Bài soạn Đời muối (Mác Kơ-len-xki) hướng dẫn làm câu hỏi trước khi đọc, sáu câu hỏi theo dõi, sáu câu hỏi sau khi đọc và đề viết kết nối với đọc (trang 75 – 78) trong Bài 8 của Ngữ văn 12 Kết nối tri thức tập hai. Đây là văn bản đọc thứ ba của bài học, sau Pa-ra-na và bài viết về giáo dục khai phóng thời Đông Kinh Nghĩa Thục.
Tìm hiểu chung: tác giả, xuất xứ, bố cục
Trước khi trả lời câu hỏi, em nên nắm mấy thông tin chính dưới đây.
- Tác giả: Mác Kơ-len-xki (Mark Kurlansky), sinh năm 1948, nhà báo, nhà văn người Mỹ, nổi tiếng với những cuốn sách kể lịch sử thế giới qua một sự vật bình thường như cá tuyết, muối, giấy.
- Xuất xứ: trích từ cuốn Đời muối: Lịch sử thế giới (bản gốc năm 2002), bản dịch của Hoàng Ly, NXB Dân trí và Công ti Huy Hoàng ấn hành năm 2022.
- Thể loại: văn bản thông tin về một vấn đề lịch sử – văn hóa, có lồng quan điểm riêng của người viết.
- Bố cục: ba phần – (1) bốn đoạn đầu: con người thuần hóa động vật, bắt đầu trồng trọt, chăn nuôi; (2) năm đoạn tiếp theo: muối trở thành mặt hàng thiết yếu, thúc đẩy kĩ thuật, thương mại, chiến tranh, là biểu tượng giàu có, có lúc là tiền tệ; (3) ba đoạn cuối: cái nhìn hôm nay và suy ngẫm của người viết về giá trị.
Trước khi đọc: những cách khác để tiếp cận lịch sử
Câu hỏi (trang 75): Ngoài chiến tranh, triều đại, cách mạng, có thể tiếp cận lịch sử bằng cách nào?
Trả lời: Bên cạnh lối kể lịch sử qua chiến tranh, triều đại, cách mạng, ta có thể tìm hiểu quá khứ qua:
- Một sự vật, sản phẩm gắn với đời sống: lúa gạo, muối, gia vị, trà, giấy, tiền tệ… Lần theo hành trình của chúng, ta thấy cả mạng lưới buôn bán, giao lưu giữa các dân tộc.
- Đời sống thường nhật: cách ăn, mặc, ở, đi lại, phong tục cưới hỏi, lễ hội của người bình thường.
- Khoa học, kĩ thuật: những phát minh như bánh xe, máy in, máy hơi nước, điện, máy tính đã thay đổi xã hội ra sao.
- Môi trường, khí hậu, dịch bệnh: những biến đổi tự nhiên tác động thế nào tới sự hưng thịnh hay suy tàn của các nền văn minh.
- Nghệ thuật, văn học, ngôn ngữ, kí ức cá nhân (nhật kí, thư từ, hồi kí).
Đọc văn bản: trả lời câu hỏi theo dõi
Theo dõi 1 (trang 75): Các mốc thời gian và sự kiện chính
Trả lời:
- Khoảng năm 11 000 TCN: Kỉ Băng Hà khép lại, băng dần tan; con người thuần dưỡng sói A-xi-a-tích thành chó.
- Khoảng năm 8900 TCN: cừu được thuần hóa ở I-rắc.
- Khoảng năm 8000 TCN: phụ nữ vùng Cận Đông gieo hạt ngũ cốc hoang, thường được xem là khởi đầu nông nghiệp.
- Năm 1970: đoàn khảo sát của Đại học Ha-oai tìm thấy ở Mi-an-ma dấu tích rau trồng có niên đại khoảng 9750 TCN.
- Khoảng năm 7000 TCN: con người bắt đầu nuôi lợn.
- Khoảng năm 6000 TCN: bò rừng châu Âu được thuần hóa thành gia súc (ở Thổ Nhĩ Kỳ hoặc bán đảo Ban-căng); đến giữa thế kỉ XVII loài bò rừng này bị săn đến tuyệt chủng.
Theo dõi 2 (trang 76): Mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử với số phận của muối
Trả lời: Khi con người chuyển từ săn bắt sang trồng trọt và chăn nuôi, bữa ăn chủ yếu là ngũ cốc, rau quả và thịt gia súc nuôi trong trang trại. Lối ăn mới ấy, cộng với nhu cầu của chính đàn gia súc (vốn ăn rất nhiều ngũ cốc và muối), khiến muối trở thành thứ không thể thiếu. Từ đó, việc buôn bán muối mang giá trị kinh tế và ý nghĩa biểu tượng lớn; muối thành một trong những món hàng giao thương quốc tế sớm nhất, nghề làm muối thuộc số ngành công nghiệp sớm nhất và cũng sớm nhất bị nhà nước nắm độc quyền. Như vậy, mỗi bước tiến của nông nghiệp đều đẩy số phận của muối lên một tầm quan trọng mới.
Theo dõi 3 (trang 76): Câu chủ đề của đoạn văn
Trả lời: Câu chủ đề nằm ở đầu đoạn: hành trình đi tìm muối đã đặt ra bài toán khó cho các kĩ sư suốt nhiều thiên niên kỉ; đây là câu chủ đề. Các câu sau triển khai ý ấy: muối thúc đẩy các công trình công cộng lớn, sự phát triển của hóa học, địa chất học, các tuyến thương mại, liên minh, chiến tranh và những cuộc nổi dậy.
Theo dõi 4 (trang 77): Giọng điệu, thái độ của tác giả
Trả lời: Khi nhìn lại cơn khát muối của loài người từ chỗ đứng hôm nay, tác giả dùng giọng điệu hóm hỉnh, hơi giễu nhại: ông cho rằng cả nghìn năm con người khao khát, giành giật, cất trữ muối nay nhìn lại thấy thật xa xôi, thậm chí hơi khờ khạo, rồi so sánh nỗi lo của các nhà lãnh đạo Anh thế kỉ XVII khi phụ thuộc muối biển Pháp với nỗi lo phụ thuộc dầu mỏ ngày nay. Phép so sánh ấy vừa gây cười vừa ngầm nhắc người đọc tự nhìn lại mình.
Theo dõi 5 (trang 77): Từ khóa và chủ đề của đoạn văn
Trả lời:
- Từ khóa: muối – biểu tượng giàu có; dự trữ muối; đánh thuế muối; trả lương bằng muối; đơn vị tiền tệ.
- Chủ đề: suốt hàng nghìn năm, muối là thước đo của cải, được cất giữ, bị đánh thuế để nuôi chiến tranh, thậm chí được dùng thay tiền. Câu mở đầu “Trong hàng thiên niên kỉ, muối là biểu tượng của sự giàu có.” nêu chủ đề ấy.
Theo dõi 6 (trang 77): Chi tiết thể hiện lập trường, quan điểm của tác giả
Trả lời:
- Lời nhận xét rằng cơn thèm khát muối của con người giờ đây trở nên xa vời, có phần ngớ ngẩn.
- Câu khái quát: “Ở bất cứ thời đại nào, con người đều tin rằng chỉ có những thứ họ cho là có giá trị mới có giá trị thực sự.”
- Đoạn kết đặt khát vọng tình yêu (bền vững) bên cạnh khát vọng làm giàu (rốt cuộc chỉ là đuổi theo ảo ảnh).
Qua đó có thể thấy người viết coi giá trị của vật chất là tương đối, do con người gán cho, và cảnh báo về lòng tham.
Sau khi đọc: trả lời câu hỏi trang 78
Câu 1 (trang 78): Tiến trình lịch sử nhân loại và vai trò của muối
Tiến trình lịch sử nhân loại đã được tác giả tóm lược như thế nào? Trong tiến trình lịch sử đó, theo tác giả, muối đóng vai trò gì?
Trả lời:
- Tiến trình được tóm lược: từ cuối Kỉ Băng Hà (khoảng 11 000 TCN), con người thuần hóa chó, rồi cừu, dê; tiếp đến gieo trồng ngũ cốc, rau (mở đầu nông nghiệp); sau đó nuôi lợn, thuần hóa bò rừng thành gia súc. Lối sống định cư gắn với đồng ruộng, chuồng trại ra đời, kéo theo thương mại, công nghiệp, nhà nước, chiến tranh.
- Vai trò của muối: trở thành nhu yếu phẩm khi bữa ăn chuyển sang ngũ cốc, rau quả, thịt gia súc; là một trong những món hàng buôn bán xuyên quốc gia sớm nhất, gắn với ngành công nghiệp và độc quyền nhà nước sớm nhất; thúc đẩy kĩ thuật, công trình công cộng, hóa học, địa chất, các tuyến thương mại, liên minh và xung đột; là biểu tượng giàu có, nguồn thuế nuôi chiến tranh, có khi là tiền lương, tiền tệ. Nói cách khác, muối là một sợi chỉ xuyên suốt, gắn kết nhiều mặt của lịch sử loài người.
Câu 2 (trang 78): Dữ liệu sơ cấp hay thứ cấp; độ tin cậy của dữ liệu
Dữ liệu được tác giả sử dụng là dữ liệu sơ cấp hay thứ cấp? Bạn cảm nhận như thế nào về mức độ chính xác, đáng tin cậy của dữ liệu?
Trả lời:
- Phần lớn là dữ liệu thứ cấp: tác giả không trực tiếp chứng kiến các sự kiện cách đây hàng nghìn năm mà tổng hợp từ kết quả khảo cổ, nghiên cứu lịch sử (niên đại thuần hóa cừu, lợn, bò; phát hiện năm 1970 của Đại học Ha-oai; lời của A-đam Xmít trong Của cải của các dân tộc).
- Độ tin cậy: dữ liệu có mốc thời gian, địa điểm, nguồn cụ thể nên khá đáng tin. Tác giả cũng thận trọng dùng các từ như “khoảng”, “có lẽ”, “có thể”, “thường được cho là”, cho thấy ông biết các niên đại cổ chỉ là ước đoán. Dù vậy, người đọc vẫn nên đối chiếu thêm, vì một số con số (như thời điểm thuần hóa động vật) còn được giới khoa học bàn cãi.
Câu 3 (trang 78): Phân tích, đánh giá cách trình bày dữ liệu
Phân tích và đánh giá cách trình bày dữ liệu của tác giả trong văn bản.
Trả lời:
- Phần đầu sắp các mốc theo thứ tự thời gian (11 000 → 8900 → 8000 → 7000 → 6000 TCN), giúp người đọc thấy rõ từng bước con người chuyển sang nông nghiệp.
- Sau đó chuyển sang trình bày theo quan hệ nhân quả và theo các phương diện: nhu cầu ăn uống → thương mại → kĩ thuật, khoa học → quyền lực, thuế khóa, tiền tệ.
- Tác giả xen dữ liệu với nhận xét, liên hệ (so sánh muối biển Pháp với dầu mỏ), có trích dẫn lời A-đam Xmít, nên văn bản không khô khan mà sinh động, dễ nhớ.
- Đánh giá: cách trình bày mạch lạc, đi từ cụ thể đến khái quát, kết thúc bằng suy ngẫm triết lí; dữ liệu được chọn lọc để phục vụ ý tưởng xuyên suốt về vai trò của muối. Tuy nhiên, phần đầu nói nhiều về thuần hóa động vật nên người đọc phải theo dõi khá lâu mới thấy muối xuất hiện.
Câu 4 (trang 78): Sự độc đáo trong góc nhìn và quan điểm về lịch sử
Góc nhìn và quan điểm của tác giả về lịch sử có gì độc đáo?
Trả lời:
- Góc nhìn: thay vì kể lịch sử qua vua chúa, chiến tranh, tác giả nhìn lịch sử qua một thứ rất bình thường, có mặt trong mọi gian bếp: muối. Từ hạt muối, ông dựng lại cả tiến trình của văn minh nông nghiệp, thương mại, khoa học, chính trị.
- Quan điểm: lịch sử được định hình bởi nhu cầu đời sống và những gì con người coi là có giá trị; mà giá trị ấy lại thay đổi theo thời đại. Thứ từng được tranh giành đến đổ máu, nay có khi chỉ là món hàng rẻ.
- Cách tiếp cận này giúp lịch sử trở nên gần gũi, thú vị và gợi suy ngẫm về hiện tại.
Câu 5 (trang 78): Thông điệp của văn bản
Theo bạn, tác giả muốn gửi thông điệp gì qua văn bản?
Trả lời: Giá trị của vật chất là tương đối, phụ thuộc vào nhu cầu và nhận thức của mỗi thời đại; những gì hôm nay người ta tranh giành quyết liệt rồi có thể trở nên tầm thường. Vì thế, con người không nên để lòng tham của cải chi phối, mà cần biết trân trọng những giá trị bền vững hơn như tình yêu, sự gắn bó giữa người với người. Văn bản cũng nhắc ta rằng những thứ bình dị quanh mình đều có thể ẩn chứa cả một bề dày lịch sử.
Câu 6 (trang 78): Đặt nhan đề khác cho văn bản
Nếu cần một nhan đề khác cho văn bản, bạn sẽ đặt nhan đề gì?
Trả lời: Có thể đặt các nhan đề như: Hạt muối và lịch sử loài người, Hành trình của muối, Khi muối là vàng trắng, Muối – sợi chỉ xuyên suốt lịch sử. Em chọn Hạt muối và lịch sử loài người vì nhan đề này vừa nêu đối tượng (muối) vừa cho thấy góc nhìn độc đáo của tác giả: dùng một vật nhỏ bé để kể câu chuyện lớn của nhân loại.
Kết nối đọc – viết (trang 78)
Đề bài: muối không còn là nguyên cớ chiến tranh, nhưng thế giới hôm nay vẫn xung đột vì những tài nguyên khác như đá quý, dầu, khoáng sản hiếm, nước. Em hãy viết đoạn văn chừng 150 chữ bày tỏ suy nghĩ.
Đoạn văn tham khảo 1
Đọc Đời muối, tôi giật mình nhận ra lịch sử dường như đang lặp lại, chỉ có món hàng là thay đổi. Hạt muối từng khiến các đế chế đánh thuế, gây chiến; ngày nay, những giếng dầu, mỏ đá quý, khoáng sản hiếm hay dòng sông lại trở thành nguyên cớ của bao cuộc xung đột. Hóa ra lòng tham và nỗi sợ thiếu thốn vẫn là động cơ mạnh mẽ chi phối hành động của con người. Tuy nhiên, như Kơ-len-xki đã chỉ ra, giá trị của vật chất chỉ là tương đối: điều hôm nay quý như vàng, mai kia có thể chẳng còn ai giành giật. Vì vậy, thay vì chiến tranh, nhân loại cần đối thoại, hợp tác để chia sẻ tài nguyên, đầu tư cho năng lượng sạch và công nghệ thay thế. Mỗi người chúng ta cũng cần sống tiết kiệm, biết đủ, để tài nguyên không trở thành ngòi nổ cho những cuộc xung đột mới.
Đoạn văn tham khảo 2
Cuộc tranh giành tài nguyên hôm nay khiến tôi nghĩ đến hình ảnh những lái buôn xưa cất muối dưới tầng hầm như cất vàng. Khi một thứ tài nguyên khan hiếm và cần thiết, người ta sẵn sàng đổ máu để chiếm giữ nó. Nhưng có một điều khác biệt đáng lo: nếu muối gần như có ở khắp nơi, thì dầu mỏ, đất hiếm hay nước ngọt lại có hạn và đang cạn dần. Vì thế, xung đột vì tài nguyên hôm nay không chỉ là chuyện lợi ích mà còn đe dọa sự sống còn của cả hành tinh. Theo tôi, lối thoát không nằm ở vũ khí mà ở tri thức và sự sẻ chia: khoa học giúp tìm ra nguồn thay thế, luật pháp quốc tế giúp phân chia công bằng, còn mỗi người dân giúp bằng cách dùng tiết kiệm. Đó là cách để thế hệ sau không phải trả giá cho lòng tham của thế hệ hôm nay.
Kết luận
Qua bài soạn, em cần nắm: Đời muối của Mác Kơ-len-xki là văn bản thông tin dùng dữ liệu thứ cấp, sắp xếp theo thời gian và quan hệ nhân quả, để kể lịch sử loài người qua hạt muối; từ đó tác giả gửi gắm suy ngẫm về tính tương đối của giá trị vật chất. Đây là văn bản tiêu biểu để em học cách phân tích, đánh giá dữ liệu trong Bài 8.
Xem thêm: