Soạn bài Cảnh khuya (Hồ Chí Minh) – Ngữ văn 8 Cánh diều & 12 Kết nối tri thức

Đề: Xác định thể loại và các câu mang vần của bài Cảnh khuya. Nêu chủ đề của tác phẩm.

Trả lời:

• Thể loại: thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật viết bằng chữ Quốc ngữ, gồm 4 câu, 7 chữ mỗi câu, nhịp chủ yếu 4/3.
• Các câu mang vần: gồm câu thứ nhất, thứ hai và thứ tư, cùng vần “a”: xa – hoa – nhà. Câu 3 kết thúc bằng thanh trắc (“ngủ”) nên không hiệp vần, đúng luật tứ tuyệt.
• Chủ đề: bài thơ vẽ cảnh đêm trăng nơi rừng Việt Bắc, qua đó bày tỏ tình yêu thiên nhiên hòa quyện với nỗi lo việc nước của người chiến sĩ – lãnh tụ Hồ Chí Minh.

Đề đầy đủ: Qua hai câu thơ đầu, cảnh khuya của núi rừng Việt Bắc hiện lên như thế nào? Cảnh khuya ấy thể hiện được điều gì trong tâm hồn nhà thơ?

Trả lời:

Cảnh khuya hiện lên vừa có âm thanh vừa có đường nét, ánh sáng:

• Âm thanh: tiếng suối chảy trong đêm được ví với “tiếng hát xa”. Rừng khuya vốn tĩnh mịch, nay như có giọng người văng vẳng, trong trẻo và gần gũi.
• Ánh sáng, hình ảnh: trăng chiếu xuống vòm cổ thụ, bóng cây in xuống những khóm hoa. Hai chữ “lồng” tạo nên nhiều tầng sáng tối đan xen, lung linh như một bức tranh có chiều sâu.

⇒ Đó là cảnh rừng đêm thanh bình, thơ mộng, ấm áp, không hề hoang vắng hay lạnh lẽo dù đang giữa thời chiến.

Tâm hồn nhà thơ: phải là người yêu thiên nhiên tha thiết, tinh tế mới nghe được tiếng suối như tiếng hát, nhìn ra tầng tầng lớp lớp của trăng và bóng hoa. Cảnh đẹp ấy cũng hé lộ phong thái điềm tĩnh, thư thái của Bác giữa lúc kháng chiến gian khổ.

Đề đầy đủ: Phân tích hai câu thơ cuối bài. Qua đó, em hiểu thêm được gì về con người tác giả?

Trả lời:

• Câu 3 khép lại bức tranh bằng nhận xét “như vẽ”: cảnh đẹp đến mức như do người họa sĩ dựng nên. Ngay sau đó, câu thơ xoay sang con người với cụm “người chưa ngủ”. Người chưa ngủ trước hết vì say mê cảnh trăng – đó là con người nghệ sĩ.
• Câu 4 lặp lại “chưa ngủ” rồi mở ra lí do thật sự: “vì lo nỗi nước nhà”. Điệp ngữ nối liền hai câu như một bước ngoặt, chuyển từ cảnh sang tình, từ nhà thơ sang người chiến sĩ đang gánh trên vai vận mệnh cuộc kháng chiến.
• Hai câu thơ không đối lập mà hòa vào nhau: tình yêu thiên nhiên và tình yêu đất nước cùng tồn tại trong một tâm hồn.

⇒ Qua đó, ta hiểu Bác là người có tâm hồn nghệ sĩ nhạy cảm nhưng luôn đặt việc nước lên trên hết; một vị lãnh tụ thức trắng vì dân mà vẫn giữ được sự thư thái, lạc quan.

Đề: Tìm biện pháp tu từ so sánh trong bài thơ. Nêu tác dụng miêu tả và biểu cảm của biện pháp tu từ đó.

Trả lời:

Cách so sánh tiếng suối với tiếng hát được nhiều người nhắc đến vì nó khác lối ví quen thuộc trong thơ cổ (thường ví tiếng suối với tiếng đàn), đem lại cảm giác mới mẻ, đậm hơi thở đời sống.

Đề: Viết một đoạn văn (khoảng 6 – 8 dòng) nêu cảm nghĩ của em về lí do Bác Hồ không ngủ được thể hiện trong bài thơ Cảnh khuya.

Trả lời: Em có thể tham khảo đoạn văn sau:

Đọc Cảnh khuya, em xúc động nhất ở câu thơ cuối, nơi Bác tự nói rõ vì sao mình thức giữa đêm rừng. Thoạt đầu, người đọc ngỡ Bác thao thức vì cảnh trăng quá đẹp, nhưng điệp ngữ “chưa ngủ” đã kéo ta về với điều Bác canh cánh: vận mệnh đất nước trong những ngày kháng chiến cam go. Lúc ấy, khi quân thù đang tràn lên Việt Bắc, mỗi quyết định của Bác đều liên quan tới sinh mạng của bao chiến sĩ và đồng bào. Vì vậy, nỗi lo của Bác không phải nỗi lo riêng mà là trách nhiệm của người đứng đầu dân tộc. Em càng kính phục khi thấy giữa muôn vàn lo toan, Bác vẫn giữ được tâm hồn thư thái để lắng nghe tiếng suối, ngắm trăng hoa. Câu thơ giúp em hiểu rằng yêu nước không phải điều gì xa xôi, mà bắt đầu từ việc biết nghĩ cho người khác.

Trả lời:

• Cảnh khuya: viết năm 1947 ở chiến khu Việt Bắc, khi Bác đang trực tiếp lãnh đạo kháng chiến. Hoàn cảnh ấy tạo nên cấu tứ hai phần: hai câu đầu là cảnh đêm trăng thanh bình, hai câu cuối hướng về con người thao thức vì việc nước. Nội dung trữ tình là sự hòa hợp của tình yêu thiên nhiên với trách nhiệm của người lãnh tụ.
• Vọng nguyệt: viết trong nhà tù Tưởng Giới Thạch (1942 – 1943), thuộc tập Nhật kí trong tù. Hoàn cảnh tù đày khiến bài thơ được cấu tứ theo thế đối lập giữa song sắt và vầng trăng, giữa cảnh ngộ thiếu thốn và tâm hồn tự do; cuộc ngắm trăng trở thành cuộc “vượt ngục” về tinh thần.

⇒ Mỗi hoàn cảnh để lại dấu ấn riêng, nhưng cả hai bài đều cho thấy Bác luôn tìm đến thiên nhiên như một người bạn tri âm.

Trả lời:

• Kết hợp cổ điển và hiện đại: đề tài trăng, hoa, thể tứ tuyệt, bút pháp chấm phá rất gần thơ xưa; nhưng nhân vật trữ tình mang tâm thế của người chiến sĩ, luôn gắn mình với vận mệnh dân tộc.
• Ngôn ngữ hàm súc, giản dị: Cảnh khuya chỉ dùng những từ ngữ quen thuộc mà vẫn gợi được âm thanh, ánh sáng nhiều tầng.
• Hình tượng thiên nhiên sống động, có hồn, thường được đặt trong quan hệ giao hòa với con người.
• Cấu tứ có sự vận động: từ cảnh đến tình, từ cái đẹp đến trách nhiệm (Cảnh khuya), hoặc từ cảnh ngộ đến tâm thế tự do (Vọng nguyệt).

Trả lời:

• Tư tưởng: lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm với dân tộc luôn thường trực, kể cả khi đang thưởng ngoạn cảnh đẹp.
• Tâm hồn: tinh tế, gắn bó với thiên nhiên, ung dung và lạc quan trong mọi hoàn cảnh, dù là chốn lao tù hay giữa chiến khu.
• Tài năng: chỉ với 28 chữ, Bác dựng được bức tranh trăng rừng giàu chất họa, chất nhạc; cách điệp từ “lồng”, điệp ngữ “chưa ngủ” và phép so sánh mới mẻ cho thấy bút pháp điêu luyện mà tự nhiên.

Muốn tìm hiểu kĩ hơn về bài thơ ở lớp 12, các em xem thêm Tác giả – tác phẩm Cảnh khuya (Ngữ văn 12 Kết nối tri thức) và Tác giả – tác phẩm Ngắm trăng (Vọng nguyệt).