Người miền Đông Nam Bộ quen gọi ông là “Thi tướng”, dù ông chưa bao giờ mang quân hàm tướng. Huỳnh Văn Nghệ (1914 – 1977), còn gọi là Tám Nghệ, là nhà thơ và nhà chỉ huy quân sự của Chiến khu Đ thời chống Pháp, tác giả những câu thơ “nhớ Bắc” nổi tiếng về người Nam mang gươm đi mở cõi mà vẫn thương nhớ đất Thăng Long. Ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2007 và danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2010.
Tám Nghệ, người làng Tân Tịch đất Tân Uyên
| Tên | Huỳnh Văn Nghệ, thường gọi Tám Nghệ; từng ký bút danh Hoàng Hồ |
| Năm sinh – năm mất | 2/2/1914 – 5/3/1977 |
| Quê | Làng Tân Tịch, tổng Chánh Mỹ Hạ, quận Tân Uyên, tỉnh Biên Hòa; sau thuộc huyện Bắc Tân Uyên, tỉnh Bình Dương, nay là xã Thường Tân, TP Hồ Chí Minh |
| Hoạt động | Chỉ huy giành chính quyền ở Biên Hòa (8/1945), Chi đội trưởng Chi đội 10, Khu bộ phó Khu 7, Tỉnh đội trưởng Thủ Biên; sau 1975 là Thứ trưởng Bộ Lâm nghiệp |
| Tác phẩm | Thơ Đồng Nai (1949), Bên dòng sông xanh (1988), Thơ Huỳnh Văn Nghệ (1998), tự truyện Quê hương rừng thẳm sông dài, Những ngày sóng gió |
| Giải thưởng, danh hiệu | Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật (đợt 2, 2007); Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân (truy tặng 2010) |
| Trong SGK | Không có văn bản trong SGK Ngữ văn hiện hành |
Ngày sinh của ông là 2/2/1914 theo hồ sơ của Bảo tàng Văn học Việt Nam và các hoạt động kỷ niệm 100 năm ngày sinh ở Đồng Nai năm 2014; một số bài viết ghi nhầm thành 12/2. Quê ông thuộc đất Bình Dương cũ chứ không phải Đồng Nai, nhưng tên tuổi ông gắn với Biên Hòa và Chiến khu Đ, nên người Đồng Nai cũng coi ông là người của mình.
Từ học trò Petrus Ký đến thư ký Sở Hỏa xa
Học giỏi, cậu học trò làng Tân Tịch được học bổng vào Trường trung học Petrus Ký ở Sài Gòn (nay là Trường THPT Lê Hồng Phong). Ra trường, ông làm công chức ở Sở Hỏa xa Đông Dương tại Sài Gòn; Bảo tàng Văn học ghi ông vào làm từ năm 1931. Cũng từ đầu thập niên 1930, ông tham gia các hoạt động bí mật của cách mạng.
Năm 1942 bị lộ, ông trốn sang Thái Lan, hoạt động trong phong trào Việt kiều yêu nước. Năm 1944 về nước, ông được giao lập căn cứ Đất Cuốc ở Tân Uyên. Tháng Tám năm 1945, ông trực tiếp tham gia chỉ huy giành chính quyền ở Biên Hòa.
Bốn câu thơ ở sân ga Sài Gòn năm 1940
Bài thơ làm nên tên tuổi Huỳnh Văn Nghệ có một lai lịch đẹp. Theo bài viết của PGS.TS Nguyễn Thanh Tú trên báo Quân đội nhân dân và lời con trai ông, Huỳnh Văn Nam, được nhà phê bình Bùi Công Thuấn dẫn lại, năm 1940, nhân dịp tuyến đường sắt Bắc – Nam thông xe, Sở Hỏa xa cho một số nhân viên được đi tàu ra thăm Hà Nội. Ông được chọn, nhưng hai ngày trước khi đi lại nhường suất cho một người bạn. Chiều ra ga tiễn bạn, nhìn đoàn tàu khuất dần, ông viết những câu thơ đầu tiên:
Ai đi về Bắc ta đi với
Thăm lại non sông giống Lạc Hồng
Từ độ mang gươm đi mở cõi
Trời Nam thương nhớ đất Thăng Long.
Tứ thơ ấy về sau được ông viết lại trong các bài Tiễn bạn về Bắc, Về Bắc, Nhớ Bắc suốt thập niên 1940; một thuyết khác, theo Wikipedia, cho rằng Nhớ Bắc được làm ở Chiến khu Đ năm 1946. Vì truyền miệng nhiều, bốn câu có nhiều dị bản: “Ai về xứ Bắc”, “Có ai về Bắc”; “Từ độ”, “Từ thuở”; bút tích của ông in trong sách Chân dung và bút tích nhà văn Việt Nam lại ghi “mang gươm đi giữ nước”. Chỉ hai câu “Thăm lại non sông giống Lạc Hồng” và “Trời Nam thương nhớ đất Thăng Long” là nguồn nào cũng chép giống nhau. Cái hay của bài thơ nằm ở chỗ một người Nam Bộ nhìn lịch sử mở cõi từ phía những người đã đi, và gọi tên nỗi nhớ cội nguồn bằng giọng rất tự nhiên.
Chiến khu Đ: Chi đội 10, trận La Ngà và chiếc áo trấn thủ
Nam Bộ kháng chiến, ông chỉ huy lực lượng đốt tòa bố, sở cò, bưu điện Biên Hòa, mang vũ khí thu được về Tân Uyên xây dựng lực lượng. Báo Sài Gòn Giải Phóng, tường thuật hội thảo về ông năm 2017, ghi ông là người phát hiện thế đất rừng núi Tân Uyên, nơi quân kháng chiến tiến thì đánh được, lùi thì giữ được, từ đó hình thành căn cứ Chiến khu Đ. Ngày 2/1/1946, ông chỉ huy lực lượng tham gia trận phản công lớn đầu tiên của Nam Bộ vào thị xã Biên Hòa.
Năm 1946, ông làm Chi đội trưởng Chi đội 10, rồi Khu bộ phó Khu 7 kiêm Trung đoàn trưởng Trung đoàn 310. Ngày 1/3/1948, ông chỉ huy trận phục kích trên đường La Ngà, trận giao thông chiến lớn nhất ở Nam Bộ từ khi Pháp tái chiếm. Sau trận này, trung đoàn được tặng Huân chương Chiến công hạng Hai, riêng ông được Bác Hồ gửi tặng một chiếc áo trấn thủ. Năm 1950 ông giữ chức Phó tư lệnh Khu 7 (Bảo tàng Văn học ghi Tư lệnh Khu 7); năm 1951, khi hai tỉnh Thủ Dầu Một và Biên Hòa sáp nhập, ông là Tỉnh đội trưởng Thủ Biên.
Người dân miền Đông còn nhớ hình ảnh ông cưỡi ngựa đi khắp chiến khu. Báo Sài Gòn Giải Phóng cũng nhắc những lần ông tay không vào gặp tướng Bình Xuyên Bảy Viễn để thuyết phục, một chi tiết cho thấy ông được tin cậy không chỉ vì tài cầm quân.
Người chép sử chiến khu bằng thơ
Nếu thơ kháng chiến chống Pháp ở Việt Bắc gắn với tên Tố Hữu, thì ở miền Đông Nam Bộ có tiếng thơ của Tám Nghệ. Ông làm thơ ngay giữa những ngày đánh giặc, và thơ ông gần như một cuốn nhật ký chiến khu. Bài Xuân chiến khu viết dịp Tết kháng chiến đầu tiên năm 1946, giọng tươi tắn, có cờ bay, quân ca và cả chim bướm tiễn người ra trận. Khi chiến sự ác liệt, thơ ông nói thẳng về mất mát (Bờ sông bị chiếm, Ngày hội) mà vẫn giữ niềm tin.
Bài Tiếng hát giữa rừng (1946) kể một chuyện có thật ở quân y viện Đất Cuốc: anh bộ đội Bùi Xuân Tảo bị thương trong trận Biên Hòa, thiếu thuốc mê, bác sĩ bảo anh hát cho đỡ đau, và anh hát Tiến quân ca trong suốt ca cưa chân. Ông cưỡi ngựa đi ngang và chứng kiến cảnh ấy. Bài Mẹ buồn chỉ mấy câu đối thoại giữa mẹ và con quanh căn nhà vừa bị đốt để giặc khỏi lập bót, đủ dựng lại cả một thời tiêu thổ kháng chiến.
Nhận xét về mảng thơ này, TS Huỳnh Văn Tới (nguyên Chủ tịch Ủy ban MTTQ tỉnh Đồng Nai) viết trong bài Huỳnh Văn Nghệ – thi tướng của dân gian: “Tác phẩm của Huỳnh Văn Nghệ đã thể hiện rõ nét hiện thực kháng chiến gắn với lịch sử chiến khu Đ hào hùng.” Tập Thơ Đồng Nai in năm 1949 là tập thơ kháng chiến đầu tay của ông. Phần lớn thơ ông về sau được gom lại trong Bên dòng sông xanh (1988), Thơ Huỳnh Văn Nghệ (1998) và cuốn Huỳnh Văn Nghệ – tác giả và tác phẩm (NXB Đồng Nai, 2008). Văn VN có giới thiệu một số bài ở tuyển tập thơ Huỳnh Văn Nghệ.
“Thi tướng” chưa từng mang hàm tướng
Danh xưng “Thi tướng” hay “Thi tướng rừng xanh” không do một người cụ thể nào đặt. Báo Văn hóa và báo Sài Gòn Giải Phóng đều ghi đó là cách đồng đội và nhân dân miền Nam gọi ông, ghép hai phẩm chất mà người ta thấy ở ông: người cầm quân và người làm thơ. Thực tế, ông không được phong tướng; Wikipedia ghi cấp hàm cao nhất của ông là thượng tá, báo Sài Gòn Giải Phóng ghi đại tá. Một bài viết trên Viettimes cũng lưu ý điều này. Cái danh hiệu dân gian ấy, có lẽ vì thế, lại càng có giá trị.
Từ Cục Quân huấn đến Thứ trưởng Bộ Lâm nghiệp
Năm 1953 (Bảo tàng Văn học ghi giai đoạn 1954 – 1964), ông ra Bắc học tập rồi ở lại công tác gần mười hai năm: Trưởng phòng Thể dục thể thao, Phó cục trưởng Cục Quân huấn Bộ Tổng Tham mưu, rồi chuyển sang ngành lâm nghiệp làm Phó tổng cục trưởng Tổng cục Lâm nghiệp. Năm 1965, ông trở về miền Nam, phụ trách khu căn cứ của Trung ương Cục và làm công tác ở Ban Kinh tài Trung ương Cục miền Nam (báo Quân đội nhân dân ghi Phó ban, Bảo tàng Văn học ghi Trưởng ban).
Sau ngày thống nhất, ông là Thứ trưởng Bộ Lâm nghiệp. Ông mất ngày 5/3/1977, khi mới 63 tuổi.
Ba mươi năm sau: giải thưởng, danh hiệu và tên đường
Lúc sinh thời, thơ Huỳnh Văn Nghệ chủ yếu sống trong trí nhớ đồng đội và người dân miền Đông. Sự ghi nhận chính thức đến muộn: năm 2007, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật (đợt 2); năm 2010, được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam sau khi mất.
Tên ông được ghi trong Từ điển danh nhân Việt Nam, được đặt cho trường học, đường phố ở TP Hồ Chí Minh và nhiều địa phương; ở quê nhà Thường Tân có nhà lưu niệm ông. Các hội thảo về ông, như hội thảo “Huỳnh Văn Nghệ – nhà thơ, chiến sĩ” năm 2017 tại Văn miếu Trấn Biên, đều nhắc lại một điều: thơ ông không cầu kỳ, nhưng là chứng từ trực tiếp nhất về những năm đầu kháng chiến ở miền Đông Nam Bộ. Hiện chưa có bài thơ nào của ông được chọn vào sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành.