Soạn bài Mộ (Chiều tối), Nguyên tiêu (Hồ Chí Minh) – Ngữ văn 12 Kết nối tri thức

Theo trải nghiệm và vốn văn học của bạn, những thời điểm như buổi bình minh, lúc hoàng hôn, đêm trăng rằm… có vị trí như thế nào trong cảm hứng sáng tạo của các nhà thơ xưa và nay?

Trả lời:

Đây là những thời khắc giao chuyển của thiên nhiên nên rất dễ khơi gợi cảm xúc, vì thế chúng trở thành “đề tài vàng” của thơ ca:

• Hoàng hôn thường gợi nỗi buồn, nỗi nhớ nhà, nhớ quê: Thôi Hiệu nhìn khói sóng lúc chiều tà mà buồn nhớ quê trong Hoàng Hạc lâu; Bà Huyện Thanh Quan bước tới Đèo Ngang khi “bóng xế tà”; Huy Cận trong Tràng giang nhìn “khói hoàng hôn” mà nhớ nhà.
• Đêm trăng rằm gợi vẻ đẹp tròn đầy, sự giao hòa, nỗi nhớ và tâm hồn thi sĩ: Lí Bạch ngẩng đầu nhìn trăng mà nhớ cố hương; trăng là người bạn tri âm trong thơ Nguyễn Trãi, Nguyễn Khuyến và trong thơ Hồ Chí Minh.
• Bình minh thường gắn với sự khởi đầu, niềm tin và sức sống mới, như cảnh mặt trời nhô lên trên biển trong Đoàn thuyền đánh cá.

Như vậy, những thời điểm ấy vừa là bối cảnh, vừa là “chất xúc tác” để nhà thơ bộc lộ tâm trạng và cách nhìn cuộc đời.

Trả lời:

Em hình dung thơ của những nhà thơ – chiến sĩ sẽ:

• Nói về lí tưởng độc lập, tự do; cổ vũ tinh thần đấu tranh; phản ánh gian khổ, hi sinh của người cách mạng.
• Thể hiện ý chí kiên định, tinh thần lạc quan, niềm tin vào tương lai của dân tộc.
• Nhưng không chỉ có “thép”: họ vẫn là những con người giàu cảm xúc, yêu thiên nhiên, yêu con người lao động, biết rung động trước một cánh chim, một vầng trăng. Chính sự hòa quyện giữa chất chiến sĩ và chất thi sĩ làm nên sức hấp dẫn của thơ Hồ Chí Minh.

Trả lời:

Người tù bị giải đi bộ suốt ngày trên đường núi, chân mang xiềng xích, bụng đói, người mệt. Chiều xuống, chim đã về rừng, mây đã trôi đi, còn người tù vẫn chưa được dừng chân, chưa biết đêm nay ngủ ở đâu. Không gian núi rừng xứ lạ mênh mông, vắng vẻ càng làm nổi bật sự cô đơn, mất tự do. Vậy mà người tù không kêu than, vẫn dõi theo cánh chim, chòm mây và hướng về một xóm núi có ánh lửa ấm.

Trả lời:

• Điệp từ ở câu 2: chữ “xuân” lặp lại ba lần (xuân giang, xuân thủy, xuân thiên), kết hợp với chữ “tiếp” (nối liền), làm sắc xuân lan từ sông, sang nước rồi lên tận trời. Không gian vì thế vừa rộng lớn, vừa căng tràn sức sống.
• Câu 3: không gian “yên ba thâm xứ” (nơi khói sóng sâu thẳm) mờ ảo, kín đáo, đối lập với hoạt động rất cụ thể, trọng đại là “đàm quân sự” (bàn việc quân). Không gian thơ mộng che chở cho công việc bí mật của kháng chiến; con người không bị cảnh vật lấn át mà trở thành trung tâm của bức tranh.

Trả lời:

• Mộ: thiên nhiên được vẽ bằng bút pháp chấm phá của thơ cổ: chỉ hai nét là cánh chim mỏi và chòm mây lẻ loi, đặt trên nền trời chiều rộng lớn. Hình ảnh ít mà gợi nhiều: cánh chim về tổ cho biết thời gian (chiều tối); chữ “quyện” (mỏi) và “cô” (lẻ loi) nhuốm tâm trạng người tù. Cảnh nhỏ bé đặt trong không gian vô tận tạo cảm giác tĩnh lặng, buồn vắng.
• Nguyên tiêu: thiên nhiên hiện ra tròn đầy, lồng lộng. Câu 1 dồn nét tả vào vầng trăng “chính viên” (vừa đúng lúc tròn nhất); câu 2 dùng điệp từ “xuân” và chữ “tiếp” để mở không gian từ sông, nước đến trời. Bút pháp vừa cổ điển (hình ảnh trăng, sông nước ước lệ) vừa tươi tắn, giàu sức sống.
• ⇒ Cả hai đều cô đọng, gợi nhiều hơn tả, nhưng một bên buồn vắng, một bên tràn đầy xuân sắc.

Dựa vào hoàn cảnh sáng tác của mỗi tác phẩm, hãy chỉ ra tác động của thời điểm chiều tối và đêm trăng rằm tháng Giêng đến cảm xúc và tâm trạng của nhà thơ trong mỗi bài.

Trả lời:

• Chiều tối (Mộ): với người tù đang bị giải đi, chiều tối là lúc mệt mỏi nhất, lúc vạn vật tìm về chốn nghỉ còn mình thì chưa có nơi dừng chân. Thời điểm ấy dễ gợi nỗi cô đơn, nỗi nhớ nhà, khao khát tự do (điều thấp thoáng qua cánh chim về rừng, chòm mây lẻ loi). Nhưng cũng chính lúc trời tối, ánh lửa hồng nơi xóm núi hiện ra rõ nhất, khơi dậy trong nhà thơ niềm vui ấm áp trước sự sống bình dị của con người.
• Đêm rằm tháng Giêng (Nguyên tiêu): đêm trăng tròn đầu năm, mùa xuân tràn ngập đất trời, lại là đêm bàn việc quân giữa lúc kháng chiến còn nhiều gian khó. Thời điểm ấy khơi dậy niềm say mê trước vẻ đẹp thiên nhiên, cảm giác thư thái, ung dung và niềm tin vào thắng lợi của cách mạng.

Trong hai bài thơ, sự vận động của thời gian, của hình tượng thơ được thể hiện như thế nào? Bạn có cảm nhận gì về cách nhìn của tác giả đối với chiều hướng phát triển của sự vật?

Trả lời:

Bài Mộ:

• Thời gian vận động từ chiều (chim về tổ, mây trôi) sang tối (câu 3 dịch thơ thêm chữ “tối”) và kết lại ở lúc lò than rực hồng.
• Hình tượng vận động từ thiên nhiên (chim, mây trên trời cao) xuống cuộc sống con người (cô gái xay ngô, bếp lửa); từ viễn cảnh đến cận cảnh; từ bóng tối đến ánh sáng. Điệp vòng “ma bao túc – bao túc ma hoàn” còn gợi vòng quay cối xay và nhịp thời gian trôi.

Bài Nguyên tiêu:

• Thời gian vận động từ đầu đêm rằm (trăng vừa lên, vừa tròn) đến nửa đêm (“dạ bán quy lai”).
• Hình tượng vận động từ thiên nhiên thuần khiết (trăng, sông, nước, trời) đến con người hoạt động giữa thiên nhiên (bàn việc quân), rồi kết lại ở sự hòa hợp: con thuyền chở đầy trăng.

Cảm nhận về cách nhìn của tác giả: ở cả hai bài, sự vật luôn vận động theo hướng đi lên – từ tối đến sáng, từ buồn đến vui, từ thiên nhiên đến con người, từ tĩnh đến động. Đó là cách nhìn lạc quan, tin vào sự sống và tương lai; dù trong tù ngục hay giữa kháng chiến gian khổ, nhà thơ vẫn hướng về ánh sáng.

Trả lời:

Em đồng ý, vì mỗi bài thơ giống một bức tranh thủy mặc được vẽ bằng ngôn từ:

• Mộ: hai câu đầu là bức tranh chiều núi rừng chỉ vài nét chấm phá (cánh chim, chòm mây) trên nền trời bao la – lối “lấy ít gợi nhiều” của hội họa phương Đông. Hai câu sau là bức tranh sinh hoạt có điểm nhấn màu sắc: giữa nền tối, lò than “hồng” bừng lên như “con mắt” của bức tranh (thủ pháp điểm nhãn).
• Nguyên tiêu: bức tranh có bố cục tầng bậc: trăng tròn ở trên cao, sông – nước – trời nối tiếp nhau trải rộng; khói sóng mờ ảo làm nền cho con thuyền (thủ pháp hư – thực); kết lại bằng hình ảnh ánh trăng tràn ngập khoang thuyền – một nét vẽ vừa thực vừa lãng mạn.
• Màu sắc, ánh sáng, đường nét, bố cục xa – gần đều được chú ý, khiến người đọc “nhìn thấy” bài thơ.

Đối chiếu các bản dịch thơ với nguyên văn (thông qua bản dịch nghĩa), chỉ ra những chỗ bản dịch thơ chưa diễn đạt hết sắc thái và hàm nghĩa của nguyên văn.

Trả lời:

Bức tranh cuộc sống con người ở hai câu sau bài thơ Mộ gợi cho bạn cảm nhận gì về tâm trạng và đời sống tâm hồn của người tù – nhà thơ?

Trả lời:

• Bức tranh rất bình dị: một cô gái xóm núi mải miết xay ngô, xay xong thì bếp lửa đã đỏ. Đó là cảnh lao động, cảnh sum họp gia đình quen thuộc của người dân nghèo.
• Người tù đang mệt, đói, không có tự do, nhưng ánh mắt không hướng vào nỗi khổ của mình mà hướng về cuộc sống của người khác. Ánh lửa hồng đem lại cho người đọc – và cho chính người tù – cảm giác ấm áp.
• Qua đó thấy một tâm hồn nhạy cảm, giàu yêu thương, luôn trân trọng người lao động; một tinh thần lạc quan, ung dung, vượt lên hoàn cảnh; một bản lĩnh cách mạng biết tìm niềm vui ngay giữa gian truân.

Hình ảnh ánh trăng đầy thuyền trong hai câu sau bài thơ Nguyên tiêu có thể đưa đến những suy nghĩ gì về mối tương quan giữa người chiến sĩ và người nghệ sĩ ở nhân vật trữ tình?

Trả lời:

• Con thuyền chở người chiến sĩ vừa bàn xong việc quân – công việc hệ trọng của cả dân tộc; ánh trăng tràn đầy khoang thuyền là vẻ đẹp mà người nghệ sĩ cảm nhận được. Hai hình ảnh gắn liền: chuyến thuyền của người chiến sĩ cũng là chuyến thuyền của người thi sĩ.
• Nhân vật trữ tình không hề thấy việc nước và vẻ đẹp thiên nhiên đối lập nhau. Người chiến sĩ càng tự tin vào sự nghiệp thì người nghệ sĩ càng thanh thản đón nhận trăng; ngược lại, tâm hồn nghệ sĩ giúp người chiến sĩ giữ được phong thái ung dung.
• ⇒ Chiến sĩ và nghệ sĩ hòa quyện, bổ sung cho nhau, làm nên vẻ đẹp nhân cách Hồ Chí Minh.

Trả lời:

• Chung: viết bằng chữ Hán, thể thất ngôn tứ tuyệt với kết cấu khai – thừa – chuyển – hợp; ngôn ngữ cô đọng, hàm súc; bút pháp chấm phá, lấy ít gợi nhiều; con người hòa hợp với thiên nhiên.
• Mộ: thi liệu quen thuộc của thơ chiều cổ điển (cánh chim về rừng, chòm mây cô độc, trời chiều); bút pháp đối lập hữu hạn – vô hạn; dùng cảnh để tả tình (chữ “quyện”, “cô”).
• Nguyên tiêu: hình ảnh trăng, xuân, sông nước, khói sóng mang tính ước lệ; cụm “yên ba” gợi nhớ khói sóng trong thơ Đường; hình ảnh “nguyệt mãn thuyền” gợi lại cảnh thưởng trăng trên sông của thi nhân xưa. Nhưng thi nhân trong bài không phải ẩn sĩ mà là người đang lo việc quân – nét hiện đại đan xen cổ điển.