Rạng sáng 30/12/1935, một chiếc máy bay Pháp đang cố lập kỷ lục bay từ Pa-ri đến Sài Gòn thì đâm xuống sa mạc Li-bi. Người phi công cùng người thợ máy sống sót, đi lang thang bốn ngày không nước uống. Viên phi công ấy là Ê-xu-pe-ri. Ê-xu-pe-ri (1900 – 1944; tiếng Pháp: Antoine de Saint-Exupéry, SGK ghi đầy đủ là Ăng-toan đơ Xanh-tơ Ê-xu-pe-ri) là phi công và nhà văn Pháp, tác giả Bay đêm, Cõi người ta và cuốn truyện Hoàng tử bé được dịch ra hơn ba trăm thứ tiếng. Hai đoạn trích Hoàng tử bé có trong sách Ngữ văn 6 và 8.
Tuổi thơ giữa những lâu đài và lần bay đầu tiên năm 12 tuổi
| Tên đầy đủ | Antoine Marie Jean-Baptiste Roger de Saint-Exupéry; SGK phiên âm Ăng-toan đơ Xanh-tơ Ê-xu-pe-ri |
| Năm sinh – năm mất | 29/6/1900 – 31/7/1944 (mất tích trên biển khi đang bay trinh sát) |
| Quê quán | Thành phố Ly-ông, Pháp |
| Nghề nghiệp | Phi công đưa thư, phi công thử nghiệm, nhà báo, phi công trinh sát trong Chiến tranh thế giới thứ hai |
| Tác phẩm tiêu biểu | Thư miền Nam (Courrier sud, 1929), Bay đêm (Vol de nuit, 1931), Cõi người ta (Terre des hommes, 1939), Phi công thời chiến (1942), Hoàng tử bé (Le Petit Prince, 1943) |
| Giải thưởng | Giải Femina 1931 (Bay đêm); Giải lớn về tiểu thuyết của Viện Hàn lâm Pháp 1939 và Giải Sách quốc gia Mỹ (Cõi người ta) |
| Trong SGK hiện hành | Nếu cậu muốn có một người bạn… (Ngữ văn 6 KNTT); Trong mắt trẻ (Ngữ văn 8 Cánh diều) |
Ông xuất thân từ một gia đình quý tộc Công giáo lâu đời ở Ly-ông, mang tước tử tước. Người cha làm cho một hãng bảo hiểm, mất vì đột quỵ ở một nhà ga khi cậu con trai chưa đầy bốn tuổi; từ đó, theo Wikipedia tiếng Anh, gia đình rơi vào cảnh quý tộc sa sút. Cậu bé Antoine lớn lên giữa căn hộ của mẹ ở Ly-ông, lâu đài La Môn của bà ngoại ở miền Nam nước Pháp và lâu đài Xanh-Mô-ri-xơ-đơ-Rê-măng của bà dì ở vùng Ain. Ngôi nhà cũ ấy về sau hiện lên đầy thương nhớ trong Cõi người ta.
Mùa hè năm 1912, cậu đạp xe đến sân bay Am-bê-ri-ơ gần đó, quấn lấy thợ máy hỏi chuyện, rồi nói với phi công Gabriel Wroblewski rằng mẹ đã cho phép mình bay thử. Theo trang tiểu sử của tổ chức gìn giữ di sản Saint-Exupéry, cậu đã cẩn thận không nói với mẹ, người chắc chắn sẽ cấm. Chuyến bay đầu tiên năm mười hai tuổi ấy quyết định cả cuộc đời ông.
Năm 1917, người em trai François mất vì bệnh thấp khớp cấp ở tuổi mười lăm, khi hai anh em đang học ở trường dòng tại Phơ-ri-bua (Thụy Sĩ). Antoine ngồi bên giường em lúc em mất; Wikipedia tiếng Anh cho biết cảnh tượng ấy về sau được ông chuyển vào đoạn kết của Hoàng tử bé. Sau đó là chuỗi thất bại: hai lần trượt kỳ thi vào trường Hải quân, mười lăm tháng dự thính ngành kiến trúc ở trường Mỹ thuật mà không lấy bằng.
Phi công đưa thư của hãng Aéropostale
Năm 1921 đi nghĩa vụ quân sự ở Xtra-xbua, ông bỏ tiền học bay tư, rồi nhận bằng phi công ở Ca-xa-blan-ca (Ma-rốc). Hôn ước với nhà văn trẻ Louise de Vilmorin khiến ông bỏ bay một thời gian để làm văn phòng, nhưng rồi hôn ước tan vỡ. Năm 1926 ông vào hãng Latécoère, sau là Aéropostale, chở thư từ Tu-lu-dơ xuống Đa-ca (Xê-nê-gan). Ở Tu-lu-dơ ông quen hai phi công huyền thoại Jean Mermoz và Henri Guillaumet.
Cuối năm 1927, ông làm trưởng trạm sân bay Cáp Giu-bi, một điểm dừng giữa sa mạc Xa-ha-ra ở miền Nam Ma-rốc. Việc của ông gồm cả thương lượng với các bộ tộc du mục để chuộc những phi công rơi máy bay bị họ bắt giữ. Công việc nguy hiểm ấy đem lại cho ông Bắc Đẩu Bội tinh năm 1930. Năm 1929, ông sang Bu-ê-nốt Ai-rết làm giám đốc hãng Aeroposta Argentina, mở đường bay thư xuống tận Pa-ta-gô-ni-a và góp phần phát triển các chuyến bay đêm qua dãy An-đét.
Đây là thời mà máy bay còn rất ít thiết bị dẫn đường, phi công bay bằng mắt, bằng la bàn và bằng may mắn. Về sau ông từng phàn nàn rằng phi công lái những máy bay hiện đại đã trở nên giống nhân viên kế toán hơn là người bay.
Bốn ngày khát trên sa mạc Li-bi
Từ năm 1933, ông viết báo và đi bay những chuyến bay đường dài phá kỷ lục, gọi là raid. Ngày 29/12/1935, cùng thợ máy André Prévot, ông lái chiếc Caudron Simoun cố phá kỷ lục bay Pa-ri – Sài Gòn mà phi công André Japy vừa lập, với giải thưởng 150.000 franc. Gần ba giờ sáng 30/12, sau gần hai mươi giờ bay, máy bay đâm vào một cao nguyên đá giữa sa mạc Li-bi.
Hai người sống sót nhưng chỉ còn chút nước uống. Họ đi bộ nhiều ngày, bắt đầu thấy ảo ảnh, cơ thể khô đến mức không còn ra mồ hôi. Đến ngày thứ tư, một người Bê-đu-in cưỡi lạc đà tìm thấy và cho họ uống nước theo cách của dân du mục, cứu sống cả hai. Ông kể lại tất cả trong Cõi người ta, với lời tri ân dành cho người Bê-đu-in vô danh mà ông coi như người anh em của mình. Chiếc máy bay rơi giữa sa mạc trong Hoàng tử bé bắt nguồn từ chính tai nạn này. Chuyến bay về Sài Gòn mãi mãi dang dở.
Viết từ buồng lái: Thư miền Nam, Bay đêm, Cõi người ta
Ông viết ngay từ khi còn bay thư. Truyện ngắn Người phi công in năm 1926 trên một tạp chí văn chương nhỏ; tiểu thuyết đầu tay Thư miền Nam (1929) kể đời phi công trên tuyến Ca-xa-blan-ca – Đa-ca. Hai năm sau, Bay đêm (1931), viết từ những năm ở Nam Mỹ, đoạt giải Femina và đưa ông vào hàng nhà văn được chú ý. Cùng năm 1931, ông cưới Consuelo Suncín, nữ nghệ sĩ người En Xan-va-đo, một cuộc hôn nhân nhiều sóng gió.
Cõi người ta (1939) là những trang ký kể lại những chuyến bay, những người bạn như Mermoz và Guillaumet, những đêm giữa sa mạc. Sách được Viện Hàn lâm Pháp trao Giải lớn về tiểu thuyết; bản tiếng Anh Wind, Sand and Stars nhận Giải Sách quốc gia của Mỹ. Ở ông, câu chuyện về máy bay luôn dẫn tới câu hỏi về con người: trách nhiệm, tình bạn, và mối dây ràng buộc người với người. Ông viết không giống nhà văn ngồi bàn giấy mà giống người vừa từ trên trời đáp xuống, mang theo cái nhìn từ độ cao vài nghìn mét.
Hoàng tử bé – cuốn sách của những tháng lưu vong
Thế chiến thứ hai bùng nổ, ông trở lại quân ngũ, bay trinh sát trong Phi đội II/33 và được tặng Huân chương Chữ thập chiến công sau một phi vụ nguy hiểm trên thành phố A-rát bị quân Đức chiếm. Sau khi Pháp đình chiến với Đức năm 1940, ông sang Mỹ, đến Niu Oóc ngày cuối cùng của năm 1940, với mong muốn thuyết phục nước Mỹ sớm tham chiến. Hai mươi bảy tháng ở Bắc Mỹ, ông viết Phi công thời chiến và Thư gửi một con tin. Cũng ở Mỹ, ông thêm dấu gạch nối vào họ mình vì khó chịu khi người Mỹ cứ gọi ông là ông Exupéry.
Giữa và cuối năm 1942, theo gợi ý của vợ một nhà xuất bản, ông viết và tự vẽ minh họa bằng màu nước cho một cuốn truyện thiếu nhi: Hoàng tử bé. Sách in ở Niu Oóc đầu năm 1943, cùng lúc bằng tiếng Anh và tiếng Pháp; ở Pháp, sách chỉ ra mắt năm 1946, sau khi tác giả đã mất, vì chính quyền Vi-si cấm tác phẩm của ông. Truyện đề tặng người bạn thân Léon Werth, nhà văn hơn ông hai mươi hai tuổi, khi ấy đang sống thiếu thốn ở nước Pháp bị chiếm đóng.
Câu chuyện viên phi công rơi máy bay giữa sa mạc gặp cậu bé từ tiểu hành tinh B612 đã được dịch ra hơn ba trăm thứ tiếng và phương ngữ (theo Wikipedia tiếng Anh, tính đến năm 2017), là một trong những cuốn sách bán chạy nhất thế giới. Bên dưới vẻ một truyện trẻ em là một ngụ ngôn triết lý: về tình bạn, về trách nhiệm với những gì mình đã cảm hóa, về việc người lớn đánh mất khả năng nhìn thấy những điều cốt yếu.
Chuyến bay không trở về ngày 31/7/1944
Tháng 4/1943, ông rời Mỹ sang Bắc Phi tái ngũ. Đã 43 tuổi, quá tuổi bay chiến đấu tám năm, ông được ngoại lệ cho lái loại máy bay trinh sát P-38 Lightning hiện đại, dù những vết thương từ các lần rơi máy bay trước khiến ông không tự mặc được bộ đồ bay. Sau một tai nạn tháng 8/1943, ông bị cấm bay nhiều tháng rồi mới được trở lại phi đội.
Ngày 31/7/1944, ông cất cánh từ căn cứ Bọt-gô trên đảo Coóc-xơ trong một phi vụ trinh sát vùng thung lũng sông Rôn và không bao giờ trở về. Đó là phi vụ thứ chín theo Wikipedia tiếng Anh, thứ mười theo trang tiểu sử của tổ chức di sản Saint-Exupéry. Năm 1998, một ngư dân vớt được ở phía nam Mác-xây chiếc vòng tay bạc khắc tên ông và vợ. Tháng 5/2000, một thợ lặn tìm thấy xác máy bay P-38 gần đó; năm 2003 xác máy bay được trục vớt và năm 2004 được xác nhận là chiếc ông lái. Nguyên nhân rơi đến nay chưa rõ: năm 2008, một cựu phi công Đức nói có thể chính mình đã bắn hạ ông, nhưng không có tài liệu nào kiểm chứng được lời kể ấy. Ông được truy tặng danh hiệu “Hy sinh vì nước Pháp”; tên ông được khắc ở điện Păng-tê-ông.
Hai đoạn trích Hoàng tử bé trong sách giáo khoa
| Văn bản | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Nếu cậu muốn có một người bạn… (chương XXI, cuộc gặp giữa hoàng tử bé và con cáo) | Ngữ văn 6 Kết nối tri thức, tập 1 – Bài 1 (Tôi và các bạn) | Soạn bài · Tác giả và tóm tắt · Phân tích |
| Trong mắt trẻ (ghép các chương I, II và XXVII) | Ngữ văn 8 Cánh diều, tập 2 – Bài 6 (Truyện) | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm · Tóm tắt · Phân tích |
Hai đoạn trích cho thấy hai mặt của cùng một cuốn sách. Đoạn lớp 6 là bài học về tình bạn: con cáo dạy hoàng tử bé rằng muốn có bạn thì phải cảm hóa, phải kiên nhẫn và có trách nhiệm với người mình đã gắn bó. Đoạn lớp 8 mở đầu bằng bức vẽ con trăn nuốt chửng con voi mà người lớn chỉ nhìn ra một cái mũ, rồi khép lại ở chương cuối, khi hoàng tử bé đã rời Trái Đất. Bản dịch tiếng Việt trong SGK còn được bảo hộ, nên em đọc toàn văn trong sách.
Cuộc đời Ê-xu-pe-ri và Hoàng tử bé soi sáng cho nhau. Người phi công trong truyện rơi xuống sa mạc như chính tác giả năm 1935; nỗi cô đơn của hoàng tử bé có bóng dáng của người lưu vong ở Niu Oóc nhớ nước Pháp; còn câu chuyện về bông hồng duy nhất, theo nhiều nhà nghiên cứu, gợi đến người vợ Consuelo. Đọc một đoạn trích trong sách giáo khoa, nếu biết thêm những chuyến bay ấy, em sẽ hiểu vì sao trong truyện, người lớn và trẻ con lại nhìn cùng một bức vẽ theo hai cách khác nhau đến thế.