Tranh biện là hình thức đối đáp có luật giữa hai bên về một vấn đề còn nhiều ý kiến trái chiều: một bên tán thành, một bên phản đối, mỗi bên dùng lí lẽ, bằng chứng giữ vững chỗ đứng của phe mình, đồng thời chỉ ra chỗ hổng trong lập luận bên kia, trước sự theo dõi của người nghe. Tiếng Anh gọi là debate. Học sinh THPT gặp kiểu bài này ở phần Nói và nghe của SGK Ngữ văn.
| Khái niệm | Cuộc đối đáp có tổ chức, có luật, giữa phe tán thành và phe phản đối một nhận định |
| Thuộc | Hoạt động nói và nghe; thao tác nghị luận bằng lời |
| Dấu hiệu nhận biết | Có kiến nghị cụ thể, hai phe đối lập, người điều hành, thời gian và lượt nói quy định |
| Gốc chữ | Hán Việt 爭辯: tranh (giành, cãi) + biện (bàn lẽ, phân rõ phải trái) |
Tranh biện là cãi lẽ có luật chơi
Tách hai chữ ra sẽ thấy ngay nghĩa gốc. Tranh (爭) là giành, cãi nhau để hơn; biện (辯) là bàn lẽ, phân rõ phải trái, cũng là chữ có mặt trong biện luận, hùng biện, ngụy biện. Trong tiếng Hán, 爭辯 vốn chỉ việc cãi lẽ, tranh cãi nói chung. Sang tiếng Việt, nhất là trong nhà trường và các câu lạc bộ, chữ này được dùng chủ yếu để gọi hoạt động debate: cãi lẽ nhưng có trọng tài, có đồng hồ, có luật.
Bài “Tranh biện về một vấn đề trong đời sống” ở phần Nói và nghe của SGK Ngữ văn THPT (Kết nối tri thức) đặt ra mấy yêu cầu cốt lõi: nêu rõ mình tán thành hay phản đối; đưa ra lí lẽ, bằng chứng thuyết phục; bác bỏ được ý kiến của phe bên kia; biết lắng nghe và giữ thái độ tôn trọng đối thủ; dùng giọng nói và cử chỉ phù hợp. Vấn đề đem ra tranh biện thường được nêu thành một nhận định, ví dụ “Học sinh nên được dùng điện thoại trong giờ ra chơi”, để hai phe có chỗ đứng rõ ràng.
Điểm làm tranh biện khác hẳn một cuộc cãi nhau: người cần thuyết phục không phải là đối thủ mà là những người ngồi nghe và chấm. Hai đội không cố bắt bên kia nhận thua; họ cố cho người nghe thấy lập luận của mình chặt hơn.
Tranh biện đứng cạnh tranh luận, phản biện, hùng biện
Bốn từ này cùng xoay quanh việc nói lí lẽ nên học sinh hay dùng lẫn. Bảng dưới đây đặt chúng cạnh nhau:
| Từ | Số người, hình thức | Có luật cố định? | Mục đích chính |
|---|---|---|---|
| Tranh biện | Hai phe đối lập, có người điều hành | Có: lượt nói, thời gian, cách chấm | Thuyết phục người nghe rằng lập luận phe mình vững hơn |
| Tranh luận | Hai hay nhiều người, có thể tự phát | Thường không | Bàn cho ra lẽ khi các ý kiến khác nhau |
| Phản biện | Một người xem xét ý kiến, công trình của người khác | Không bắt buộc | Chỉ ra chỗ mạnh, chỗ yếu để hoàn thiện vấn đề |
| Hùng biện | Thường là một người nói trước đám đông | Có khi có, có khi không | Lôi cuốn, truyền cảm hứng bằng lời nói |
Có thể hình dung thế này: phản biện là kĩ năng, còn tranh biện là sân chơi để dùng kĩ năng ấy. Còn tài nói hùng hồn trước đám đông thì giúp một đội tranh biện nghe hay hơn, nhưng không thay được lí lẽ.
Bốn dấu hiệu nhận ra một cuộc tranh biện
- Có một kiến nghị cụ thể. Chủ đề được phát biểu thành một câu có thể đồng ý hoặc phản đối, không phải câu hỏi mở kiểu “Em nghĩ gì về mạng xã hội?”.
- Có hai phe được phân vai. Đội này tán thành, đội kia phản đối; mỗi bên thường có hai đến ba người. Ở nhiều giải đấu, đội nào đứng phe nào là do bốc thăm, nên người tranh biện có khi phải bảo vệ ý kiến không giống suy nghĩ riêng.
- Có luật và người điều hành. Mỗi lượt nói có thời gian quy định; không ngắt lời, không công kích cá nhân, không bịa bằng chứng; người điều hành giới thiệu, giữ nhịp và tổng kết.
- Có phản bác trực tiếp. Mỗi phe phải nghe kĩ phía kia rồi chỉ ra chỗ yếu trong lí lẽ hoặc bằng chứng của họ, chứ không chỉ đọc bài chuẩn bị sẵn.
Thiếu dấu hiệu thứ tư, cuộc nói chuyện chỉ còn là hai bài thuyết trình đặt cạnh nhau. Thiếu dấu hiệu thứ ba, nó dễ trượt thành cãi nhau.
Một lượt tranh biện mẫu về điện thoại ở trường
Kiến nghị: Học sinh THPT nên được dùng điện thoại trong giờ ra chơi. Dưới đây là đoạn mở đầu của mỗi phe và một lượt phản bác, viết gọn để thấy cách các dấu hiệu vận hành.
Phe tán thành: Mười lăm phút ra chơi là thời gian của học sinh. Điện thoại giúp các bạn liên lạc với gia đình khi cần, tra cứu nhanh một câu hỏi vừa nảy ra trong tiết học. Cấm hẳn chỉ khiến học sinh lén dùng, và nhà trường mất cơ hội dạy cách dùng có chừng mực.
Phe phản đối: Giờ ra chơi để vận động và trò chuyện trực tiếp. Khi ai cũng cúi vào màn hình, sân trường im lặng, những bạn không có điện thoại dễ bị lẻ loi. Muốn gọi về nhà, trường đã có điện thoại ở phòng giám thị.
Phe tán thành phản bác: Bạn nói sân trường sẽ im lặng, nhưng chưa đưa ra số liệu nào cho thấy điều đó. Ngay cả khi có, vấn đề nằm ở cách dùng chứ không phải ở chiếc máy; nhà trường có thể đặt giới hạn như không chơi game, không quay phim bạn khác.
Đoạn ngắn này cho thấy ba điều. Thứ nhất, mỗi phe đứng vững một phía của kiến nghị, không nói nước đôi. Thứ hai, lí lẽ đi kèm bằng chứng hoặc ít nhất là ví dụ cụ thể (điện thoại phòng giám thị, nhu cầu tra cứu). Thứ ba, lượt phản bác nhắm thẳng vào chỗ yếu của đối phương: một khẳng định chưa có bằng chứng. Nếu phe phản đối đáp lại bằng câu “các bạn nghiện điện thoại nên mới bênh”, họ đã rơi vào lỗi công kích cá nhân, một kiểu ngụy biện thường gặp khi cãi lí.
Luyện nhận biết tranh biện qua bốn tình huống
Câu 1: Trong giờ sinh hoạt, cả lớp bàn xem nên đi dã ngoại ở đâu, mỗi bạn góp một ý. Đây có phải tranh biện không?
Đáp án: Không. Đây là thảo luận: không có kiến nghị để tán thành hay phản đối, không chia hai phe, không có luật về lượt nói và thời gian.
Câu 2: Hai đội lớp 11A và 11B, mỗi đội ba người, bốc thăm phe cho nhận định “Nên bỏ thi học sinh giỏi ở cấp trường”; mỗi người nói ba phút, giáo viên làm người điều hành, khán giả bình chọn. Tình huống này có những dấu hiệu tranh biện nào?
Đáp án: Có đủ: kiến nghị cụ thể; hai phe đối lập do bốc thăm; luật thời gian và người điều hành; người phân xử là khán giả. Muốn trọn vẹn, các đội còn phải phản bác trực tiếp lập luận của nhau.
Câu 3: Trong một trận tranh biện, một bạn nói: “Ý kiến của đội kia không đáng nghe vì họ toàn học sinh lớp chuyên.” Câu nói vi phạm điều gì?
Đáp án: Vi phạm quy tắc không công kích cá nhân. Câu nói nhắm vào người nói chứ không vào lí lẽ, nên không bác bỏ được gì mà còn làm đội mình mất điểm.
Câu 4: Bạn Minh được phân vào phe phản đối dù bản thân bạn tán thành kiến nghị. Minh có nên từ chối không? Vì sao?
Đáp án: Không nên. Trong tranh biện, phe được phân là vai để rèn tư duy, không phải lời tuyên bố quan điểm cá nhân. Đứng ở phía mình không đồng tình buộc Minh phải tìm hiểu lí lẽ của người khác, nhờ đó hiểu vấn đề toàn diện hơn.
Ai muốn xem tranh biện nằm ở đâu trong cả năm học có thể mở bảng ôn tập cuối năm Ngữ văn 11 sách Kết nối, nơi bài này đứng ngay sau bài thảo luận, tranh luận.
Tranh biện ở lớp 11 và ở câu lạc bộ debate
Tranh biện tiếng Anh là gì?
Là debate. Người tranh biện gọi là debater, còn câu kiến nghị đem ra tranh biện thường gọi là motion. Nhiều trường và câu lạc bộ ở Việt Nam dùng luôn chữ debate.
Tranh biện và tranh luận khác nhau thế nào?
Tranh luận có thể diễn ra tự nhiên giữa hai người bất kì, không cần luật. Tranh biện thì có tổ chức: hai phe được phân rõ, có người điều hành, thời gian và lượt nói quy định, và có người nghe đứng ra phân xử.
Thua một trận tranh biện có nghĩa là quan điểm của mình sai?
Không hẳn. Kết quả chỉ cho biết phe nào trình bày và phản bác thuyết phục hơn trong trận đó. Một quan điểm đúng vẫn có thể thua nếu lí lẽ đưa ra lỏng lẻo hoặc thiếu bằng chứng.
Muốn tranh biện tốt cần rèn những kĩ năng nào?
Chủ yếu là tìm hiểu kĩ vấn đề, sắp xếp lí lẽ mạch lạc, nghe để bắt được chỗ yếu của đối phương, và nói rõ ràng trong giới hạn thời gian. Thói quen tự đặt câu hỏi ngược cho ý kiến của chính mình là cách luyện tập rẻ nhất.