Ôn tập học kì I Ngữ văn 12 Kết nối tri thức (trang 158–160)

Lập bảng tổng hợp về những loại văn bản và thể loại văn học được học trong sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập một. Kể tên các tác phẩm cụ thể thuộc từng loại, thể loại đó.

Trả lời:

Nêu khái quát những kiến thức mới về loại văn bản, thể loại văn học được trình bày ở phần Tri thức ngữ văn của từng bài học.

Trả lời:

• Bài 1 – Tiểu thuyết hiện đại. Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự quy mô lớn, chú ý đặc biệt đến đời tư, số phận cá nhân. Tiểu thuyết hiện đại nhìn con người ở cái thường ngày, nhân vật luôn vận động, kết cấu có thể phá vỡ trật tự thời gian, nhiều giọng điệu cùng tồn tại. Kèm theo là đặc điểm phong cách hiện thực.
• Bài 2 – Thơ trữ tình hiện đại. Trọng tâm là khái niệm biểu tượng: hình ảnh có hàm ý, chứa nhiều lớp nghĩa, được bồi đắp qua thời gian và có đời sống riêng ngoài tác phẩm. Ngoài ra là yếu tố tượng trưng, siêu thực trong thơ và đặc điểm của phong cách cổ điển, phong cách lãng mạn.
• Bài 3 – Lập luận trong văn bản nghị luận. Giá trị của một bài nghị luận nằm ở ý nghĩa của luận đề và nghệ thuật dùng lí lẽ, bằng chứng; ba thao tác chứng minh, bình luận và bác bỏ, cùng những thao tác quen thuộc như giải thích, phân tích đều phục vụ mục đích thuyết phục.
• Bài 4 – Yếu tố kì ảo trong truyện kể. Phân biệt truyện truyền kì (văn xuôi chữ Hán, kì ảo đan với yếu tố thực) với truyện hiện đại dùng kì ảo như thủ pháp; làm quen với vay mượn, cải biến, sáng tạo.
• Bài 5 – Hài kịch. Hài kịch chế giễu thói tật đi chệch chuẩn mực; tiếng cười nảy sinh từ vênh lệch giữa mục đích và phương tiện, bản chất và biểu hiện. Cần nắm nhân vật, tình huống, xung đột, hành động bên ngoài, thủ pháp trào phúng.

Lập bảng đối sánh phong cách cổ điển, phong cách hiện thực và phong cách lãng mạn trong sáng tác văn học. Nêu tên một số tác phẩm cụ thể thuộc từng phong cách đó (không giới hạn tác phẩm được học trong sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập một).

Trả lời:

Ranh giới giữa các phong cách không tuyệt đối (Tây Tiến lãng mạn mà vẫn có chi tiết rất thực về đời lính), nên khi xếp tác phẩm hãy nói nó nghiêng về phong cách nào và chỉ ra dấu hiệu.

Nêu các nội dung thực hành tiếng Việt đã thực hiện trong học kì I và làm rõ tác dụng của các nội dung thực hành ấy đối với việc đọc hiểu văn bản ở từng bài học.

Trả lời:

Xác định những yêu cầu chung và yêu cầu riêng của các kiểu bài viết được thực hiện ở Bài 1, Bài 2 và Bài 4 bằng một sơ đồ phù hợp.

Trả lời:

Sơ đồ hình cây: ô gốc chứa yêu cầu chung, tỏa ra ba nhánh là ba kiểu bài.

• Gốc – yêu cầu chung: nêu rõ đối tượng và luận đề ở mở bài; hệ thống luận điểm rõ ràng; bằng chứng lấy từ văn bản (câu thơ, chi tiết, lời thoại) và được phân tích chứ không kể lại; có nhận xét, đánh giá của người viết; bố cục ba phần, diễn đạt mạch lạc.
  • Nhánh 1 – So sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện (Bài 1): chọn hai truyện có điểm chung làm cơ sở (đề tài, kiểu nhân vật, cách kể); so sánh trên các phương diện của truyện như cốt truyện, nhân vật, người kể chuyện, điểm nhìn; chỉ ra điểm giống, điểm khác và lí giải vì sao khác (thời đại, phong cách nhà văn).
  • Nhánh 2 – So sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ (Bài 2): phương diện so sánh là cảm hứng, hình tượng, biểu tượng, thể thơ, nhịp điệu, ngôn ngữ; trích thơ chính xác; đánh giá đóng góp riêng của mỗi bài.
  • Nhánh 3 – Vay mượn, cải biến, sáng tạo (Bài 4): xác định nguồn vay mượn (truyện dân gian, tích cũ, tác phẩm trước); chỉ ra tác giả đã giữ lại gì, thay đổi gì; đánh giá phần sáng tạo mang lại ý nghĩa mới ra sao.

Chỉ ra những yêu cầu mới của việc viết một báo cáo nghiên cứu ở Bài 5 so với việc viết các báo cáo nghiên cứu ở lớp 10 và lớp 11.

Trả lời:

Lớp 10, 11 đã cho em khung chung của báo cáo nghiên cứu (vấn đề, kết quả, kết luận, trích dẫn, tài liệu tham khảo). Bài 5 lớp 12 đòi hỏi cao hơn:

• Đề tài mở rộng ra cả tự nhiên lẫn xã hội, phải nêu câu hỏi nghiên cứu cụ thể; kết quả trình bày thành hệ thống luận điểm khớp với dữ liệu.
• Bao quát toàn bộ vấn đề, nêu quan điểm riêng; đánh giá độ tin cậy của nguồn.
• Dùng hiệu quả bảng biểu, sơ đồ, hình ảnh có chú thích; trình bày tài liệu tham khảo đúng quy cách.

Nêu những nội dung của hoạt động nói và nghe được thực hiện trong học kì I.

Trả lời:

• Bài 1: trình bày kết quả so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện.
• Bài 2: trình bày kết quả so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ.
• Bài 3: thuyết trình về một vấn đề liên quan đến tuổi trẻ.
• Bài 4: trình bày về việc vay mượn – cải biến – sáng tạo trong một tác phẩm văn học.
• Bài 5: trình bày báo cáo kết quả nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên hoặc xã hội.

Năm bài nói đều chuyển từ bài viết cùng bài học sang, nên điều cần luyện thêm là rút gọn ý và tương tác với người nghe.

II. Luyện tập và vận dụng – 1. Đọc

Văn bản đọc là bài thơ Bình đựng lệ của Chế Lan Viên, viết năm 1988, in trong Di cảo thơ Chế Lan Viên, tập I. Bài thơ ba đoạn, câu thơ ngắn dài không đều, xoay quanh hình ảnh một chiếc bình chứa nước mắt mà người xưa ném xuống biển.

Có thể xếp bài thơ Bình đựng lệ vào loại thơ tượng trưng được không? Vì sao?

Trả lời:

Có thể xếp bài thơ vào loại thơ mang đậm yếu tố tượng trưng, vì:

• Hình tượng trung tâm không dùng để tả một đồ vật. Chiếc bình được “vớt lên” từ chỗ sâu thẳm không tên, trôi theo sóng triều vạn kỉ, đi về như sao Chổi; nó chỉ có nghĩa khi người đọc hiểu nó là biểu tượng.
• Thơ gợi nhiều hơn tả: các hình ảnh vỏ ốc hoá vôi, rễ cây hoá thạch, nét hoa văn “vẫn cười” nối với nhau bằng liên tưởng, không theo một câu chuyện liền mạch.
• Ý nghĩa đa tầng, mỗi người đọc có thể hiểu chiếc bình theo một cách (nỗi đau, kí ức, di sản tinh thần).

Tuy vậy, bài thơ có mạch suy tưởng và kết luận rõ, không mơ hồ như thơ tượng trưng thuần túy; gọi chính xác là thơ suy tưởng triết lí dùng thủ pháp tượng trưng.

Theo hiểu biết của bạn, hình ảnh “bình đựng lệ” có thể gợi nhớ đến những câu chuyện cổ nào?

Trả lời:

• Truyện Trương Chi – Mị Nương: mối tình câm lặng của chàng lái đò kết lại thành khối ngọc trong suốt, được tiện thành chén. Khi Mị Nương rót trà, bóng chàng hiện lên; nàng khóc, giọt nước mắt rơi xuống làm chén ngọc tan ra.
• Truyền thuyết về hòn Vọng Phu: nỗi chờ chồng hoá đá, nỗi đau được giữ lại trong một vật thể tồn tại qua nhiều đời.

“Bình đựng lệ” là biểu tượng của cái gì? Bạn căn cứ vào đâu để xác định những hàm nghĩa của biểu tượng này?

Trả lời:

Chiếc bình là biểu tượng của nỗi đau, nỗi buồn của con người được lưu giữ qua các thời đại; mở rộng hơn, nó là kí ức và di sản tinh thần của nhân loại, thứ con người tưởng có thể vứt đi nhưng không bao giờ mất. Ở đoạn hai, chiếc bình còn mang nét hoa văn “vẫn cười”, tức là trong nỗi đau có cả cái đẹp, cái nhân văn còn sống mãi.

Căn cứ để xác định:

• Nhan đề (vật chứa nước mắt) và các hành động gắn với chiếc bình: bị ném xuống bể cho sóng lấp vùi, tuột khỏi tay nhân loại rồi tự quay về, người này bỏ quên thì người kia nhặt lại.
• Hoàn cảnh sáng tác: bài thơ viết năm 1988, giai đoạn cuối đời Chế Lan Viên, khi thơ ông chuyển sang suy tư về kiếp người, về cái còn và cái mất.

Tìm những câu thơ thể hiện nhận thức của tác giả về sự tồn tại vĩnh cửu của “bình đựng lệ”. Tác giả phát biểu nhận thức này dựa trên những trải nghiệm cá nhân nào?

Trả lời:

Nhận thức ấy được nói ở cả ba đoạn thơ. Đoạn một:

Chiếc bình tuột khỏi tay nhân loại
Lại về trở lại

Đoạn hai, sau những lời rao giảng về hư vô:

Ờ, thế mà chẳng có gì mất hết
Chiếc bình kia vẫn còn

Đoạn ba khép lại bằng ý: chiếc bình xưa vẫn đó, thời này vứt bỏ thì thời sau lại nhặt lên.

Nhận thức đó dựa trên hai lớp trải nghiệm của chính nhà thơ:

• Trải nghiệm chiến tranh. Nhà thơ tự giới thiệu mình là người:

  Tôi từ xứ lắm bom
  Giáp mặt nghìn lần cùng cái chết

  Người đã quen mất mát mà vẫn “bàng hoàng” trước chiếc bình nhỏ.

• Trải nghiệm tinh thần, tư tưởng. Từng nghe rao giảng về hư vô, từng nếm nỗi buồn trong thơ, nỗi đau trong triết học, ông nhận ra điều ngược lại: nỗi đau và cái đẹp của con người không mất đi.

Thủ pháp đối lập đã được tác giả vận dụng như thế nào và đạt hiệu quả nghệ thuật gì?

Trả lời:

Hiệu quả: tạo thế giằng co giữa sức hủy hoại của thời gian, lãng quên, hư vô với một vật nhỏ bé không chịu biến mất. Vế “còn” luôn đứng sau và thắng thế, nên nhận thức của nhà thơ thuyết phục như một kết luận rút ra sau tranh luận.

Nêu nhận xét về màu sắc nghị luận của bài thơ thông qua một số dấu hiệu hình thức mang tính đặc trưng.

Trả lời:

Bài thơ giống một cuộc tranh biện thu nhỏ, thể hiện qua:

• Hệ thống từ nối lập luận: dẫu… lại, thế mà, dù… mà… vẫn, dù… thì. Đó là quan hệ nhượng bộ – khẳng định quen thuộc của văn nghị luận.
• Thán từ mở đầu như lời đáp trong đối thoại: tiếng “Ồ!” khi nhắc lại quan điểm hư vô, tiếng “Ờ” như người nói gật gù tự phản bác.
• Phép điệp cấu trúc: bốn dòng liền nhau mở đầu bằng Dù, dồn các điều kiện bất lợi rồi mới đưa ra kết luận.
• Câu kết mang dạng mệnh đề khái quát: cặp thời này – thời kia nói về quy luật chung của nhân loại, không còn là cảm xúc riêng.

Viết đoạn văn (khoảng 200 chữ) bày tỏ thái độ đồng cảm hay không đồng cảm của bạn đối với nỗi niềm và nhận thức của tác giả được bộc lộ qua bài thơ.

Trả lời: Đoạn văn tham khảo (chọn thái độ đồng cảm):

Đọc Bình đựng lệ, tôi đồng cảm với Chế Lan Viên ở cả nỗi niềm lẫn nhận thức. Nỗi niềm ấy là sự bàng hoàng của một người từng đi qua chiến tranh, đã quen với cái chết, vậy mà vẫn sững lại trước một chiếc bình nhỏ chứa nước mắt người xưa. Tôi hiểu sự bàng hoàng đó: những mất mát lớn của lịch sử dễ thành con số, còn một giọt nước mắt cụ thể lại khiến ta thấy rõ một con người. Nhận thức của nhà thơ cũng thuyết phục tôi. Con người thường muốn quên nỗi đau, thậm chí có lúc tin rằng rốt cuộc mọi thứ đều thành hư không. Nhưng những lá thư thời chiến, những bức ảnh cũ, những câu ca dao than thân vẫn được thế hệ sau tìm lại và nâng niu. Nỗi đau được giữ gìn như thế không làm ta yếu đi; nó nhắc ta biết thương người, biết quý điều mình đang có. Vì vậy, tôi tin như nhà thơ: điều thuộc về phần người nhất sẽ không mất, dù một thời đại vô tình bỏ quên nó.

2. Viết (chọn một trong các đề)