Ôn tập học kì II Ngữ văn 12 Kết nối tri thức (trang 127–131)

Liệt kê và chia nhóm các văn bản đọc có trong sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập hai theo loại văn bản và thể loại văn học. Nêu tên những văn bản thuộc một thể loại văn học chưa được học trước đó (nếu có).

Trả lời:

• Văn bản văn học: thơ (Mộ, Nguyên tiêu – thơ chữ Hán của Hồ Chí Minh, cùng Cảnh khuya, Vọng nguyệt ở mục thực hành; Vội vàng – Xuân Diệu); truyện (Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu – truyện ngắn châm biếm của Nguyễn Ái Quốc; Trở về – trích tiểu thuyết Ông già và biển cả); kịch (Hồn Trương Ba, da hàng thịt – Lưu Quang Vũ); kí (Nghệ thuật băm thịt gà – phóng sự, trích Việc làng; Bước vào đời – hồi kí, trích Nhớ nghĩ chiều hôm; thực hành đọc Vĩ tuyến 17 – hồi kí); thực hành đọc Khúc đồng quê (Đặng Thị Hạnh).
• Văn bản nghị luận: Tuyên ngôn Độc lập (chính luận).
• Văn bản thông tin: Tác gia Hồ Chí Minh; Pa-ra-na (Lê-vi-Xtơ-rốt); Đồ dùng mây tre đan (Phan Cẩm Thượng); Đời muối (Cơ-len-xki); thực hành đọc Sách thay đổi lịch sử loài người (Vũ Đức Liêm).

Thể loại lần đầu được học như một nội dung riêng: phóng sự (Nghệ thuật băm thịt gà) và hồi kí với yêu cầu đọc sâu về tính phi hư cấu, giá trị tư liệu (Bước vào đời, Vĩ tuyến 17). Ở lớp 11, phần kí mới dừng ở tuỳ bút, tản văn, truyện kí; phóng sự và hồi kí đến lớp 12 mới có bài học riêng.

Phân tích mối quan hệ mật thiết giữa Yêu cầu cần đạt và phần Tri thức ngữ văn ở mỗi bài học trong sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập hai. Nêu tác dụng thiết thực của việc nắm bắt các khái niệm then chốt được giới thuyết ở phần Tri thức ngữ văn đối với việc đọc hiểu các văn bản có trong từng bài học.

Trả lời:

Yêu cầu cần đạt là cái đích; Tri thức ngữ văn là dụng cụ để tới đích. Mỗi yêu cầu về đọc đều có khái niệm tương ứng được giới thuyết trước:

Tác dụng thiết thực: khái niệm then chốt cho người đọc câu hỏi để đặt ra với văn bản. Chưa biết thế nào là dữ liệu thứ cấp thì khó nhận ra một con số được lấy lại từ nguồn khác; chưa phân biệt cảm hứng với nội dung thì bài phân tích dễ nói chung chung.

Các văn bản đọc ở Bài 6 (Hồ Chí Minh – “Văn hoá phải soi đường cho quốc dân đi”) thuộc những loại văn bản và thể loại văn học nào? Nêu lí do dẫn đến sự đa dạng về loại, thể loại của các văn bản được chọn học ở đây, xét từ góc độ người sáng tác và từ đặc trưng của bài học về tác gia.

Trả lời:

• Tác gia Hồ Chí Minh: văn bản thông tin về tác gia.
• Tuyên ngôn Độc lập: văn bản nghị luận, thể tuyên ngôn (văn chính luận).
• Mộ (Chiều tối), Nguyên tiêu (Rằm tháng Giêng): văn bản văn học, thơ chữ Hán, thể tứ tuyệt; hai bài thơ thực hành là Cảnh khuya (tiếng Việt) và Vọng nguyệt (chữ Hán).
• Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu: văn bản văn học, truyện ngắn châm biếm, viết bằng tiếng Pháp.

Xét từ người sáng tác: Hồ Chí Minh cầm bút trước hết vì mục đích cách mạng, nên chọn thể loại theo việc cần làm và người cần nói tới: tuyên bố với quốc dân và thế giới thì dùng chính luận; vạch mặt kẻ thù trước công chúng Pháp thì viết truyện châm biếm bằng tiếng Pháp; ghi lại cảm xúc riêng thì làm thơ chữ Hán theo lối cổ điển. Viết bằng ba thứ chữ, cho nhiều kiểu người đọc, tất yếu phải dùng nhiều thể loại.

Xét từ đặc trưng loại bài này: học một tác gia là học toàn cảnh một sự nghiệp và nhận ra phong cách nhất quán qua những giọng rất khác nhau (đanh thép, châm biếm, hàm súc). Chỉ một thể loại thì không thấy được tầm vóc ấy.

Sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập hai đã hướng dẫn thực hành tiếng Việt theo những nội dung gì? Nêu ý nghĩa của việc thực hành những nội dung đó đối với việc khám phá nét đặc sắc về mặt ngôn ngữ của các văn bản đọc.

Trả lời:

1. Một số biện pháp làm tăng tính khẳng định, phủ định trong văn bản nghị luận (Bài 6). Thấy sức nặng của từ ngữ dứt khoát, của việc dẫn chính tuyên ngôn nước Pháp để buộc đối phương trong Tuyên ngôn Độc lập.
2. Ngôn ngữ trang trọng và ngôn ngữ thân mật (Bài 7). Nhan đề của Ngô Tất Tố gọi việc băm thịt gà là “nghệ thuật”: lời trang trọng đặt vào chuyện nhỏ nhặt thành giọng mỉa mai.
3. Tôn trọng và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ (Bài 8). Đọc văn bản thông tin với câu hỏi: dữ liệu này của ai, trích dẫn ra sao; viết thì nhớ ghi nguồn.
4. Giữ gìn và phát triển tiếng Việt (Bài 9). Trân trọng sáng tạo ngôn từ táo bạo của Xuân Diệu, phân biệt với lối dùng tiếng Việt cẩu thả, lai căng.

Xem kĩ sơ đồ dưới đây và thực hiện các yêu cầu kèm theo (ở quy mô nhóm học tập): a. Vẽ lại sơ đồ trên giấy khổ lớn (có thể theo một hình thức khác, nhưng vẫn đảm bảo được các thông tin chính). b. Ghi tên một số tác phẩm văn học dân gian Việt Nam tiêu biểu (đã học theo sách giáo khoa Ngữ văn từ lớp 6 đến lớp 10) vào các ô phù hợp trong sơ đồ. c. Ghi tên một số tác phẩm văn học viết Việt Nam tiêu biểu (đã học theo sách giáo khoa Ngữ văn từ lớp 6 đến lớp 12) vào các ô phù hợp trong sơ đồ. Lưu ý: Ghi kèm tên tác giả, thể loại; đối với văn học trung đại Việt Nam, cần để rõ tác phẩm thuộc loại hình sáng tác chữ Hán hay chữ Nôm. d. Nêu nhận xét khái quát về lịch sử phát triển của văn học Việt Nam dựa trên những thông tin đã được điền bổ sung trong sơ đồ vẽ lại.

Trả lời:

a. Có thể đổi hình cây thành trục thời gian nằm ngang: dải văn học dân gian chạy suốt bên dưới, văn học viết chia sáu chặng phía trên, mũi tên hai chiều nối hai bộ phận; chữ Hán, chữ Nôm đánh dấu bằng hai màu. Tác phẩm dưới đây lấy từ chương trình hiện hành; nhóm có thể thay bằng tác phẩm đã học ở bộ sách của mình.

b. Văn học dân gian (mỗi ô một, hai ví dụ): thần thoại Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới; sử thi Đăm Săn của người Ê-đê; truyền thuyết Thánh Gióng; cổ tích Thạch Sanh; truyện cười Lợn cưới, áo mới; ngụ ngôn Ếch ngồi đáy giếng; truyện thơ Tiễn dặn người yêu của dân tộc Thái; những bài ca dao về tình cảm gia đình, quê hương; tục ngữ đúc kết kinh nghiệm thời tiết, sản xuất.

c. Văn học viết:

d. Nhận xét khái quát: hai bộ phận dân gian và viết song hành, nuôi dưỡng nhau (lục bát, chất liệu ca dao, truyện cổ đi vào văn học viết). Văn học trung đại chuyển dần từ chỗ chữ Hán chiếm ưu thế sang chỗ chữ Nôm khẳng định vị trí, đạt đỉnh ở thế kỉ XVIII – XIX; hai cảm hứng lớn là yêu nước và nhân đạo. Từ đầu thế kỉ XX, văn học dùng chữ quốc ngữ, hiện đại hoá nhanh về thể loại; giai đoạn 1945 – 1975 gắn với hai cuộc kháng chiến; sau 1975, nhất là từ thời kì Đổi mới, văn học trở về với số phận cá nhân và đời thường, đa dạng hơn về bút pháp.

Liệt kê những kiểu bài viết đã được luyện tập trong học kì II. Theo bạn, kiểu bài viết nào trong số đó có khả năng ứng dụng cao hơn cả? Vì sao?

Trả lời: Bốn kiểu bài: báo cáo kết quả của bài tập dự án (Bài 6); bài văn nghị luận về một vấn đề liên quan đến tuổi trẻ – cách ứng xử trong các mối quan hệ gia đình, xã hội (Bài 7); thư trao đổi về công việc hoặc một vấn đề đáng quan tâm (Bài 8); bài phát biểu trong lễ phát động một phong trào hoặc một hoạt động xã hội (Bài 9).

Em chọn thư trao đổi về công việc là kiểu bài dùng được nhiều nhất ngoài nhà trường: xin học bổng, hỏi thông tin tuyển sinh, gửi hồ sơ, làm việc với đồng nghiệp đều cần một bức thư rõ mục đích, đúng mực, ngắn gọn. Viết thư còn rèn cùng lúc việc xác định người nhận, chọn sắc thái trang trọng hay thân mật và sắp ý theo thứ tự quan trọng. Chọn báo cáo dự án cũng hợp lí nếu lập luận rằng học đại học và đi làm đều theo dự án.

Trong sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập hai, sự phong phú của hoạt động nói và nghe đã được thể hiện như thế nào? Phân tích một ví dụ cho thấy hoạt động nói và nghe ở lớp cuối cấp có những đòi hỏi cao hơn về kiến thức và kĩ năng so với hoạt động đó ở các lớp dưới.

Trả lời: Bốn nội dung, bốn dạng: trình bày kết quả bài tập dự án (Bài 6), trình bày quan điểm về một vấn đề của tuổi trẻ (Bài 7), tranh biện (Bài 8), thuyết trình về cơ hội và thách thức của đất nước (Bài 9); vừa có nói độc thoại vừa có đối đáp theo luật, vừa cá nhân vừa nhóm.

Ví dụ: tranh biện. Lớp 11 đã có tranh biện về một vấn đề đời sống gần gũi. Lên lớp 12, đòi hỏi cao hơn ở kiến thức (đề tài rộng hơn, cần dữ liệu kiểm chứng được; Bài 8 lại là bài về dữ liệu nên người nói phải chỉ ra chỗ yếu trong nguồn dữ liệu của đội bạn), ở kĩ năng (phản bác ngay trong thời gian giới hạn, vừa nghe vừa ghi vừa sắp lại lập luận) và ở thái độ (cầu thị, chấp nhận khi lập luận của mình bị bác bỏ).

II. Luyện tập và vận dụng (trang 129–131)

1. Đọc. Văn bản Lửa bên trong của Đinh Gia Trinh (1915–1974), đăng lần đầu trên tạp chí Thanh Nghị số 40 năm 1943. Bài viết như một lời kêu gọi thanh niên giữ ngọn lửa nhiệt thành trong tâm hồn.

Xác định ý nghĩa ẩn dụ của hình ảnh “lửa bên trong” và vấn đề chính được tác giả đề cập trong văn bản.

Trả lời: “Lửa bên trong” là ẩn dụ cho nhiệt huyết, niềm say mê, khát vọng và lí tưởng sống, thứ năng lượng tinh thần khiến con người không chịu sống lặng lẽ, tầm thường. Lửa vừa sáng (soi đường), vừa nóng (thôi thúc), vừa có thể tắt nếu không được giữ. Vấn đề chính: thanh niên phải giữ gìn ngọn lửa ấy, hướng nó vào những mục đích cao đẹp, vì cộng đồng, không để hoàn cảnh và toan tính vật chất dập tắt.

Khi viết bài Lửa bên trong, tác giả hướng tới đối tượng độc giả nào trước hết? Căn cứ cho phép khẳng định điều đó là gì?

Trả lời: Trước hết là thanh niên, nhất là thanh niên trí thức. Căn cứ: lời gọi trực tiếp “hỡi thanh niên”; các câu mở đầu bằng “Là thanh niên, ta phải…”, “Ta chớ nên bao giờ coi tuổi thanh niên…”; câu nhấn mạnh tuổi tác “dù hai mươi tuổi, người đã già rồi”; những ví dụ về nhà bác học, nghệ sĩ, người hoạt động và nỗi lo trí thức truỵ lạc. Thêm vào đó, Thanh Nghị là tờ tạp chí của nhóm trí thức trẻ những năm 1940, người đọc chủ yếu là học sinh, sinh viên, trí thức.

Tóm tắt những luận điểm chính của văn bản. Khái niệm “cuộc đời lớn” có mối liên quan như thế nào tới cảm hứng viết và lập luận của tác giả?

Trả lời:

1. Ai cũng có ngọn lửa trong tâm; nó là nguồn gốc của mọi sự nghiệp lớn (nhà bác học, nghệ sĩ, người nhạc sĩ Đức khổ luyện).
2. Đáng sợ nhất là lòng nguội lạnh; lửa chân chính hướng về đời sống tinh thần và người khác, không phải danh lợi.
3. Không coi tuổi trẻ là chặng tạm để leo tới địa vị rồi sống nhỏ nhen.
4. Thanh niên phải giữ lửa cháy mãi: động lòng trước nỗi khổ, phẫn uất trước bất công, rung động trước cái đẹp.

“Cuộc đời lớn” là cuộc đời vượt khỏi mực sống lặng yên, vô vị, sống có lí tưởng và cống hiến. Đây là đích đến mà ngọn lửa hướng tới, nên nó tạo ra cảm hứng say sưa, hào hứng cho bài viết (giọng văn nhiều câu cảm, câu cầu khiến). Về lập luận, nó là một cực của phép đối lập chạy suốt văn bản: cuộc đời lớn đối với cuộc đời vô vị, eo hẹp; người trẻ mãi đối với người già khi mới hai mươi; lửa thiêng liêng đối với ham muốn hạ tiện.

Theo tác giả, đối với đời sống của mỗi con người, “lửa bên trong” có ý nghĩa gì?

Trả lời: Ngọn lửa ấy (1) là động lực để theo đuổi việc mình làm, chịu gian khổ mà không thấy khổ, như người nhạc sĩ tập đàn trong buồng tối; (2) quyết định tuổi trẻ của tâm hồn, bởi “Còn nó người còn trẻ”; (3) nâng con người lên đời sống tinh thần và lòng vị tha; (4) làm nên giá trị mỗi người, dù chỉ dồn sức cho một điều đẹp nhỏ bé; (5) giữ cho con người không thờ ơ trước nỗi khổ và bất công.

Tìm trong văn bản những từ ngữ chỉ trạng thái tâm lí, hoạt động của con người ứng với hai tình trạng: có “lửa bên trong” và không có “lửa bên trong” (lập bảng liệt kê và đối sánh).

Trả lời:

Đối sánh: cột trái toàn từ ngữ chỉ chuyển động, nhiệt độ cao, cường độ mạnh; cột phải nghiêng về sự đứng yên, thu hẹp, lạnh lẽo. Chính hệ thống từ ngữ đối lập ấy làm hình ảnh ngọn lửa trở nên cụ thể.

Chỉ ra một số biện pháp tu từ được tác giả sử dụng trong văn bản. Phân tích tác dụng của một biện pháp tu từ mà bạn thấy tâm đắc.

Trả lời: Ẩn dụ (lửa, nhóm lửa thiêng liêng); liệt kê (đọc một bài văn, xem một đoạn sử…); câu hỏi tu từ (Không tha thiết thì làm nên được việc gì?); đối lập (trẻ – già, cao thượng – hạ tiện); điệp cấu trúc ở đoạn cuối.

Phân tích điệp cấu trúc ở đoạn cuối: ba vế “thấy đồng loại ta khổ, ta không động tâm, thấy sự bất bình, ta không phẫn uất, bị sỉ nhục, ta không tức khí” lặp một khuôn câu, mỗi vế tăng dần mức độ: từ nỗi khổ của người khác, đến bất công của xã hội, đến sự xúc phạm chính mình. Nhịp lặp dồn dập tạo cảm giác một lời cảnh tỉnh liên tiếp; mỗi chữ “không” như một tiếng gõ. Biện pháp này biến bài nghị luận thành lời hiệu triệu, đúng với giọng của một người trí thức nói với thanh niên năm 1943, khi đất nước sắp bước vào một bước ngoặt lớn.

Văn bản ra đời năm 1943, khi Việt Nam đang chuyển mình bước vào một thời đại mới. Qua những gì được gợi ý từ văn bản, liên hệ đến cơ hội và thách thức của đất nước hiện nay, hãy viết đoạn văn (khoảng 600 chữ) bàn về việc lựa chọn thái độ sống tích cực hướng về cộng đồng của tuổi trẻ.

Trả lời (dàn ý để triển khai thành đoạn):

• Mở đoạn: năm 1943 Đinh Gia Trinh gọi thanh niên giữ ngọn lửa trong lòng trước một thời đại sắp đổi thay; người trẻ hôm nay cũng đứng trước một bước chuyển: chuyển đổi số, hội nhập, phát triển bền vững.
• Giải thích: sống tích cực hướng về cộng đồng là sống có nhiệt huyết, có trách nhiệm, đặt lợi ích riêng trong tương quan với lợi ích chung.
• Cơ hội và thách thức: công nghệ, ngoại ngữ, môi trường mở giúp người trẻ tạo giá trị nhanh hơn; nhưng biến đổi khí hậu, cạnh tranh việc làm, thông tin nhiễu loạn và cám dỗ của lối sống chỉ lo cho mình chính là thứ lòng nguội lạnh mà tác giả cảnh báo.
• Lựa chọn: học thật một nghề có ích; tham gia một hoạt động cộng đồng gần mình; không thờ ơ trước bất công. Phản đề: hướng về cộng đồng không có nghĩa xoá bỏ cá nhân; người có năng lực thật mới góp được nhiều.
• Kết đoạn: ngọn lửa không tự cháy mãi, phải được giữ bằng lựa chọn mỗi ngày; liên hệ bản thân.