Soạn bài Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu – Văn 12 Kết nối tri thức

Bạn hiểu thế nào là trò lố? Trước một trò lố, người ta thường có những phản ứng như thế nào?

Trả lời:

Trò lố là việc làm, lời nói, điệu bộ cố tỏ ra quan trọng, đẹp đẽ nhưng lại lệch khỏi lẽ thường, quá đà, thiếu thật lòng nên thành ra kệch cỡm, đáng cười. Đứng trước kiểu hành xử ấy, nhiều người bật cười chế giễu, lắc đầu ngán ngẩm, có người khó chịu, khinh bỉ vì thấy sự giả tạo; người tỉnh táo thì không tin và không để mình bị cuốn theo màn diễn ấy.

Bạn đã biết gì về Phan Bội Châu và sự kính trọng mà nhân dân ta dành cho ông?

Trả lời:

Phan Bội Châu (1867 – 1940), hiệu Sào Nam, quê Nghệ An, đỗ Giải nguyên trường Nghệ nhưng chọn con đường cứu nước. Ông lập Duy Tân hội, đứng đầu phong trào Đông du đưa thanh niên sang Nhật học, sau lập Việt Nam Quang phục hội; ông bị thực dân Pháp xử tử hình khi vắng mặt, phải bôn ba nhiều năm ở nước ngoài. Ông còn là nhà văn, nhà thơ yêu nước với những áng văn thơ khích lệ lòng yêu nước như Vào nhà ngục Quảng Đông cảm tác. Nhân dân coi ông là bậc anh hùng, người thầy của cả một thế hệ yêu nước; năm 1925, khi ông bị bắt, khắp nơi nổ ra các cuộc vận động đòi thả ông.

Đoạn mở đầu có gì đặc biệt? Chú ý những biểu hiện của sự trào lộng trong ngôn ngữ trần thuật.

Trả lời:

Truyện vào thẳng chuyện thời sự: Va-ren “nửa chính thức hứa sẽ chăm sóc vụ Phan Bội Châu”. Sự trào lộng nằm ngay trong cụm “nửa chính thức” (hứa mà như không hứa), trong câu giả định mỉa mai “giả thử cứ cho rằng một vị Toàn quyền Đông Dương mà lại biết giữ lời hứa đi chăng nữa”, trong chữ “chăm sóc” được đặt ngoặc kép, và trong phép tính lạnh lùng: tàu đi mất bốn tuần, vậy người tù cứ thế ở trong ngục. Người kể giả vờ nghiêm túc mà thực chất là giễu.

Hình dung cảnh tượng tân quan Toàn quyền đến Đông Dương.

Trả lời:

Va-ren vừa đặt chân xuống Sài Gòn đã bị bủa vây bởi tiệc chiêu đãi, nghi lễ đón rước, lời chúc tụng. Rồi y được đưa đi diễu qua khu phố người bản xứ: phu xe chân trần chạy trên mặt đường nóng, hàng quán bày dưa hấu, lạp xường, một viên quan phe phẩy quạt. Bỗng roi gân bò của viên đội xếp Tây quất xuống, đám đông im phăng phắc, đứng dạt hai bên đường, khom lưng, rì rầm lạy quan lớn khi xe đi qua. Đó là một cảnh vừa ồn ào, phô trương vừa nhục nhã: quyền uy thực dân dựng trên roi vọt.

Chú ý giọng điệu của người kể chuyện.

Trả lời:

Giọng kể giễu nhại, mỉa mai sâu cay. Người kể bắt chước lối văn tường thuật trang trọng (tuần du linh đình, hiện thân tôn nghiêm) để tả những chuyện tầm thường; dùng những câu cảm thán chê phố xá hỗn độn, câu hỏi tu từ; dồn chuỗi động từ ru vỗ, ấp ủ, quấn quýt cho thấy Va-ren được nâng niu như một món đồ. Đằng sau tiếng cười là thái độ phẫn nộ với ách cai trị và với kẻ cầm quyền.

Có gì đặc biệt trong cách tác giả diễn tả thái độ của dân chúng?

Trả lời:

Tác giả không tả chung chung mà cho từng người lên tiếng bằng một câu cảm thán ngắn: chú bé con thì thầm về cái mũ hai sừng, chị con gái khen cái áo, anh sinh viên chờ quan diễn thuyết, bác phu xe thở dài vì đôi ủng, nhà Nho lẩm bẩm chê tướng mạo. Ai cũng chỉ thấy cái vỏ bề ngoài của quan, không ai trông đợi gì ở y. Sự tò mò ngây thơ, thở dài, lẩm bẩm ấy vừa gây cười vừa cho thấy dân chúng chẳng tin quan mới; cái cúi lưng bên đường là do roi vọt, không phải do kính phục.

Chú ý thủ pháp tương phản và trùng điệp.

Trả lời:

• Tương phản: một bên là đón rước, yến tiệc, huân chương dành cho Va-ren; một bên là người tù mang gông trong ngục tối. Ở Huế, cảnh vua mời thì Va-ren vào, vua thết thì Va-ren ăn được kể bằng nhịp câu đều đều, đặt cạnh câu kết đoạn nói về người tù.
• Trùng điệp: câu “Trong khi đó thì Phan Bội Châu vẫn nằm tù” lặp lại sau mỗi chặng đường như một điệp khúc. Nhờ đó, lời hứa của Va-ren bị phơi ra là trống rỗng, còn nỗi đau của người tù và nỗi bất bình của người đọc tăng dần.

Cách dẫn dắt sự theo dõi của độc giả ở đây có điểm gì đáng chú ý?

Trả lời:

Người kể trực tiếp rủ người đọc cùng đi: hãy theo dõi Va-ren “bằng đôi cánh của trí tưởng tượng”, theo ra Hà Nội, tới cổng nhà lao rồi vào tận xà lim. Cách dẫn dắt bằng chữ tận lặp lại liên tiếp đưa người đọc từ xa đến gần, từ ngoài vào trong như ống kính máy quay, tạo sự chờ đợi. Đồng thời, việc nói rõ đây là chuyện tưởng tượng mở đường cho những chi tiết hư cấu phía sau mà vẫn khiến người đọc tin vào ý nghĩa thật của nó.

Theo dõi hành động và lời nói của Va-ren.

Trả lời:

• Hành động: “tay phải giơ ra bắt tay Phan Bội Châu, còn tay trái thì nâng cái gông to kệch” – một cử chỉ tự tố cáo: miệng nói tự do mà tay vẫn giữ gông.
• Lời nói: mở bằng lời ban ơn “Tôi đem tự do đến cho ông đây!”, đổi ngay sang điều kiện: phải hứa trung thành, hợp tác với Pháp. Rồi y vừa tâng bốc vừa ra vẻ than thở, hứa hẹn một xứ tự trị, khuyên ông bỏ ý phục thù, kể gương Nguyễn Bá Trác và những bạn cũ đã “đốt cháy những cái mà mình đã tôn thờ và đang tôn thờ những cái mà mình đã đốt cháy”, cuối cùng khoe mình từ đảng viên Xã hội lên làm Toàn quyền.
• Nhận xét: lời lẽ dài dòng, tự mâu thuẫn, ngụy biện, càng nói càng lộ bản chất kẻ phản bội, cơ hội và lố bịch.

Hình dung phản ứng của Phan Bội Châu.

Trả lời:

Trước tràng diễn thuyết ấy, có thể hình dung Phan Bội Châu ngồi yên, mắt nhìn thẳng vào Va-ren mà không nói một lời; trên gương mặt là vẻ lạnh lùng, dửng dưng, thoáng chút mỉa mai. Ông không cần cãi lại vì hiểu thấu con người trước mặt; với ông, mọi lời dụ dỗ đều như nước đổ lá khoai. Sự im lặng ấy chính là câu trả lời dứt khoát của người tù không chịu khuất phục.

Truyện ngắn Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu ra đời trong hoàn cảnh đặc biệt như thế nào?

Trả lời:

• Năm 1925, Phan Bội Châu bị thực dân Pháp bắt cóc ở Thượng Hải (Trung Quốc), giải về nước để xét xử. Phong trào đòi thả ông lan khắp cả nước, gây sức ép lớn lên chính quyền thực dân.
• Cùng năm, Pháp cử Va-ren, một chính khách từng ở Đảng Xã hội, sang làm Toàn quyền Đông Dương thay Méc-lanh (Merlin) – viên Toàn quyền từng bị Phạm Hồng Thái ném bom hụt ở Sa Diện, Trung Quốc. Va-ren buộc phải hứa hẹn để xoa dịu dư luận.
• Khi ấy Nguyễn Ái Quốc sống ở Pa-ri, làm báo và viết văn tố cáo chủ nghĩa thực dân bằng tiếng Pháp. Người dựng lên câu chuyện tưởng tượng này để góp tiếng nói từ chính nước Pháp vào cuộc vận động đòi thả nhà chí sĩ, vạch mặt vị Toàn quyền khi y chưa kịp đặt chân tới Đông Dương.

Tác phẩm được chia thành năm phần rõ rệt. Hãy khái quát nội dung của từng phần.

Trả lời:

• Phần 1 (từ đầu đến “vẫn bị giam trong tù”): lời hứa nửa vời của Va-ren và sự hoài nghi của người kể.
• Phần 2 (từ “Đến Sài Gòn” đến câu “vẫn nằm tù” thứ nhất): Va-ren với dân chúng – trò lố đón rước, tuần du ở Sài Gòn.
• Phần 3 (từ “Từ Sài Gòn” đến câu “vẫn nằm tù” thứ hai): Va-ren với triều đình An Nam – dự yến, nhận huân chương ở Huế.
• Phần 4 (từ “Nhưng chúng ta” đến “không hiểu Bội Châu”): Va-ren vào xà lim thuyết phục Phan Bội Châu và gặp sự im lặng.
• Phần 5 (còn lại): lời kể của anh lính gác và nhân chứng thứ hai kể người tù đáp trả ra sao.

Cảm hứng trào lộng được thể hiện ở những phương diện nào của tác phẩm?

Trả lời:

• Nhan đề: gọi cả chuyến nhậm chức và cuộc thuyết hàng là “trò lố”, biến chuyện nhậm chức trọng đại thành màn hề.
• Tình huống: một cuộc gặp tưởng tượng giữa kẻ cầm quyền và người tù, trong đó kẻ mạnh lại là kẻ thua.
• Nhân vật: Va-ren được vẽ như một bức biếm họa: hứa suông, ham huân chương, ba hoa, tự khoe sự phản bội.
• Chi tiết: cái mũ hai sừng, đôi ủng, tay bắt tay mà tay kia giữ gông, bộ ria người tù khẽ nhích, cái nhổ ở phần tái bút.
• Ngôn ngữ, giọng điệu: nói mỉa, giễu nhại lối văn trang trọng, điệp khúc “vẫn nằm tù”, lời bình tỉnh bơ mà sắc.

Tìm những chi tiết làm rõ sự tương phản giữa hai nhân vật Va-ren và Phan Bội Châu. Sự tương phản đó được thể hiện trên những bình diện nào?

Trả lời:

Thế đối lập trải ra trên các bình diện: địa vị xã hội, lai lịch và nhân cách, hành động, ngôn ngữ, thái độ. Kết quả là một cuộc đảo ngược: kẻ có quyền hóa ra nhỏ bé, người tù lại đứng ở vị thế cao hơn.

Câu chuyện tưởng tượng về việc Va-ren sang Việt Nam nhậm chức và gặp Phan Bội Châu được kể từ những điểm nhìn nào?

Trả lời:

• Người kể chuyện đứng ngoài, xưng “chúng ta”, nghi ngờ và bình luận (phần 1, phần 3, phần 4).
• Va-ren: cảnh phố xá Sài Gòn được nhìn qua đôi mắt lần đầu thấy “cái huyền diệu” của phố phường thuộc địa.
• Đám đông: từ đứa trẻ, cô gái, cậu học trò tới người kéo xe, ông đồ, mỗi người một cách nhìn quan Toàn quyền.
• Nhân chứng: anh lính dõng gác cửa ngục và nhân chứng thứ hai giấu tên ở phần tái bút.

Việc thay đổi điểm nhìn liên tục làm câu chuyện tưởng tượng trở nên sinh động, khách quan như một bản tường thuật nhiều nguồn, mà thái độ giễu cợt của tác giả vẫn xuyên suốt.

Nêu cảm nhận của bạn về ngôn ngữ, giọng điệu của tác phẩm.

Trả lời:

• Ngôn ngữ giàu hình ảnh, chọn lọc chi tiết đắt (dưa hấu bổ phanh, ngọn roi gân bò, cái gông to kệch); dùng nhiều cách nói mỉa (“nửa chính thức”, “chăm sóc”), nhại giọng trang trọng của báo chí thực dân; có câu chơi chữ đảo ngược về chuyện đốt cháy và tôn thờ; đoạn độc thoại của Va-ren là một màn tự lột mặt nạ.
• Giọng điệu châm biếm, hóm hỉnh mà sâu cay; lúc giả vờ ngây thơ, lúc tỉnh bơ, lúc trang trọng (khi nói về Phan Bội Châu). Sự linh hoạt ấy khiến truyện vừa gây cười vừa có sức đả kích mạnh.

Phần kết thúc của tác phẩm có điểm gì đáng chú ý? Theo bạn, có những phương án kết thúc nào khác có thể nghĩ đến (xét theo góc nhìn của người sáng tác)?

Trả lời:

Điểm đáng chú ý:

• Kết thúc bằng lời kể của nhân chứng chứ không bằng lời khẳng định của tác giả, nên vừa khách quan vừa gợi tò mò.
• Có thêm đoạn “T.B.” vốn chỉ dùng trong thư từ, như một lời ghé tai thêm, tạo bất ngờ và tiếng cười.
• Phản ứng của người tù tăng dần theo nấc: im lặng, nhếch mép, đến lời đồn ông “đã nhổ vào mặt Va-ren”; câu bình “cái đó thì cũng có thể” nhẹ như không mà khép lại câu chuyện bằng cái tát vào kẻ thuyết hàng.

Phương án khác có thể nghĩ đến:

• Thêm một nhân chứng thứ ba, kể rằng Va-ren lủi thủi bước ra, vội lau mặt rồi dặn lính đóng cửa ngục thật chặt.
• Kết bằng một mẩu tin báo chí thuộc địa ca ngợi cuộc hội kiến là tốt đẹp, tạo độ vênh hài hước với sự thật.
• Để Phan Bội Châu nói đúng một câu ngắn gọn, đanh thép đáp lại cả bài diễn văn. Tuy nhiên, phương án này sẽ làm mất đi sức nặng của sự im lặng – điều làm nên cái hay của nguyên tác.

Qua tác phẩm này, bạn có suy nghĩ gì về tài năng viết truyện ngắn của Nguyễn Ái Quốc?

Trả lời:

• Tác giả biết biến một tin thời sự thành truyện ngắn có tình huống độc đáo, hư cấu táo bạo mà vẫn đúng bản chất sự việc.
• Khắc họa nhân vật bằng thủ pháp đối lập sắc nét: một kẻ nói không ngừng, một người im lặng tuyệt đối.
• Bút pháp hiện đại: dịch chuyển điểm nhìn, chi tiết giàu tính điện ảnh, kết thúc mở với phần tái bút.
• Giọng trào phúng thâm thúy, viết bằng tiếng Pháp mà đánh trúng tâm lí độc giả Pháp.

Qua đó có thể thấy bên cạnh nhà cách mạng là một cây bút truyện ngắn tài hoa, biến trang văn thành thứ vũ khí sắc bén.

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày cảm nhận, suy nghĩ của bạn về một thủ pháp trào lộng đã được tác giả sử dụng hoặc về đoạn kết của tác phẩm Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu.

Trả lời:

Đoạn văn tham khảo (về thủ pháp trùng điệp): Trong Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu, tôi ấn tượng nhất với câu văn được Nguyễn Ái Quốc nhắc đi nhắc lại sau mỗi chặng đường của viên Toàn quyền: “Trong khi đó thì Phan Bội Châu vẫn nằm tù”. Va-ren đi tàu bốn tuần, người tù vẫn ở trong ngục; Va-ren được tung hô ở Sài Gòn, người tù vẫn ở trong ngục; Va-ren ăn yến, nhận huân chương ở Huế, người tù vẫn ở trong ngục. Câu văn lặp lại như tiếng gõ đều đặn, mỗi lần vang lên lại đặt cảnh phô trương của kẻ cầm quyền cạnh nỗi khổ của người yêu nước. Không cần một lời tố cáo nào, điệp khúc ấy đã cho thấy lời hứa “chăm sóc” chỉ là chuyện nói cho có. Ta vừa bật cười trước sự vô tích sự của Va-ren, vừa thấy xót xa và phẫn uất. Đó là cách châm biếm kín đáo mà sâu cay, rất riêng của ngòi bút Nguyễn Ái Quốc.