Soạn bài Cùng nhà văn Tô Hoài ngắm phố phường Hà Nội – Ngữ văn 9 Cánh diều

Đọc trước văn bản và tìm hiểu thêm thông tin về Thủ đô Hà Nội để trao đổi với bạn. Tìm hiểu về người được phỏng vấn (nhà văn Tô Hoài) và người hỏi chuyện (nhà thơ Trần Đăng Khoa). Chú ý thời điểm phỏng vấn ghi ở cuối văn bản.

Trả lời:

• Về Thủ đô Hà Nội: mùa thu năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La, đặt tên là Thăng Long. Trải qua nhiều thế kỉ với các tên gọi khác nhau, năm 1831 vùng đất này được đặt tên Hà Nội. Khu phố cổ quanh hồ Hoàn Kiếm vẫn giữ nhiều tên phố bắt đầu bằng chữ “Hàng”; khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long đã được UNESCO ghi danh; thành phố cũng trao danh hiệu Thành phố vì hòa bình.
• Về hai nhân vật: xem phần Tìm hiểu chung. Em nên nhớ Tô Hoài là người viết nhiều về Hà Nội, còn Trần Đăng Khoa vừa là nhà thơ vừa là nhà báo có nhiều cuộc trò chuyện với các văn nghệ sĩ.
• Thời điểm phỏng vấn: năm 2003, khi nhà văn đã ngoài tám mươi tuổi. Chi tiết này giúp em hiểu những điều Tô Hoài nói về Hà Nội “bây giờ” là Hà Nội của đầu thế kỉ XXI.

Trả lời: Tô Hoài khẳng định ông “có thể nhắm mắt đi đến khu phố nào cũng được”. Ông còn kể rành rọt nhiều điều ít người để ý: những vỉa hè đầu tiên được ốp đá xanh khai thác ở núi Thầy và núi Trầm; nắp cống tròn còn in chữ Mác-xây vì đúc bên Pháp; Công ty gạch ngói Sa-crích cạnh đền Quán Thánh lấy đất sét từ Quán La chở thuyền sang. Chỉ người gắn bó lâu năm mới nhớ chi tiết đến vậy.

Trả lời: Các câu hỏi của Trần Đăng Khoa đều xoay quanh Hà Nội xưa và sự đổi thay của nó: Hà Nội trước kia thế nào, Hồ Tây thuở ấy ra sao, các khu phố phân chia thế nào, vì sao tên phố lạ, tính cách người Hà Nội. Câu hỏi thường ngắn, có khi chỉ là lời gợi ý để nhà văn kể tiếp, có khi nêu sẵn một cách hiểu phổ biến để người được hỏi xác nhận hoặc phản bác.

Trả lời:

• Rất hẹp: ra khỏi chỗ Trường Chu Văn An hiện nay là đã thuộc tỉnh Hà Đông, ngay cả làng Yên Phụ ngày ấy cũng nằm trong địa phận tỉnh này.
• Người Pháp phân biệt phố và đường: phố nằm trong nội thị, đường thì nối ra tỉnh khác (như đường Huế, đường Bạch Mai).
• Về hành chính chia bốn khu: phố cổ (36 phố phường), phố cũ (khu biệt thự thời Pháp), phố mới (mở rộng về sau) và khu dưới bãi (vùng An Dương, Chương Dương).

Trả lời: Nhiều phố mang tên một mặt hàng, bắt đầu bằng chữ “Hàng”: Hàng Buồm, Hàng Nón, Hàng Trống, Hàng Đường, Hàng Quạt… nghe như tên các gian hàng, khiến người ta ngỡ cả thành phố là một khu chợ lớn. Tuy vậy, Tô Hoài giải thích không phải phố nào cũng tự làm ra mặt hàng ấy; nhiều thứ được sản xuất ở quê, ở vùng ven rồi mang vào phố bán.

Trả lời: Theo Tô Hoài, Hà Nội do người tứ xứ tụ về lập nên, người gốc rất ít. Vì thế, để hiểu người Hà Nội, trước hết phải hiểu tính cách người Việt nói chung, rồi xét thêm nét riêng của dân thành thị. Người Hà Nội có vẻ hào hoa, phong nhã, nhưng đó là tinh hoa nhiều miền hội tụ. Cũng vì vậy, ở Hà Nội không có thói cục bộ địa phương, điều mà nhà văn cho là rất đáng quý.

Trả lời: Trong năm tháng làm Thị trưởng (tháng 3 – tháng 8/1945), ông Trần Văn Lai đã: (1) cho phá bỏ tượng đài do người Pháp dựng, chỉ giữ lại tượng bán thân Y-éc-xanh và Pa-xtơ; (2) đổi lại tên phố, thay tên Tây và tên những người làm tay sai bằng tên các danh nhân, đặc biệt là các võ tướng của dân tộc, như Trần Hưng Đạo, Lý Thường Kiệt, Bùi Thị Xuân…

Hãy xác định mục đích và cách thực hiện bài phỏng vấn này. (Gợi ý: Phỏng vấn để miêu tả, khắc họa chân dung nhân vật hay cung cấp thông tin về một lĩnh vực cụ thể? Phỏng vấn trực tiếp hay gián tiếp?)

Trả lời:

• Mục đích: chủ yếu nhằm đem lại hiểu biết về một lĩnh vực xác định, đó là phố phường, địa danh và con người Hà Nội xưa, thông qua hiểu biết của một nhân chứng đáng tin cậy. Chân dung Tô Hoài cũng hiện lên nhưng chỉ là phần phụ.
• Cách thực hiện: phỏng vấn trực tiếp, hai người đối thoại mặt đối mặt; lời được ghi lại theo lối hỏi – đáp, mỗi lượt có ghi tên người nói. Người phỏng vấn chuẩn bị chủ đề trước nhưng vẫn linh hoạt hỏi tiếp dựa vào điều nhà văn vừa kể.

Nội dung phỏng vấn về vấn đề gì? Vấn đề ấy có ý nghĩa như thế nào?

Trả lời:

• Nội dung: Hà Nội xưa và nay: vỉa hè, cống ngầm, Hồ Tây, địa giới, cách chia khu phố, nguồn gốc tên phố, những phố đã mất, tính cách người Hà Nội, câu chuyện đặt tên phố năm 1945 và tên gọi Quảng trường Ba Đình.
• Ý nghĩa: giúp người đọc, nhất là lớp trẻ, hiểu đúng lịch sử và chiều sâu văn hóa của Thủ đô; đính chính một số cách hiểu sai (chẳng hạn tên Ba Đình không phải do có ba cái đình); nhắc nhở mọi người trân trọng, giữ gìn những dấu vết xưa của thành phố.

Hãy chỉ ra đặc điểm của một bài phỏng vấn thể hiện qua văn bản này. Em thích câu hỏi và câu trả lời nào nhất? Vì sao?

Trả lời:

• Đặc điểm: có người hỏi và người trả lời, lời mỗi người được tách riêng và ghi rõ danh tính; các câu hỏi nối nhau theo một chủ đề; mọi điều được nói ra đều do chính nhân vật kể lại nên chân thực; ngôn ngữ gần với lời nói, tự nhiên, có cả những câu hỏi lại, câu phản bác.
• Câu em thích: câu hỏi mời Tô Hoài tóm gọn trong vài lời người Hà Nội là người thế nào, kèm hai câu ca dao về đất Tràng An. Em thích câu trả lời vì nhà văn không khen ngợi một chiều mà lí giải có cơ sở: Hà Nội là nơi tụ hội của người bốn phương, nét thanh lịch là tinh hoa nhiều vùng góp lại. Cách nhìn ấy vừa khách quan vừa khiến em thấy Hà Nội gần gũi, cởi mở hơn.

Qua bài phỏng vấn, em có được những thông tin gì mới mẻ về Thủ đô Hà Nội?

Trả lời:

• Một số phố cũ vẫn còn vỉa hè ốp đá xanh, loại đá đưa về từ vùng núi Thầy, núi Trầm; hệ thống cống ngầm hiện nay phần lớn vẫn là hệ thống cũ nên dễ quá tải khi mưa.
• Hồ Tây xưa rộng hơn bây giờ, ven hồ trồng nhiều sen, thả cá trắm chứ chưa nuôi cá mè.
• Người Pháp phân biệt phố với đường; Hà Nội từng có phố Hàng Tiện, Hàng Dép nay không còn.
• Tên các võ tướng trên nhiều con phố là do Thị trưởng Trần Văn Lai đặt năm 1945; tên Ba Đình lấy từ cuộc khởi nghĩa của Đinh Công Tráng ở Thanh Hóa, và Bác Hồ không đồng ý đổi tên quảng trường.

Bài phỏng vấn mang lại cho em những cảm nghĩ gì?

Trả lời: Đọc bài phỏng vấn, em có cảm giác như được một người ông hiền hậu dắt tay đi dạo qua từng con phố cũ. Em khâm phục trí nhớ và vốn hiểu biết sâu rộng của Tô Hoài, cũng như sự khéo léo của người hỏi chuyện là Trần Đăng Khoa khi đặt những câu hỏi mở, đôi khi cố ý nêu cách hiểu sai để người được hỏi giải thích. Em thấy Hà Nội không chỉ là nhà cao, phố đông mà còn là nơi mỗi viên đá vỉa hè, mỗi tên phố đều có câu chuyện riêng. Từ đó, em mong được tìm hiểu nhiều hơn về lịch sử của chính nơi mình đang sống.

Trước một di tích lịch sử hoặc một danh lam thắng cảnh, với vai trò là một phóng viên, nếu phải nêu lên ba câu hỏi quan trọng thì em sẽ nêu những câu nào?

Trả lời:

Giả sử em phỏng vấn người trông coi một ngôi đình cổ ở địa phương, em sẽ hỏi:

• Ngôi đình được xây dựng từ bao giờ, thờ ai, và gắn với sự kiện lịch sử hay câu chuyện nào của làng?
• Điều gì làm nên nét riêng của công trình này so với những ngôi đình khác (kiến trúc, hiện vật, lễ hội)?
• Hiện nay di tích đang gặp khó khăn gì trong việc bảo tồn, và học sinh chúng cháu có thể góp sức bằng cách nào?

Ba câu hỏi đi từ lịch sử, đến giá trị đặc sắc, rồi tới hiện tại và trách nhiệm, giúp bài phỏng vấn có đủ thông tin và có chiều sâu.