Soạn bài Kim – Kiều gặp gỡ (trích Truyện Kiều của Nguyễn Du) giúp các em chuẩn bị tốt văn bản đọc mở đầu Bài 3 “Hồn nước nằm trong tiếng mẹ cha”, SGK Ngữ văn 9 tập một. Bài soạn trả lời lần lượt các câu hỏi trước khi đọc, trong khi đọc, sau khi đọc (trang 66–70) và gợi ý đoạn văn cho phần Viết kết nối với đọc. Đây là nội dung thuộc chương trình Ngữ văn 9 Kết nối tri thức.
Soạn bài Kim – Kiều gặp gỡ: Trước khi đọc
Phần khởi động giúp em gợi lại những câu chuyện tình yêu đẹp mình từng đọc, từng xem trước khi bước vào cuộc gặp gỡ đầu tiên giữa Kim Trọng và Thúy Kiều.
Câu 1: Giới thiệu một câu chuyện tình yêu để lại ấn tượng đẹp (trang 66)
Đề bài: Hãy giới thiệu một tác phẩm văn học hoặc bộ phim có câu chuyện tình yêu để lại cho em ấn tượng đẹp.
Trả lời:
Gợi ý 1 – tác phẩm văn học: Truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu. Sau khi được Lục Vân Tiên đánh tan bọn cướp Phong Lai cứu thoát, Kiều Nguyệt Nga nguyện gắn bó trọn đời với chàng. Dù Vân Tiên gặp nạn, bị tin là đã chết, Nguyệt Nga vẫn một lòng giữ trọn lời nguyền, thà gieo mình xuống sông chứ không chịu cống sang giặc Ô Qua. Cuối truyện, hai người gặp lại nhau. Mối tình ấy đẹp ở sự thủy chung, ở lòng biết ơn và ở niềm tin rằng người tốt sẽ được đền đáp.
Gợi ý 2 – bộ phim: Mắt biếc (đạo diễn Victor Vũ, chuyển thể từ truyện của Nguyễn Nhật Ánh) kể về tình yêu lặng thầm, bền bỉ của Ngạn dành cho cô bạn Hà Lan từ thuở nhỏ ở làng Đo Đo. Tình cảm ấy không trọn vẹn nhưng để lại ấn tượng sâu sắc bởi sự trong trẻo, chân thành và nỗi tiếc nuối rất đời thường.
Khi giới thiệu, em nên nêu tên tác phẩm, tác giả (hoặc đạo diễn), tóm tắt ngắn câu chuyện tình yêu và nói rõ điều khiến em ấn tượng.
Đọc văn bản Kim – Kiều gặp gỡ
Đoạn trích gồm 36 dòng thơ lục bát, ứng với câu 141 đến câu 184 của Truyện Kiều; SGK lược bớt 8 câu (từ câu 153 đến câu 160, đánh dấu […]) kể về gia thế và mối tình thầm lặng của Kim Trọng dành cho “hai Kiều”. Văn bản có thể chia làm ba phần:
- Phần 1 (12 dòng đầu, từ “Nẻo xa mới tỏ mặt người” đến “Vào trong phong nhã ra ngoài hào hoa”): Kim Trọng xuất hiện và được giới thiệu.
- Phần 2 (10 dòng tiếp, từ “Bóng hồng nhác thấy nẻo xa” đến “Bên cầu tơ liễu bóng chiều thướt tha”): cảm xúc, tâm trạng của Kim Trọng và Thúy Kiều trong buổi đầu gặp gỡ, lúc chia tay.
- Phần 3 (14 dòng cuối, từ “Kiều từ trở gót trướng hoa” đến hết): tâm trạng của Thúy Kiều khi trở về nhà.
Câu 1: Theo dõi sự xuất hiện của nhân vật Kim Trọng (trang 66)
Trả lời:
Kim Trọng xuất hiện đúng lúc chị em Thúy Kiều đang dùng dằng ở mộ Đạm Tiên trong buổi du xuân tiết Thanh minh. Chàng hiện ra từ xa rồi đến gần: “Nẻo xa mới tỏ mặt người”, sau đó xuống ngựa, thong thả “lần bước dặm xanh”. Dáng vẻ chàng thanh cao, sáng đẹp “như thể cây quỳnh cành dao”. Tiếp đó người kể chuyện giới thiệu lai lịch: họ Kim tên Trọng, con nhà “trâm anh”, giàu có, tài hoa, “phong nhã”, “hào hoa”. Sự xuất hiện của Kim Trọng mở ra mối tình đầu của Thúy Kiều.
Câu 2: Từ ngữ, hình ảnh miêu tả cảm xúc, tâm trạng nhân vật (trang 67)
Trả lời:
- Thúy Kiều (cùng Thúy Vân): “e lệ nép vào dưới hoa”, “Tình trong như đã, mặt ngoài còn e”, “người còn nghé theo”.
- Kim Trọng: “Bóng hồng nhác thấy nẻo xa”, “Chập chờn cơn tỉnh cơn mê”, “Rốn ngồi chẳng tiện, dứt về chỉn khôn”, “Bóng tà như giục cơn buồn”.
- Thúy Kiều khi về nhà: “Một mình lặng ngắm bóng nga”, “Rộn đường gần với nỗi xa bời bời”, “Ngổn ngang trăm mối bên lòng”.
Các từ ngữ ấy cho thấy tình cảm vừa chớm nở đã sâu đậm, nhưng vẫn kín đáo, e ấp đúng lễ giáo, rồi chuyển thành nỗi bâng khuâng, lo âu trong lòng Kiều.
Câu 3: Hình dung bức tranh thiên nhiên (trang 67)
Trả lời:
Bức tranh thiên nhiên chuyển dần từ chiều sang đêm. Lúc chia tay là cảnh bên cầu: nước chảy “trong veo”, tơ liễu rủ “thướt tha” trong bóng chiều, trong trẻo mà lưu luyến. Khi Kiều về nhà, mặt trời đã “gác núi”, tiếng chiêng “thu không” vang lên; rồi vầng trăng (“gương nga”) nghiêng chiếu qua song cửa, ánh vàng in trên mặt nước, bóng cây phủ kín sân, cành hải đường bên hàng xóm la đà trĩu sương. Cảnh đẹp, tĩnh lặng, thơ mộng nhưng thấm đượm nỗi bâng khuâng của người con gái vừa biết yêu.
Câu 4: Theo dõi lời người kể chuyện và lời nhân vật (trang 68)
Trả lời:
- Lời nhân vật: bốn dòng đặt trong ngoặc kép, là lời Thúy Kiều tự nói với chính mình: “Người mà đến thế thì thôi, / Đời phồn hoa cũng là đời bỏ đi! / Người đâu gặp gỡ làm chi, / Trăm năm biết có duyên gì hay không?”.
- Lời người kể chuyện: các dòng thơ còn lại, dùng để kể việc Kiều trở về, tả cảnh đêm trăng, dẫn dắt vào lời Kiều (“Một mình lặng ngắm bóng nga, / Rộn đường gần với nỗi xa bời bời”) và khép lại bằng nhận xét “Ngổn ngang trăm mối bên lòng”.
Soạn bài Kim – Kiều gặp gỡ: Sau khi đọc (trang 69–70)
Phần này hướng dẫn trả lời 6 câu hỏi đọc hiểu, bám sát từng phần của đoạn trích.
Câu 1: Nhân vật và sự việc chính của đoạn trích (trang 69)
Đề bài: Đoạn trích có những nhân vật nào và kể về sự việc gì?
Trả lời:
- Nhân vật: Kim Trọng, Thúy Kiều, Thúy Vân và Vương Quan (“chàng Vương” – em trai của Kiều, bạn học của Kim Trọng). Nhân vật trung tâm là Kim Trọng và Thúy Kiều.
- Sự việc: trong buổi du xuân tiết Thanh minh, lúc chị em Kiều còn dùng dằng bên mộ Đạm Tiên, Kim Trọng tình cờ đi tới. Chàng và Thúy Kiều vừa gặp đã đem lòng cảm mến nhau. Khi chiều xuống, Kim Trọng lên ngựa ra về; Kiều trở về nhà, một mình ngắm trăng với bao suy nghĩ ngổn ngang về cuộc gặp gỡ và về duyên phận.
Câu 2: Kim Trọng được giới thiệu bằng lời của ai? (trang 69)
Đề bài: Ở mười hai dòng thơ đầu, nhân vật Kim Trọng được giới thiệu và miêu tả bằng lời của ai? Qua đó, em hình dung được những gì về nhân vật?
Trả lời:
Kim Trọng được giới thiệu và miêu tả bằng lời của người kể chuyện (ngôi thứ ba). Điểm nhìn ban đầu gắn với chị em Kiều: bóng người từ “nẻo xa” dần hiện rõ, xuống ngựa, bước tới gần. Qua lời kể ấy, em hình dung:
- Về dáng vẻ, phong thái: một văn nhân trẻ lịch lãm, ung dung, biết lễ độ (xuống ngựa, “hài văn lần bước dặm xanh”); vẻ đẹp nổi bật như “cây quỳnh cành dao”, tỏa sáng “một vùng”.
- Về gia thế: con nhà “trâm anh” (dòng dõi quyền quý), “Nền phú hậu” (giàu có, phúc hậu).
- Về tài năng, tính cách: “bậc tài danh”, “Văn chương nết đất, thông minh tính trời”, “Phong tư tài mạo tót vời” – tài và sắc đều hơn người; “Vào trong phong nhã, ra ngoài hào hoa” – nho nhã, lịch thiệp, phóng khoáng.
Bằng bút pháp ước lệ và lớp từ Hán Việt trang trọng, Nguyễn Du dựng nên hình mẫu chàng “tài tử” lí tưởng, xứng đôi với “giai nhân” Thúy Kiều.
Câu 3: Cảm xúc, tâm trạng nhân vật trong mười dòng tiếp theo (trang 69)
Đề bài: Trong mười dòng thơ tiếp theo, Nguyễn Du đã tập trung miêu tả cảm xúc, tâm trạng của những nhân vật nào? Phân tích từ ngữ tiêu biểu được tác giả sử dụng để thể hiện cảm xúc, tâm trạng của các nhân vật đó.
Trả lời:
Mười dòng thơ tập trung vào cảm xúc, tâm trạng của Kim Trọng và Thúy Kiều. Có thể phân tích qua bảng sau:
| Từ ngữ tiêu biểu | Cảm xúc, tâm trạng được thể hiện |
| “Bóng hồng nhác thấy nẻo xa”, “Xuân lan thu cúc mặn mà cả hai” | Kim Trọng chỉ thoáng nhìn (“nhác thấy”) đã bị vẻ đẹp của hai chị em thu hút; mỗi người một vẻ như lan mùa xuân, cúc mùa thu, đều “mặn mà”. |
| “Người quốc sắc, kẻ thiên tài” | Phép tiểu đối khẳng định sự xứng đôi: Kiều sắc nước, Kim tài trời. |
| “Tình trong như đã, mặt ngoài còn e” | Trong lòng cả hai đã ưng thuận, đã có tình; bên ngoài vẫn e dè, giữ ý. Câu thơ diễn tả thật tinh tế tâm lí của tình yêu buổi đầu. |
| “Chập chờn cơn tỉnh cơn mê” | Từ láy “chập chờn” cùng cặp “tỉnh – mê” gợi trạng thái ngây ngất, bàng hoàng như trong mộng của người vừa bị tiếng sét ái tình. |
| “Rốn ngồi chẳng tiện, dứt về chỉn khôn” | Nán lại thì không tiện, mà dứt áo ra về lại thật khó: sự giằng co giữa tình cảm và lễ giáo. |
| “Bóng tà như giục cơn buồn”, “Khách đà lên ngựa, người còn nghé theo” | Chiều tà như giục giã nỗi buồn chia tay; người đi đã lên ngựa mà người ở vẫn còn “nghé theo” (nhìn theo) đầy lưu luyến. |
Hai dòng “Dưới cầu nước chảy trong veo, / Bên cầu tơ liễu bóng chiều thướt tha” khép lại cảnh chia tay: dòng nước trong và tơ liễu dịu dàng như chứng nhân cho mối tình đầu trong trẻo, quyến luyến.
Câu 4: Thế giới nội tâm của Thúy Kiều trong mười bốn dòng cuối (trang 69)
Đề bài: Trong mười bốn dòng thơ cuối, Nguyễn Du đã sử dụng nhiều phương tiện (lời người kể chuyện, lời nhân vật, bút pháp tả cảnh ngụ tình) để thể hiện thế giới nội tâm của nhân vật Thúy Kiều. Em hãy: a. Phân tích đặc điểm của bức tranh thiên nhiên (thời gian, không gian, sự vật). Miêu tả bức tranh thiên nhiên ấy, tác giả muốn thể hiện trạng thái cảm xúc nào ở nhân vật? b. Chỉ ra đâu là lời người kể chuyện, đâu là lời nhân vật. Lời nhân vật được thể hiện ở hình thức nào và điều gì giúp em nhận biết hình thức ngôn ngữ đó? c. Cho biết nhân vật đã bộc lộ những cảm xúc, suy nghĩ gì trong lời nói của mình.
Trả lời:
a. Bức tranh thiên nhiên
| Yếu tố | Chi tiết trong văn bản |
| Thời gian | Từ hoàng hôn (“Mặt trời gác núi”, tiếng “chiêng đà thu không”) sang đêm trăng (“Gương nga chênh chếch dòm song”). |
| Không gian | Khuê phòng của Kiều (“trướng hoa”, “song” cửa), khoảng sân, mặt nước và khu vườn nhà hàng xóm phía đông (“đông lân”) – một không gian yên tĩnh, khép kín. |
| Sự vật | Mặt trời, vầng trăng, ánh trăng vàng “gieo ngấn nước”, bóng cây “lồng bóng sân”, cành hải đường “lả ngọn”, giọt sương “gieo nặng cành xuân la đà”. |
Cảnh đêm xuân đẹp, trong trẻo, tĩnh lặng mà thơ mộng. Vầng trăng được nhân hóa “chênh chếch dòm song” như đang ngó vào phòng, thấu hiểu lòng người thiếu nữ; giọt sương “gieo nặng” làm cành hải đường trĩu xuống như chính trái tim Kiều đang nặng trĩu nỗi niềm. Qua bút pháp tả cảnh ngụ tình, tác giả thể hiện trạng thái bâng khuâng, xao xuyến, vấn vương của Kiều sau buổi gặp Kim Trọng, xen lẫn những suy tư, lo lắng mơ hồ.
b. Lời người kể chuyện và lời nhân vật
- Lời người kể chuyện: tám dòng đầu (“Kiều từ trở gót trướng hoa” đến “Rộn đường gần với nỗi xa bời bời:”) và hai dòng cuối (“Ngổn ngang trăm mối bên lòng, / Nên câu tuyệt diệu ngụ trong tính tình.”).
- Lời nhân vật: bốn dòng “Người mà đến thế thì thôi… Trăm năm biết có duyên gì hay không?”.
- Hình thức: lời độc thoại nội tâm – Kiều tự nói với chính mình, không hướng tới người nghe nào và không có ai đáp lại.
- Dấu hiệu nhận biết: lời được đặt sau dấu hai chấm, trong dấu ngoặc kép; trước đó có lời dẫn của người kể chuyện cho biết Kiều đang “một mình lặng ngắm bóng nga”, lòng “rộn” lên những nỗi gần xa; nội dung là câu cảm thán, câu hỏi tu từ hướng vào lòng mình.
c. Cảm xúc, suy nghĩ của Thúy Kiều
- “Người mà đến thế thì thôi, / Đời phồn hoa cũng là đời bỏ đi!”: Kiều vẫn còn day dứt về Đạm Tiên – người ca nhi tài sắc mà rốt cuộc chết trẻ, nằm dưới nấm mồ vô chủ. Nàng xót xa nhận ra cuộc đời phồn hoa rồi cũng thành “đời bỏ đi”, thấp thoáng nỗi lo cho số phận người tài sắc, trong đó có chính mình.
- “Người đâu gặp gỡ làm chi, / Trăm năm biết có duyên gì hay không?”: nghĩ đến Kim Trọng, Kiều vừa như trách yêu cuộc gặp gỡ khiến lòng mình xao động, vừa băn khoăn, hồi hộp không biết mối duyên này có thành chuyện trăm năm hay không.
Như vậy, trong lòng Kiều đan xen niềm rung động của mối tình đầu với nỗi lo âu, linh cảm về duyên phận, đúng như lời người kể: “Ngổn ngang trăm mối bên lòng”.
Câu 5: Nghệ thuật xây dựng nhân vật và sử dụng ngôn ngữ (trang 70)
Đề bài: Nhận xét về nghệ thuật xây dựng nhân vật và nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ của Nguyễn Du trong đoạn trích.
Trả lời:
- Nghệ thuật xây dựng nhân vật:
- Dùng bút pháp ước lệ tượng trưng để khắc họa ngoại hình, tài năng: Kim Trọng “như thể cây quỳnh cành dao”, Kiều là “bóng hồng”, “quốc sắc”.
- Miêu tả nội tâm tinh tế qua cử chỉ nhỏ (“nép vào dưới hoa”, “nghé theo”, “lặng ngắm bóng nga”), qua bút pháp tả cảnh ngụ tình và qua độc thoại nội tâm.
- Kết hợp linh hoạt lời người kể chuyện (giới thiệu, dẫn dắt, bình luận) với lời nhân vật (bộc lộ trực tiếp suy nghĩ).
- Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ:
- Phối hợp nhuần nhuyễn từ Hán Việt trang trọng (trâm anh, phú hậu, tài danh, phong tư tài mạo, quốc sắc, thiên tài) với từ thuần Việt giản dị, giàu hình ảnh.
- Dùng nhiều từ láy gợi hình, gợi cảm: chập chờn, thướt tha, chênh chếch, la đà, bời bời, ngổn ngang.
- Phép tiểu đối, điệp cấu trúc tạo nhịp cân xứng: “Người quốc sắc, kẻ thiên tài”, “Tình trong như đã, mặt ngoài còn e”, “Dưới cầu… / Bên cầu…”.
- Thể thơ lục bát uyển chuyển, nhạc điệu du dương, phù hợp với việc kể chuyện tình.
Câu 6: Chủ đề và tư tưởng, tình cảm của tác giả (trang 70)
Đề bài: Nêu chủ đề của đoạn trích; qua đó, nhận xét về tư tưởng, tình cảm của tác giả.
Trả lời:
- Chủ đề: vẻ đẹp của mối tình đầu trong sáng, tự nhiên giữa Kim Trọng và Thúy Kiều trong buổi gặp gỡ đầu tiên, cùng những rung động và dự cảm của Kiều về duyên phận.
- Tư tưởng, tình cảm của tác giả: Nguyễn Du trân trọng, ngợi ca vẻ đẹp tài sắc của con người; cảm thông, thấu hiểu những rung động tinh tế trong tâm hồn người con gái. Việc để đôi trai gái tự gặp gỡ, tự cảm mến nhau mà không chờ “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy” cho thấy tác giả đề cao tình yêu tự do, tự nguyện – một quan niệm tiến bộ trong xã hội phong kiến. Đó là biểu hiện của cảm hứng nhân đạo sâu sắc trong Truyện Kiều.
Viết kết nối với đọc (trang 70)
Đề bài: Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) phân tích 2 – 4 dòng thơ miêu tả thiên nhiên mà em cho là đặc sắc trong đoạn trích Kim – Kiều gặp gỡ.
Gợi ý cách viết:
- Câu mở đoạn: nêu những dòng thơ em chọn và nhận xét chung về vẻ đẹp của chúng.
- Các câu phát triển: chỉ ra hình ảnh, từ ngữ, biện pháp tu từ đặc sắc (nhân hóa, từ láy, tiểu đối…); phân tích bức tranh thiên nhiên và tâm trạng nhân vật ẩn sau cảnh.
- Câu kết đoạn: khẳng định giá trị của bút pháp tả cảnh ngụ tình và cảm nhận của em.
Đoạn văn tham khảo 1: Cảnh chia tay bên cầu
Hai dòng thơ “Dưới cầu nước chảy trong veo, / Bên cầu tơ liễu bóng chiều thướt tha” là một bức tranh chiều xuân đẹp và giàu sức gợi trong đoạn trích Kim – Kiều gặp gỡ. Chỉ với vài nét chấm phá, Nguyễn Du đã vẽ ra chiếc cầu nhỏ, dòng nước và hàng liễu rủ trong ánh chiều. Từ “trong veo” gợi dòng nước trong đến tận đáy, cũng trong trẻo như tình cảm đầu đời của đôi trai tài gái sắc. Từ láy “thướt tha” khiến những sợi tơ liễu mềm mại như níu kéo, như vương vấn người đi. Cách lặp từ “cầu” ở đầu hai dòng thơ (“Dưới cầu”, “Bên cầu”) tạo nên thế đối cân xứng, nhịp thơ chậm rãi, lưu luyến. Cảnh không có người mà vẫn đầy tình, vì đó là cái nhìn của Kiều khi bóng Kim Trọng vừa khuất. Hai câu thơ tả cảnh mà ngụ tình, cho thấy tài năng bậc thầy của Nguyễn Du trong việc để thiên nhiên nói hộ lòng người.
Đoạn văn tham khảo 2: Đêm trăng Kiều trở về
Bốn dòng thơ “Gương nga chênh chếch dòm song, / Vàng gieo ngấn nước, cây lồng bóng sân. / Hải đường lả ngọn đông lân, / Giọt sương gieo nặng cành xuân la đà” mở ra một đêm trăng xuân tĩnh lặng mà thơ mộng. Vầng trăng được gọi bằng hình ảnh ước lệ “gương nga” và được nhân hóa qua động từ “dòm”, như một người bạn đang lặng lẽ ghé nhìn vào khuê phòng của Kiều. Ánh trăng vàng như được “gieo” xuống mặt nước, bóng cây “lồng” kín khoảng sân, tạo nên sự hòa quyện giữa sáng và tối, giữa trời và đất. Ở vườn bên, cành hải đường “lả ngọn”, trĩu xuống vì những giọt sương “gieo nặng”. Chữ “nặng” không chỉ tả sức nặng của sương đêm mà còn gợi nỗi lòng trĩu nặng của người con gái vừa trải qua buổi gặp gỡ đầu tiên. Các từ láy “chênh chếch”, “la đà” làm cho cảnh vật như cũng nghiêng ngả, lơ lửng theo tâm trạng bâng khuâng của Kiều. Qua bốn câu thơ, em cảm nhận được một bức tranh thiên nhiên đẹp như tranh thủy mặc và một tâm hồn đang xao xuyến trước tình yêu.
Kết luận
Bài soạn đã giúp em nắm vị trí, bố cục của đoạn trích, trả lời các câu hỏi SGK và luyện viết đoạn văn phân tích thiên nhiên trong Kim – Kiều gặp gỡ. Khi học, em nên đọc diễn cảm, chú ý những câu thơ tả tâm trạng và cảnh vật để thấy tài miêu tả nội tâm của Nguyễn Du.
Xem thêm: