Phân tích Bàn về đọc sách (Chu Quang Tiềm) – Dàn ý + 5 bài văn mẫu hay nhất

Trong thời đại thông tin bùng nổ, câu hỏi đọc gì và đọc thế nào càng trở nên cần thiết. Bàn về đọc sách của Chu Quang Tiềm, dù viết từ nhiều thập kỉ trước, vẫn trả lời câu hỏi ấy một cách thấu đáo.

Trước hết, tác giả khẳng định vai trò của sách. Theo ông, học vấn là công sức tích góp của cả loài người qua bao thế hệ, và sách chính là nơi lưu giữ thành quả ấy. Vì vậy, đọc sách là cách để mỗi người đứng trên vai những người đi trước mà tiến lên. Bỏ qua sách, ta sẽ phải bắt đầu lại từ con số không và tụt hậu.

Tiếp đó, ông chỉ ra hai nguy cơ khi sách quá nhiều: người đọc dễ đọc tràn lan mà không hiểu sâu, và dễ sa vào sách vô giá trị mà bỏ lỡ những cuốn nền tảng. Từ đó, ông đề xuất cách đọc đúng: phải “chọn cho tinh, đọc cho kĩ”, vừa đọc vừa nghiền ngẫm, không đọc để khoe mẽ.

Với cách lập luận mạch lạc, dẫn chứng gần gũi và những so sánh sinh động như ăn uống không tiêu hóa hay cưỡi ngựa qua chợ, văn bản thuyết phục người đọc một cách tự nhiên. Đọc Bàn về đọc sách, em hiểu rằng điều quan trọng không phải là đọc bao nhiêu cuốn, mà là mỗi cuốn sách đã để lại gì trong mình.

Chu Quang Tiềm là học giả lớn của Trung Quốc thế kỉ XX, nổi tiếng với các công trình về mĩ học và lí luận văn học. Bàn về đọc sách là kết quả của nhiều năm ông tích lũy và suy ngẫm về việc đọc, được Trần Đình Sử dịch sang tiếng Việt. Văn bản không dài nhưng chứa đựng những lời khuyên thiết thực, có giá trị với nhiều thế hệ người đọc.

Mở đầu, tác giả đặt vấn đề bằng một câu nhận định cân bằng: học vấn không chỉ là chuyện đọc sách, nhưng đọc sách “vẫn là một con đường quan trọng của học vấn”. Cách nói này vừa khách quan vừa nhấn mạnh. Để chứng minh, ông giải thích học vấn không phải việc riêng của một người, mà là thành quả của cả loài người, có được nhờ phân công và góp nhặt bền bỉ. Những thành quả ấy không bị mất đi là nhờ sách. Hình ảnh sách như kho tàng cất giữ di sản tinh thần khiến người đọc cảm nhận được giá trị lớn lao của mỗi cuốn sách. Lập luận được đẩy xa hơn khi tác giả chỉ ra hậu quả: nếu không tiếp thu thành quả quá khứ, ta sẽ tự lùi lại hàng trăm, hàng nghìn năm, dù có cố gắng cũng chẳng khác gì bước lùi.

Nhưng tác giả không dừng ở việc ca ngợi sách. Ông thẳng thắn chỉ ra rằng sách càng nhiều thì đọc càng khó, và sách có thể trở thành vật cản. Cái hại thứ nhất là đọc không chuyên sâu. Ông so sánh học giả xưa có ít sách nên đọc kĩ đến thấm vào máu thịt, với người nay có nhiều sách nên chỉ lướt qua. Phép so sánh với chuyện ăn uống, ăn nhiều mà không tiêu hóa được thì sinh bệnh, vừa dễ hiểu vừa có sức cảnh tỉnh. Cái hại thứ hai là lạc hướng: trong mỗi lĩnh vực, sách cơ bản không nhiều, nhưng người mới học ham nhiều nên lãng phí sức lực vào sách vô bổ. Đây là những sai lầm mà người đọc thời nay, giữa vô vàn sách báo và thông tin trên mạng, càng dễ mắc phải.

Từ những phân tích ấy, tác giả đưa ra phương pháp đọc. Lời khuyên cốt lõi là “chọn cho tinh, đọc cho kĩ”. Ông đưa ra phép so sánh về số lượng: đọc một cuốn sách hay nhiều lần còn hơn đọc qua loa nhiều cuốn. Ông khẳng định đọc nhiều không đáng tự hào, đọc ít không đáng xấu hổ, vì giá trị nằm ở chiều sâu. Người đọc kĩ sẽ hình thành thói quen suy nghĩ sâu sắc, thậm chí thay đổi cả khí chất; người đọc nhiều mà hời hợt thì giống “cưỡi ngựa qua chợ”, của quý bày đầy mà về tay không. Cuối cùng, ông phê phán kiểu đọc sách để trang trí, coi đó là biểu hiện của phẩm chất kém cỏi. Như vậy, đọc sách không chỉ là chuyện học vấn mà còn là chuyện làm người.

Về nghệ thuật, văn bản có bố cục rõ ràng, các luận điểm nối tiếp nhau theo trình tự hợp lí: vì sao phải đọc, đọc khó ở đâu, nên đọc thế nào. Lí lẽ xác đáng, dẫn chứng gần gũi, các so sánh giàu hình ảnh khiến bài văn nghị luận không khô khan. Giọng văn của tác giả như lời tâm sự của một người từng trải, vừa uyên bác vừa chân thành.

Bàn về đọc sách là lời nhắn gửi quý giá cho mỗi chúng ta. Muốn sách thật sự có ích, ta cần biết chọn sách, đọc kĩ và suy ngẫm, biến những gì đã đọc thành hành trang của chính mình.

Sức thuyết phục của Bàn về đọc sách không chỉ nằm ở nội dung đúng đắn mà còn ở nghệ thuật lập luận chặt chẽ, linh hoạt của Chu Quang Tiềm.

Trước hết là cách triển khai luận điểm theo trình tự hợp lí. Tác giả đi từ câu hỏi vì sao phải đọc sách, đến những khó khăn khi đọc, rồi mới đưa ra cách đọc. Trình tự ấy giống như một người thầy dẫn dắt học trò: hiểu giá trị trước, nhận ra cái khó sau, cuối cùng là tìm lời giải. Mỗi luận điểm làm tiền đề cho luận điểm tiếp theo, tạo nên mạch lập luận liền lạc.

Thứ hai là cách kết hợp lí lẽ với dẫn chứng. Khi nói sách là kho tàng của nhân loại, tác giả lập luận từ bản chất của học vấn. Khi nói về cái hại của việc đọc không chuyên sâu, ông dẫn chứng các học giả Trung Hoa cổ đại cả đời nghiền ngẫm một bộ kinh, đối lập với những học giả trẻ khoe đã đọc hàng vạn cuốn. Sự đối lập ấy khiến người đọc tự rút ra kết luận mà không cần tác giả phải giảng giải nhiều.

Thứ ba là những phép so sánh giàu hình ảnh. Đọc nhiều mà không tiêu hóa được ví như ăn uống quá độ sinh bệnh dạ dày; đọc tràn lan mà không suy nghĩ ví như cưỡi ngựa qua chợ, nhìn thấy nhiều của quý mà chẳng mang về được gì. Ở bản Cánh diều, người chỉ biết một ngành hẹp được ví với “con chuột chui vào sừng trâu”. Những hình ảnh đời thường ấy biến những ý tưởng trừu tượng thành điều dễ hiểu, dễ nhớ.

Thứ tư là giọng điệu. Tác giả không áp đặt mà trò chuyện, có lúc nhẹ nhàng, có lúc thẳng thắn phê phán, như khi gọi lối đọc để trang trí là lừa mình dối người. Sự chân thành ấy khiến lời khuyên của ông dễ đi vào lòng người.

Nhờ nghệ thuật lập luận đặc sắc, Bàn về đọc sách trở thành một mẫu mực của văn nghị luận, giúp học sinh vừa hiểu về đọc sách vừa học được cách viết một bài nghị luận thuyết phục.

Có lẽ khi viết Bàn về đọc sách, Chu Quang Tiềm khó hình dung một thời đại mà mỗi người có thể mang cả thư viện trong chiếc điện thoại. Thế nhưng những điều ông viết lại càng đúng hơn bao giờ hết với người đọc hôm nay.

Tác giả lo ngại sách nhiều khiến người ta đọc không sâu. Ngày nay, nỗi lo ấy hiện hữu trong từng phút lướt màn hình: chúng ta đọc tiêu đề, đọc vài dòng tóm tắt, xem những đoạn video ngắn, rồi tưởng mình đã biết. Kiểu đọc ấy chính là “liếc qua” mà ông nhắc đến, nhiều về số lượng nhưng nghèo về chiều sâu. Tác giả cũng cảnh báo người đọc dễ lạc hướng; với hàng triệu cuốn sách và bài viết, nếu không có định hướng, ta rất dễ tiêu tốn thời gian cho những thứ vô bổ.

Lời khuyên của ông vì thế vẫn nguyên giá trị. Chọn sách tinh nghĩa là biết tìm những cuốn sách nền tảng, có giá trị lâu dài. Đọc kĩ nghĩa là đọc chậm, ghi chép, suy ngẫm, liên hệ với bản thân. Với học sinh, đó có thể là đọc lại một tác phẩm văn học nhiều lần để hiểu sâu hơn, thay vì chỉ đọc bài tóm tắt. Đọc để hiểu, để thay đổi bản thân, chứ không phải để khoe đã đọc bao nhiêu cuốn.

Bàn về đọc sách nhắc em rằng đọc sách là một hành trình bền bỉ. Một cuốn sách hay được đọc kĩ có thể thay đổi cách nghĩ của cả một đời người. Đó là bài học em muốn mang theo trên con đường học tập của mình.

Trong chương trình Ngữ văn 9 Cánh diều, Bàn về đọc sách được chọn làm văn bản mở đầu bài học về nghị luận xã hội. Đoạn trích ở lớp 9 dài hơn bản lớp 7, gồm năm đoạn, giúp người đọc thấy trọn vẹn quan niệm của Chu Quang Tiềm về việc đọc.

Ba đoạn đầu trình bày ba luận điểm quen thuộc. Tác giả khẳng định sách giữ vai trò thiết yếu với tri thức vì nó lưu giữ thành quả chung của nhân loại; chỉ ra hai cái hại khi sách quá nhiều là đọc không sâu và dễ lạc hướng; từ đó khuyên người đọc chọn tinh, đọc kĩ và phê phán lối đọc hình thức. Lập luận chặt chẽ cùng các so sánh sinh động giúp những ý này thuyết phục người đọc.

Hai đoạn sau là phần mở rộng đáng chú ý. Tác giả phân loại sách: một loại cung cấp hiểu biết chung mà mọi người đều cần, một loại phục vụ chuyên môn. Ông tính toán rất cụ thể: mỗi môn phổ thông chỉ cần chọn vài cuốn đọc kĩ, tổng cộng khoảng năm mươi cuốn, một yêu cầu không hề quá sức. Quan trọng hơn, ông khẳng định kiến thức phổ thông cần cả cho người làm chuyên môn, vì các lĩnh vực tri thức có mối liên hệ mật thiết. Người chỉ biết một ngành hẹp sẽ càng đi càng thấy ngõ hẹp, không lối ra. Kết luận của ông rất sâu sắc: phải biết rộng rồi mới có thể chuyên sâu; những người thành công lớn đều có nền tảng hiểu biết phong phú.

Phần mở rộng này cho thấy tầm nhìn của tác giả. Đọc sách không chỉ là đọc kĩ một vài cuốn, mà còn là xây dựng một hệ thống hiểu biết cân đối giữa rộng và sâu. Với học sinh lớp 9 đang đứng trước ngưỡng cửa chọn hướng đi, lời khuyên ấy càng thiết thực: hãy học tốt các môn phổ thông, đọc rộng để làm nền, rồi mới chọn cho mình lĩnh vực chuyên sâu.

Bàn về đọc sách vì thế không chỉ là bài học về phương pháp đọc, mà còn là bài học về cách học và cách sống. Đó là lí do văn bản vẫn được nhiều thế hệ học sinh tìm đọc.

Kết luận

Khi phân tích Bàn về đọc sách, em cần trình bày đủ ba luận điểm chính, làm rõ lí lẽ và dẫn chứng của tác giả, đồng thời chỉ ra nét đặc sắc trong nghệ thuật lập luận. Đừng quên liên hệ với thói quen đọc của bản thân và người đọc hôm nay để bài viết thêm sâu sắc.

Xem thêm:

• Soạn bài Bàn về đọc sách (Chu Quang Tiềm)
• Bàn về đọc sách – Ngữ văn lớp 9 Cánh diều