Nhiều người đọc tập truyện Cao điểm mùa hạ hồi cuối thập niên 1970 đinh ninh tác giả là đàn ông: tên nghe rắn rỏi, văn cũng rắn rỏi. Bà kể lại với đồng nghiệp ở báo Tiền Phong rằng nhầm như thế là chuyện thường. Lê Minh Khuê (sinh năm 1949) là nhà văn nữ chuyên viết truyện ngắn, từng là thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn, tác giả Những ngôi sao xa xôi, Bi kịch nhỏ, Một chiều xa thành phố. Bà được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2012 và Giải thưởng Văn học ASEAN năm 2018.
Lê Thị Minh Khuê, cô bé Thanh Hóa mồ côi sớm
| Tên khai sinh | Lê Thị Minh Khuê |
| Bút danh | Lê Minh Khuê |
| Năm sinh | 6/12/1949 |
| Quê quán | Thanh Hóa (quê nội vùng Tĩnh Gia cũ; sinh ở quê ngoại) |
| Thể loại | Truyện ngắn, truyện vừa |
| Tác phẩm tiêu biểu | Những ngôi sao xa xôi, Cao điểm mùa hạ, Một chiều xa thành phố, Bi kịch nhỏ, Trong làn gió heo may, Những ngôi sao, trái đất, dòng sông, Làn gió chảy qua |
| Giải thưởng | Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam (1987, 2000, 2016); giải Byeong-ju Lee của Hàn Quốc (2008); Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (2012); Giải thưởng Văn học ASEAN (2018) |
| Trong SGK hiện hành | Những ngôi sao xa xôi (Ngữ văn 8 Kết nối tri thức) |
Bà sinh ở quê ngoại, trong một gia đình có ông nội, ông ngoại là nhà nho và người cha dạy học. Cha mẹ mất sớm, cô bé Minh Khuê lớn lên trong nhà người dì ruột; theo Wikipedia, cả hai vợ chồng người dì đều dạy trung học.
Mười sáu tuổi lên tuyến đường Trường Sơn
Năm 1965, cô gái mười sáu tuổi khoác ba lô gia nhập đội ngũ thanh niên xung phong thời chống Mỹ. Những năm ở Trường Sơn, bà sống giữa bom đạn cùng những người lính và những cô gái thanh niên xung phong giữ cho con đường thông suốt. Hai năm sau, những bài báo đầu tiên của bà được in; đến năm 1969, bà chuyển sang viết truyện.
Đề tài chính của bà thời chiến chính là đời sống ấy: những người trẻ ở tuyến lửa, đặc biệt là những cô gái thanh niên xung phong, sống giữa cái chết mà vẫn hồn nhiên, vẫn lạc quan. Bà nói với báo Đại Đoàn Kết rằng tuổi trẻ là quãng thời gian quý nhất ông trời cho mỗi người, và bà đã viết rất nhiều về tuổi trẻ, cả thời chiến lẫn hậu chiến.
Những ngôi sao xa xôi và tổ trinh sát mặt đường
Truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi ra đời năm 1971 và được tạp chí Tác phẩm mới đăng ngay trong năm ấy, rồi thành tên tập truyện do Nhà xuất bản Kim Đồng in năm 1973. Chính bà, khi trả lời phỏng vấn sau này, nhớ là mình viết truyện ấy năm mười chín tuổi.
Truyện kể qua lời Phương Định, một cô gái Hà Nội trong tổ trinh sát mặt đường ba người cùng Nho và chị Thao, sống trong hang trên một cao điểm. Việc của họ là đo khối lượng đất đá lấp hố bom, đánh dấu và phá những quả bom chưa nổ. Giữa những giờ phút căng như dây đàn ấy là những phút trẻ con: một cơn mưa đá bất chợt, những kỷ niệm về thành phố, những câu hát.
Bà kể có một thời gian dài mình không thích truyện ấy, về sau đọc lại mới thấy ưng, vì nó tiêu biểu cho một thế hệ rất dũng cảm trong chiến tranh. Theo Wikipedia, truyện còn được in trong tuyển tập The Art of the Short Story ở Mỹ, cạnh tác phẩm của nhiều nhà văn nổi tiếng thế giới.
Những ngôi sao xa xôi trong chương trình Ngữ văn 8
Những ngôi sao xa xôi từng là văn bản học trong Ngữ văn 9 chương trình cũ. Trong chương trình 2018, truyện được chuyển lên học ở lớp 8:
| Văn bản | Sách – bài học | Đọc thêm trên Văn VN |
|---|---|---|
| Những ngôi sao xa xôi (trích) | Ngữ văn 8 Kết nối tri thức, tập 2 – Bài 7 (Tin yêu và ước vọng) | Soạn bài Những ngôi sao xa xôi |
Để nắm xuất xứ, ngôi kể và bố cục, có bài Những ngôi sao xa xôi: tác giả – tác phẩm; cần ôn cốt truyện thì xem tóm tắt Những ngôi sao xa xôi. Học sinh luyện viết có thể tham khảo phân tích Những ngôi sao xa xôi và các mẫu mở bài, kết bài cho truyện này.
Phóng viên chiến trường, rồi biên tập viên
Song song với viết văn, bà làm báo. Bà viết cho báo Tiền Phong (một bức ảnh năm 1971 còn ghi bà là phóng viên chiến trường của tờ báo), sau đó vào làm cho Đài Phát thanh Giải phóng. Năm 1975, bà theo đơn vị quân đội về Đà Nẵng. Hết chiến tranh, bà làm cho Đài Truyền hình Việt Nam, rồi từ năm 1978 về biên tập sách ở Nhà xuất bản Hội Nhà văn và gắn bó ở đó đến tuổi nghỉ hưu.
Nhà văn Dương Phương Vinh, đồng nghiệp lâu năm ở báo Tiền Phong, tả bà là người sống khiêm nhường, điềm đạm, có điệu cười rất thoải mái, ngại làm phiền người khác. Về hưu rồi, bà vẫn là cộng tác viên quen thuộc của tờ báo cũ và thường được mời làm giám khảo các cuộc thi văn chương.
Năm 1984: đổi đề tài, đổi giọng
Theo bà, con người Việt Nam đã khác đi ngay khi tiếng súng ngừng năm 1975, nên bà không thể tiếp tục viết theo lối cũ. Từ khoảng năm 1984, truyện của bà rẽ hẳn sang đời sống thời bình: những biến chuyển của xã hội, những con người lạc lõng, toan tính, những bi kịch nhỏ trong đời thường.
Tập Một chiều xa thành phố (1986) được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1987. Dương Phương Vinh nhận xét tập này đã cho thấy một văn tài chín và sắc, khác hẳn những giọng nữ đang nổi khi ấy. Rồi đến tập Bi kịch nhỏ (1993): theo người bạn văn ấy, đây là một Lê Minh Khuê dữ dội, khác cả chính mình, khiến tác giả vừa lao đao vừa nổi tiếng. Những tập sau, Trong làn gió heo may (1999), Màu xanh man trá (2003), Một mình qua đường (2006), Nhiệt đới gió mùa (2012), Làn gió chảy qua (2016), tiếp tục hướng ấy.
Đọc liền Những ngôi sao xa xôi rồi Bi kịch nhỏ, ta thấy khoảng cách giữa hai thời kỳ không kém gì quãng đường mà Nguyễn Minh Châu đã đi từ Dấu chân người lính đến Bến quê. Cùng thế hệ những người viết sau chiến tranh còn có Bảo Ninh và Nguyễn Huy Thiệp; Dương Phương Vinh cho rằng khi kể những truyện ngắn đỉnh cao của văn xuôi Việt Nam đương đại, chắc chắn phải có một số truyện của Lê Minh Khuê.
Đi xa bằng bản dịch
Ít nhà văn Việt Nam cùng thế hệ được dịch ở nước ngoài nhiều như Lê Minh Khuê. Trong khoảng mười sáu đầu sách của bà, bốn cuốn đã được dịch và in ở Mỹ, Đức, Ý, Thụy Điển. Theo danh mục trên Wikipedia:
| Năm | Bản dịch | Nước |
|---|---|---|
| 1996 | The Stars, The Earth, The River | Mỹ |
| 2008 | Monsunens sista regn | Thụy Điển |
| 2010 | Fragile come un raggio di sole | Ý |
| 2011 | Kleine Tragödien | Đức |
Năm 2008, bà trở thành người đầu tiên được trao giải văn chương quốc tế mang tên nhà văn Hàn Quốc Byeong-ju Lee, trị giá 10.000 USD, với tuyển tập Những ngôi sao, trái đất, dòng sông. Năm 2012, bà được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật; năm 2018, Giải thưởng Văn học ASEAN; năm 2019, bà nhận thêm giải Nhà văn khu vực Đông Nam Á cho tập Làn gió chảy qua và giải Thành tựu văn học trọn đời của Hội Nhà văn Hà Nội.
Viết cho cẩn thận, từ dấu chấm, dấu phẩy
Hỏi về nghề, bà thường nói rất giản dị. Trả lời báo Đại Đoàn Kết, bà bảo từ trẻ đến giờ chỉ nghĩ một điều là viết cho cẩn thận, cẩn thận từ dấu chấm, dấu phẩy, để người đọc nhận ra truyện của mình dù không in tên. Bà gọi văn chương là công việc chứ không phải sự nghiệp, và nói chỉ cần mười người tâm huyết đọc là bà vẫn viết.
Bà cũng kể đã học Hemingway lối viết đối thoại hàm súc. Đó là chỗ nhiều người khen nhất ở văn bà: thoại ngắn, chính xác, ra đúng khẩu khí nhân vật. Nhà văn Hồ Anh Thái gọi vui bà là “bà trùm truyện ngắn”, theo báo Đại Đoàn Kết. Với bà, nhà văn phải đứng cách nhân vật một khoảng, để nhân vật sống đời sống của nó; và trong cái hiện thực trần trụi nhất, vẫn nên còn lại chút hơi hướng lãng mạn, như những cô gái trên cao điểm năm nào vẫn giữ được những giấc mơ hồn nhiên giữa bom đạn.