Soạn bài Biến đổi khí hậu – mối đe dọa sự tồn vong của hành tinh chúng ta – Ngữ văn 9 KNTT

Biến đổi khí hậu đã gây tác hại như thế nào đến lao động sản xuất và sinh hoạt của cư dân ở địa phương em? Vấn đề có nghiêm trọng không? Căn cứ vào đâu mà em kết luận như vậy?

Trả lời:

Em trả lời theo thực tế nơi mình sống. Ví dụ ở vùng đồng bằng ven biển:

• Với sản xuất: mùa khô kéo dài, nước mặn lấn sâu vào kênh rạch khiến lúa chết khô, vườn cây ăn trái giảm năng suất; nhiều hộ phải chuyển sang nuôi trồng khác hoặc bỏ ruộng đi làm ăn xa.
• Với sinh hoạt: thiếu nước ngọt để ăn uống, có nơi phải mua nước theo can; triều cường dâng cao gây ngập đường, sạt lở bờ sông đe dọa nhà cửa; nắng nóng gay gắt làm người già, trẻ nhỏ dễ ốm.
• Mức độ: vấn đề rất nghiêm trọng, vì thiệt hại lặp lại năm này qua năm khác và ngày càng nặng hơn.
• Căn cứ: những gì em và gia đình trực tiếp chứng kiến; số liệu thiệt hại do chính quyền địa phương, báo chí, đài truyền hình đưa tin; lời kể của ông bà, cha mẹ khi so sánh thời tiết hiện nay với mấy chục năm trước.

Trả lời:

• Cách nêu vấn đề: tác giả vào thẳng vấn đề ngay sau lời chào, không rào đón. Câu “Tôi đã đề nghị các bạn đến đây để nghe tiếng chuông báo động.” biến buổi gặp mặt thành một lời cảnh báo khẩn cấp.
• Tầm quan trọng: biến đổi khí hậu được gọi là vấn đề “hạn định thời đại”, tức vấn đề quyết định số phận cả một thời đại; nó tiến triển nhanh hơn khả năng ứng phó của con người và nếu chậm trễ thì nhân loại sẽ lỡ mất thời cơ ngăn chặn.

Trả lời:

Tác giả dồn dập đưa ra một chuỗi bằng chứng, trải từ vùng cực tới đại dương rồi lên đất liền:

• Băng biển Bắc Cực tan nhanh hơn mọi dự đoán; lớp băng lâu năm ở phía bắc Grin-len lần đầu tiên nứt vỡ.
• Cháy rừng dai dẳng, lan rộng, muội tro bám lên băng làm băng tan càng nhanh.
• Đại dương bị a-xít hóa, san hô chết hàng loạt, nghề cá suy giảm.
• Lượng các-bon đi-ô-xít tăng khiến lúa kém dinh dưỡng, đe dọa an ninh lương thực của hàng tỉ người; nhiều loài bị diệt vong, con người phải rời bỏ quê hương, xung đột nổ ra vì tài nguyên cạn dần.

Các bằng chứng đều có thật, được giới khoa học ghi nhận; chúng được sắp xếp theo kiểu dây chuyền – hiện tượng này kéo theo hiện tượng khác – nên người nghe thấy rõ mức độ nguy hiểm.

Trả lời:

• Cách chuyển: sau khi phơi bày thực trạng đáng sợ, tác giả dùng hình ảnh ẩn dụ: “Ngọn núi phía trước chúng ta rất cao. Nhưng nó không phải là không thể vượt qua.” Câu văn vừa thừa nhận khó khăn vừa gieo niềm tin, tạo bước chuyển tự nhiên từ phần nêu vấn đề sang phần bàn cách giải quyết.
• Nội dung luận điểm mới: những việc con người làm được để chặn đà biến đổi khí hậu – giảm phát thải khí nhà kính, từ bỏ nhiên liệu hóa thạch, chuyển sang năng lượng sạch, chống phá rừng, thay đổi cách canh tác, phát triển kinh tế tuần hoàn.

Trả lời:

• Giải pháp: huy động toàn bộ năng lực khoa học – kĩ thuật của loài người; đẩy mạnh năng lượng tái tạo (vốn đã cạnh tranh được, thậm chí rẻ hơn than đá, dầu mỏ); tăng tốc chuyển sang một tương lai xanh, sạch.
• Trách nhiệm: mọi người đều phải góp sức, nhưng các nước giàu gánh trách nhiệm lớn nhất vì họ gây ra nhiều khí thải nhất; họ vừa phải cắt giảm phát thải, vừa phải hỗ trợ các nước nghèo, các cộng đồng yếu thế (đặc biệt là phụ nữ, trẻ em gái) đủ sức chống chịu thiên tai.

Trả lời:

• Cách kêu gọi: tác giả nói thẳng với những người có quyền lực: “Đã đến lúc các nhà lãnh đạo của chúng ta thể hiện rằng họ quan tâm đến những người mà họ nắm số phận trong tay.” Đồng thời ông mời gọi xã hội dân sự, giới trẻ và phụ nữ cùng lên tiếng, buộc lãnh đạo phải vào cuộc.
• Kế hoạch: có mốc thời gian rõ ràng – các nhà lãnh đạo dự hội nghị thượng đỉnh năm sau phải báo cáo cả việc đang làm lẫn việc sẽ làm trước hội nghị khí hậu năm 2020; tận dụng một năm để đưa ra quyết định chuyển đổi, lập liên minh; Liên hợp quốc cam kết đồng hành và ủng hộ những nhà lãnh đạo dám nhận thách thức.

Luận đề của văn bản là gì? Những luận điểm nào đã được triển khai nhằm làm nổi bật luận đề? Chỉ ra mối quan hệ giữa các luận điểm đó.

Trả lời:

• Luận đề: khí hậu Trái Đất biến đổi là hiểm họa trực tiếp đối với sự sống còn của nhân loại, đòi hỏi hành động khẩn cấp.
• Các luận điểm:
  
  (1) Khí hậu đang biến đổi nhanh, nghiêm trọng, đã gây nhiều hậu quả có thật.
  
  (2) Con người vẫn có những giải pháp khả thi, trong đó các nước giàu phải gánh vác nhiều hơn.
  
  (3) Các nhà lãnh đạo phải chịu trách nhiệm và toàn xã hội phải thúc đẩy họ hành động theo kế hoạch cụ thể.
  
  (4) Không thể chậm trễ thêm, vì mỗi ngày trôi qua cái giá phải trả lại tăng lên.
• Mối quan hệ: bốn luận điểm nối nhau theo logic: nhận diện vấn đề, tìm lối ra, xác định người thực hiện, rồi thúc giục hành động. Luận điểm trước là cơ sở cho luận điểm sau; tất cả cùng hướng về luận đề, khiến lời kêu gọi ở cuối bài có sức nặng.

Phân tích một số ví dụ để thấy được cách tác giả sử dụng lí lẽ và bằng chứng để làm sáng tỏ luận điểm.

Trả lời:

Nhận xét: lí lẽ ngắn gọn, đanh thép; bằng chứng cụ thể, mang tính khoa học và toàn cầu. Lí lẽ giúp người nghe hiểu ý nghĩa của bằng chứng, còn bằng chứng khiến lí lẽ không thể bác bỏ.

Trong phần đầu của văn bản, tác giả cho rằng: “Chúng ta phải đối mặt với một mối đe doạ trực tiếp đến sự tồn vong”. Theo em, vấn đề được nêu như vậy là đúng hay sai? Vì sao?

Trả lời:

Em đồng ý rằng nhận định ấy là đúng, không hề phóng đại:

• Biến đổi khí hậu tác động tới mọi điều kiện sống cơ bản: nước, lương thực, đất ở, không khí. Khi các điều kiện ấy suy giảm cùng lúc, sự tồn tại của con người bị đe dọa thật sự.
• Những hậu quả được nêu trong bài đều đang diễn ra, không phải dự báo xa xôi; chúng lại tác động dây chuyền, làm nhau trầm trọng thêm.
• Người nói là Tổng Thư kí Liên hợp quốc, tiếp cận trực tiếp các báo cáo của giới khoa học thế giới, nên nhận định có cơ sở vững chắc.

Xác định vị thế xã hội của tác giả khi trình bày ý kiến về vấn đề. Vị thế đó cho phép tác giả thể hiện thái độ gì khi đối thoại?

Trả lời:

• Vị thế: tác giả nói với tư cách Tổng Thư kí Liên hợp quốc – người đứng đầu tổ chức đại diện cho gần như mọi quốc gia, có uy tín và trách nhiệm trước các vấn đề toàn cầu.
• Thái độ được thể hiện: thẳng thắn, quyết liệt, dám phê phán không ít nhà lãnh đạo vì đã ngoảnh mặt trước cảnh báo của khoa học; dám đòi hỏi các nước giàu làm nhiều hơn; dám đặt ra yêu cầu và mốc thời gian cụ thể. Bên cạnh đó vẫn có sự chân thành, gần gũi (cách xưng “các bạn thân mến”, “chúng ta”), tự nhận trách nhiệm của bản thân và Liên hợp quốc. Nhờ vị thế ấy, lời nói của ông vừa có sức nặng của người lãnh đạo, vừa có sức lay động của người cùng chung số phận.

Trong văn bản, những thông tin khách quan nào được tác giả nêu ra? Dựa vào đâu em nhận biết điều đó?

Trả lời:

• Thông tin khách quan: giới khoa học đã cảnh báo từ nhiều thập kỉ; băng Bắc Cực và băng Grin-len tan, vỡ; cháy rừng kéo dài; đại dương nhiễm a-xít, san hô chết; lượng CO2 trong khí quyển tăng làm lúa kém dinh dưỡng; năng lượng tái tạo đang rẻ dần; các nước nghèo hứng chịu hạn hán, bão lũ nặng nề.
• Căn cứ nhận biết: đó là những hiện tượng, số liệu có thể quan sát, đo đạc và kiểm chứng; chúng được nêu bằng câu trần thuật, không kèm từ ngữ bày tỏ cảm xúc hay đánh giá riêng. Ngược lại, các câu như lời kêu gọi, lời phê phán, những hình ảnh ví von mới là ý kiến chủ quan của người nói.

Tác giả đã nêu những giải pháp gì để ứng phó với tình trạng biến đổi khí hậu hiện nay? Ai là người có trách nhiệm thực thi các giải pháp đó?

Trả lời:

• Giải pháp: giảm mạnh khí nhà kính; nhanh chóng chấm dứt sự lệ thuộc vào than, dầu, khí đốt; thay bằng điện từ nước, gió, Mặt Trời; chặn nạn phá rừng, khôi phục rừng đã suy thoái, đổi mới cách canh tác; dùng tài nguyên hiệu quả theo mô hình kinh tế tuần hoàn; các nước giàu vừa giảm phát thải vừa giúp người yếu thế tăng khả năng chống chịu.
• Người thực thi: trước hết là các nhà lãnh đạo quốc gia, doanh nghiệp, nhà khoa học – những người nắm quyền quyết định; cùng với đó là các lực lượng xã hội như đoàn thể thanh niên, tổ chức của phụ nữ, doanh nghiệp tư nhân, giới tôn giáo và phong trào quần chúng, có trách nhiệm giám sát, thúc đẩy. Nói rộng ra, mỗi người trên hành tinh đều có phần trách nhiệm.

Đối tượng tác động của văn bản này và văn bản Đấu tranh cho một thế giới hòa bình của Mác-két giống nhau như thế nào? Nêu ý nghĩa của sự giống nhau đó.

Trả lời:

• Giống nhau: cả hai đều hướng tới toàn thể nhân loại, đặc biệt là các nhà lãnh đạo, các cường quốc – những người nắm trong tay quyết định có thể cứu hoặc hủy diệt sự sống. Mác-két cảnh báo về chiến tranh hạt nhân, Gu-tê-rét lên tiếng về hiểm họa khí hậu, song cùng chung tinh thần: hiểm họa toàn cầu cần tiếng nói chung.
• Ý nghĩa: sự giống nhau cho thấy những vấn đề sống còn của Trái Đất không của riêng quốc gia nào; muốn giải quyết phải có trách nhiệm và hành động của mọi người, mọi nước. Đó cũng là lí do hai văn bản được xếp cùng chủ điểm Tiếng nói của lương tri.

Trả lời:

Thông điệp em rút ra là: bảo vệ khí hậu không thể chờ đợi. Hành tinh đang ở “ngã tư của sự sinh tồn”, loài người vẫn còn cơ hội nhưng quỹ thời gian không còn nhiều. Mỗi quốc gia, mỗi tổ chức và mỗi cá nhân, tùy vị trí và sức mình, đều phải bắt tay hành động ngay hôm nay. Như tác giả khẳng định: “Số phận của chúng ta ở trong tay chúng ta.”

Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) trả lời câu hỏi: Phải chăng nhân loại không còn cách gì để đối phó với tình trạng Trái Đất ngày càng nóng lên?

Trả lời:

Gợi ý: nêu rõ quan điểm (nhân loại vẫn còn cách), đưa 2 – 3 giải pháp ở các cấp độ khác nhau, có thể dẫn ý của Gu-tê-rét làm điểm tựa, kết bằng điều kiện để giải pháp thành công.