Soạn bài Tuyên ngôn Độc lập (Hồ Chí Minh) – Ngữ văn 12 Kết nối tri thức

Bạn đã biết những tác phẩm nào trong văn học Việt Nam thường được nhìn nhận như là tuyên ngôn độc lập? Điều gì khiến các tác phẩm ấy được nhìn nhận như vậy?

Trả lời:

• Nam quốc sơn hà (thế kỉ XI), thường được gọi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của nước ta.
• Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi (1428), được coi là bản tuyên ngôn độc lập thứ hai.
• Tuyên ngôn Độc lập của Hồ Chí Minh (1945), bản tuyên ngôn thứ ba.

Các tác phẩm này được nhìn nhận như vậy vì chúng ra đời vào những thời điểm bước ngoặt của lịch sử, nói rõ đất này thuộc về ai, nêu rõ tư cách độc lập của dân tộc trước kẻ thù xâm lược, và được viết bằng giọng điệu hào hùng, đầy tự tin.

Trình bày khái quát về phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX.

Trả lời:

• Đầu thế kỉ XX: các phong trào theo khuynh hướng dân chủ tư sản do Phan Bội Châu (Đông du), Phan Châu Trinh (Duy tân) khởi xướng, cùng nhiều cuộc khởi nghĩa như Yên Thế. Các phong trào đều thất bại nhưng thổi bùng tinh thần yêu nước.
• Những năm 1920: Nguyễn Ái Quốc tìm ra con đường cứu nước theo chủ nghĩa Mác – Lênin, truyền bá tư tưởng cách mạng về nước; khởi nghĩa Yên Bái (1930) của Việt Nam Quốc dân đảng thất bại.
• Từ năm 1930: Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, lãnh đạo phong trào 1930 – 1931 (Xô viết Nghệ Tĩnh), phong trào dân chủ 1936 – 1939, rồi thành lập Mặt trận Việt Minh (1941), xây dựng lực lượng, căn cứ địa.
• Năm 1945: Nhật đảo chính Pháp, cao trào kháng Nhật cứu nước bùng lên; khi Nhật đầu hàng Đồng minh, Tổng khởi nghĩa tháng Tám thắng lợi, dẫn đến sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Trả lời:
Câu trích từ Tuyên ngôn Độc lập của Mĩ nói về quyền của mỗi con người: được bình đẳng, được sống, được tự do và mưu cầu hạnh phúc. Hồ Chí Minh “suy rộng ra” thành quyền của mỗi dân tộc: các dân tộc đều sinh ra bình đẳng, đều có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do. Sự suy rộng ấy là một đóng góp tư tưởng mới: từ quyền con người, Người khẳng định quyền dân tộc, biến chân lí của thế giới thành nền tảng cho cuộc đấu tranh của các dân tộc thuộc địa.

Trả lời:
Tác giả nêu những lẽ phải ấy để làm tiền đề cho toàn bộ lập luận. Khi chân lí đã được thế giới, kể cả nước Pháp, thừa nhận thì mọi hành động đi ngược lại nó đều phi nghĩa. Từ tiền đề này, phần sau chỉ cần đối chiếu việc làm của thực dân Pháp là tự khắc kết tội được chúng.

Trả lời:
Chứng cứ được tập hợp theo hai lĩnh vực lớn:

• Về chính trị: tước hết tự do dân chủ; luật pháp dã man; chia ba chế độ để phá khối thống nhất; nhà tù nhiều hơn trường học; đàn áp các cuộc khởi nghĩa; chính sách ngu dân; đầu độc bằng thuốc phiện, rượu cồn.
• Về kinh tế: bóc lột tận xương tủy; cướp ruộng đất, rừng mỏ, nguyên liệu; độc quyền giấy bạc, xuất nhập khẩu; hàng trăm thứ thuế vô lí; kìm hãm tư sản, bóc lột công nhân.

Trong mỗi lĩnh vực, chứng cứ lại được xếp theo mức độ tác hại, đi từ quyền con người đến sinh mạng và giống nòi, từ tài nguyên đến các tầng lớp xã hội.

Trả lời:
Tác giả chỉ ra rằng kẻ tự xưng là người bảo hộ lại không bảo vệ được ai: mùa thu năm 1940, Pháp quỳ gối đầu hàng, mở cửa cho Nhật vào; ngày 9 tháng 3 năm 1945, Pháp hoặc bỏ chạy hoặc đầu hàng. Trong năm năm, chúng hai lần đem nước ta dâng cho Nhật. Thực chất của cái gọi là bảo hộ là bóc lột, đàn áp và phản bội.

Dự đoán những luận điểm sẽ được triển khai sau khi tác giả khái quát về sự thực của việc bảo hộ.

Trả lời:
Sau khi bác bỏ quyền của Pháp, tác giả có thể triển khai tiếp: nước ta đã là thuộc địa của Nhật chứ không còn là thuộc địa của Pháp; nhân dân ta đã giành chính quyền từ tay Nhật; vì thế Việt Nam có quyền tuyên bố độc lập, thoát li hẳn khỏi Pháp, và kêu gọi các nước Đồng minh công nhận.

Trả lời:
Việc nhắc đến nguyên tắc dân tộc bình đẳng mà Đồng minh đã công nhận ở Tê-hê-răng và Cựu Kim Sơn có hai ý nghĩa: buộc các cường quốc phải nhất quán giữa lời nói và việc làm, không thể ủng hộ Pháp quay lại; đồng thời khẳng định Việt Nam là thành viên chính đáng của phe chống phát xít, có quyền hưởng thành quả chiến thắng như mọi dân tộc khác.

Trả lời:
Điều thứ nhất khẳng định Việt Nam có quyền độc lập và đã thực sự độc lập; điều thứ hai nêu quyết tâm của toàn dân đem tất cả để giữ vững nền độc lập ấy. Hai điều gắn bó theo quan hệ tiền đề – hệ quả: vì độc lập là quyền chính đáng và là sự thật đã có nên nhân dân sẵn sàng hi sinh để bảo vệ nó; ngược lại, ý chí bảo vệ đến cùng là sự bảo đảm cho nền độc lập ấy tồn tại.

Trả lời:

Một tuyên ngôn chính trị thường phải xác lập được cơ sở pháp lí vững chắc. Trong bản Tuyên ngôn Độc lập, vấn đề này được thể hiện như thế nào?

Trả lời:

• Văn bản dựa vào hai văn kiện có giá trị quốc tế: tuyên ngôn năm 1776 của Mĩ và tuyên ngôn năm 1791 của Cách mạng Pháp. Đó là những nguyên lí về quyền con người được thế giới thừa nhận.
• Từ đó, tác giả nâng lên thành quyền tự quyết của mọi dân tộc, tạo nền móng lí luận cho việc tuyên bố độc lập.
• Văn bản còn dựa vào các nguyên tắc dân tộc bình đẳng mà các nước Đồng minh đã thừa nhận ở hội nghị Tê-hê-răng và Cựu Kim Sơn.
• Bên cạnh cơ sở lí luận là cơ sở thực tế: Pháp đã mất quyền với Đông Dương từ năm 1940, nhân dân ta giành chính quyền từ tay Nhật, vua Bảo Đại thoái vị, chính quyền mới được lập nên.

Theo bạn, để hiểu thấu đáo vấn đề này, cần vận dụng kiến thức lịch sử nào?

Trả lời:
Tác giả bao quát được nhiều đối tượng cùng lúc: đồng bào trong nước, các nước Đồng minh (Mĩ, Anh, Liên Xô, Trung Hoa), dư luận thế giới và trực tiếp là thực dân Pháp. Tác giả cũng nắm rất rõ tình thế: Pháp đang tìm cách trở lại với lí lẽ khai hóa, bảo hộ; quân Đồng minh sắp vào giải giáp quân Nhật; chính quyền cách mạng còn non trẻ. Vì thế văn bản vừa nói lời tuyên bố, vừa tranh luận, vừa vận động quốc tế.

Để hiểu thấu đáo, cần vận dụng kiến thức lịch sử về: Chiến tranh thế giới thứ hai và các hội nghị của phe Đồng minh; cuộc đảo chính Nhật – Pháp ngày 9/3/1945; nạn đói năm Ất Dậu; Cách mạng tháng Tám và việc vua Bảo Đại thoái vị; kế hoạch quân Anh, quân Tưởng vào Đông Dương giải giáp quân Nhật.

Việc trích dẫn đó cho thấy điều gì về tư tưởng và tầm văn hóa của người viết?

Trả lời:
Mục đích và hiệu quả: tạo cơ sở pháp lí được quốc tế công nhận; dùng lời của chính người Pháp để buộc tội thực dân Pháp, khiến chúng không thể chối cãi; tranh thủ sự ủng hộ của Mĩ; đặt nền độc lập của Việt Nam ngang tầm với các giá trị tiến bộ của nhân loại.

Tư tưởng và tầm văn hóa của người viết: Hồ Chí Minh am hiểu sâu sắc lịch sử và tư tưởng chính trị phương Tây, biết chọn đúng những câu then chốt; tư tưởng của Người hướng đến các giá trị phổ quát (tự do, bình đẳng, hạnh phúc) và đặc biệt sáng tạo khi phát triển quyền con người thành quyền dân tộc. Đó là tầm nhìn của một nhà văn hóa mang tầm thế giới.

Yếu tố biểu cảm được tác giả vận dụng như thế nào khi đề cập nội dung này?

Trả lời:
Sức thuyết phục đến từ:

• Bằng chứng xác thực, toàn diện, có thời gian và con số, ai cũng có thể kiểm chứng.
• Lập luận theo lối đối lập: lời nói “tự do, bình đẳng, bác ái” đặt cạnh việc làm tàn bạo; danh nghĩa bảo hộ đặt cạnh hành động đầu hàng.
• Kết luận tự nhiên, tất yếu: sau khi chứng minh Pháp mất hết tư cách, việc tuyên bố “thoát li hẳn quan hệ thực dân với Pháp” trở thành điều hợp lẽ.

Yếu tố biểu cảm: thể hiện ở các từ ngữ mạnh, giàu hình ảnh (“tắm các cuộc khởi nghĩa của ta trong những bể máu”, “hai tầng xiềng xích”); ở nhịp câu ngắn, dồn dập do phép điệp; ở niềm xót thương đồng bào chết đói và thái độ khinh bỉ trước sự hèn nhát của kẻ thù. Biểu cảm không làm giảm tính khách quan mà tiếp thêm sức nặng cho lí lẽ.

Trả lời:
Văn bản là sự đan xen chặt chẽ giữa hai mặt: phủ định những gì thuộc về kẻ thù (tư cách khai hóa, quyền bảo hộ, quan hệ thuộc địa, hiệp ước và đặc quyền của Pháp) và khẳng định những gì thuộc về dân tộc (quyền bình đẳng, sự thật giành chính quyền từ tay Nhật, nhà nước mới, ý chí giữ độc lập). Phủ định làm nền cho khẳng định: cái sai bị bác bỏ thì cái đúng tất yếu được xác lập.

Các biện pháp làm tăng tính khẳng định hoặc phủ định:

• Cấu trúc đối lập “chứ không phải”: thuộc địa của Nhật, chứ không phải thuộc địa của Pháp; lấy lại nước từ tay Nhật, chứ không phải từ tay Pháp.
• Câu phủ định kép: “quyết không thể không nhận quyền độc lập của dân Việt Nam”, phủ định của phủ định thành khẳng định tuyệt đối.
• Điệp ngữ “Sự thực là”, “Dân tộc đó phải được” nhấn mạnh tính chắc chắn.
• Từ ngữ mang tính tuyệt đối: “tuyệt đối”, “thoát li hẳn”, “xoá bỏ hết”, “tất cả mọi”.

Trả lời:
Sự cảnh báo thể hiện ở việc vạch trần âm mưu và bản chất của thực dân Pháp, ở lời tuyên bố toàn dân “trên dưới một lòng quyết liệt chống lại âm mưu của bọn thực dân Pháp”, và ở lời thề đem tính mệnh, của cải giữ vững độc lập. Đó là lời nói với Pháp và cả những kẻ định tiếp tay cho Pháp: mọi cuộc xâm lược đều sẽ bị chống trả đến cùng.

Luận điểm tác động đến cộng đồng quốc tế: Việt Nam là dân tộc đã gan góc đứng về phe Đồng minh chống phát xít, lại có quyền bình đẳng theo đúng nguyên tắc mà Đồng minh đã công nhận. Vì vậy các nước Đồng minh, nếu nhất quán với chính mình, phải công nhận quyền độc lập của Việt Nam.

Trả lời:

• Vị thế: một dân tộc vừa tự giải phóng, đứng ngang hàng với các dân tộc khác, đĩnh đạc tuyên bố với thế giới.
• Trí tuệ: nắm vững luật pháp và tư tưởng tiến bộ của nhân loại, lập luận sắc bén, biết dùng lí lẽ của đối phương để thắng đối phương.
• Tình cảm: yêu nước sâu sắc, thương xót đồng bào, căm ghét kẻ thù nhưng vẫn khoan dung, nhân đạo; tự hào và quyết tâm bảo vệ độc lập bằng mọi giá.

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) nêu suy nghĩ của bạn về khả năng tác động lớn lao của Tuyên ngôn Độc lập.

Trả lời (đoạn văn mẫu):
Chỉ hơn một nghìn chữ, bản Tuyên ngôn Độc lập đã tạo nên sức tác động lớn lao trên nhiều phương diện. Với đồng bào trong nước, văn kiện là lời xác nhận chính thức rằng ách nô lệ đã chấm dứt, đánh thức lòng tự hào và ý thức giữ gìn những gì vừa giành được. Với dư luận quốc tế, Tuyên ngôn đặt nước Việt Nam mới vào hàng ngũ các dân tộc tự do, khiến các nước Đồng minh khó lòng làm ngơ trước một dân tộc đã chiến đấu cùng họ. Với thực dân Pháp, văn kiện là một bản cáo trạng đanh thép, tước đi mọi cái cớ để quay lại. Không chỉ vậy, cách “suy rộng ra” từ quyền của mỗi người đến quyền của cả một dân tộc còn cổ vũ nhiều dân tộc thuộc địa khác đứng lên. Đến hôm nay, mỗi lần đọc lại, chúng ta vẫn thấy rung động, bởi Tuyên ngôn nhắc rằng độc lập là thứ quý giá được đổi bằng xương máu.