Soạn bài Nguyên tiêu (Rằm tháng Giêng) – Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo & Kết nối tri thức

Trả lời: Đó là một không gian cao rộng và trong trẻo: vầng trăng tròn vành vạnh treo giữa trời, ánh trăng trải khắp mặt sông; sông, nước và bầu trời nối liền một màu xuân, không còn ranh giới. Xa xa, hơi nước bốc lên thành làn khói sóng mờ ảo, tĩnh lặng.

Trả lời: Con thuyền đưa người bàn việc quân trở về lúc nửa đêm; ánh trăng rằm tràn xuống, như chở đầy khoang thuyền. Hình ảnh vừa thực (trăng soi xuống thuyền) vừa lãng mạn (thuyền “chở” trăng), cho thấy sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên.

Trả lời: Có thể chia theo hai cách:

• Theo kết cấu khai – thừa – chuyển – hợp: câu 1 (khai) mở ra đêm rằm trăng tròn; câu 2 (thừa) mở rộng cảnh xuân trên sông, nước, trời; câu 3 (chuyển) chuyển sang con người bàn việc quân; câu 4 (hợp) kết lại bằng hình ảnh trở về trên con thuyền đầy trăng.
• Theo nội dung (2 phần): hai câu đầu là cảnh thiên nhiên; hai câu sau là con người giữa thiên nhiên.

a. Cảnh đêm nguyên tiêu được gợi tả với những nét đặc trưng nào? b. Hình ảnh, từ ngữ, vần, nhịp trong nguyên tác có tác dụng như thế nào trong việc gợi tả những nét đặc trưng ấy?

Trả lời:

a. Nét đặc trưng của cảnh:

• Trăng rằm tròn đầy, sáng nhất trong năm (“nguyệt chính viên”).
• Sắc xuân, sức xuân tràn ngập khắp sông, nước, bầu trời.
• Không gian cao rộng, khoáng đạt, trong trẻo, không có ranh giới giữa trời và nước.

b. Tác dụng của hình ảnh, từ ngữ, vần, nhịp:

• Từ ngữ: “kim dạ” (đêm nay) xác định khoảnh khắc cụ thể; “chính viên” (vừa đúng lúc tròn) nhấn độ viên mãn của trăng.
• Điệp từ: chữ “xuân” lặp ba lần trong câu 2 làm sắc xuân lan tỏa, dồn dập; chữ “tiếp” (nối liền) khiến sông, nước, trời như hòa làm một, không gian mở rộng từ gần đến xa, từ thấp lên cao.
• Hình ảnh: trăng, sông, nước, trời là thi liệu cổ điển, được chọn lọc kĩ, tạo bức tranh thanh cao, trong sáng.
• Vần, nhịp: vần bằng “viên – thiên” ngân dài, mở ra cảm giác lồng lộng; nhịp 4/3 cân đối, êm ả, hợp với vẻ đẹp tĩnh tại, thanh bình của đêm trăng.

So với hai dòng thơ đầu, bức tranh đêm nguyên tiêu ở hai dòng thơ cuối có gì khác biệt? Dòng thơ thứ ba “Yên ba thâm xứ đàm quân sự” có vai trò gì trong việc tạo ra sự khác biệt đó?

Trả lời:

• Khác biệt: hai dòng đầu chỉ có thiên nhiên, cảnh tĩnh, sáng, khoáng đạt. Hai dòng cuối có sự xuất hiện của con người và hoạt động cụ thể (bàn việc quân, trở về); cảnh có chiều sâu mờ ảo của khói sóng và có sự chuyển động của con thuyền; thời gian trôi đến nửa đêm.
• Vai trò của dòng thơ thứ ba: đây là câu “chuyển” trong kết cấu tứ tuyệt. Nó đưa bức tranh từ cảnh sang người, từ thưởng ngoạn sang hành động, từ vẻ đẹp thiên nhiên sang hiện thực kháng chiến. Không gian “yên ba thâm xứ” mờ ảo, kín đáo vừa đẹp vừa phù hợp với công việc bí mật, hệ trọng. Nhờ câu thơ này, hình ảnh con thuyền chở trăng ở câu cuối mang thêm ý nghĩa: đó là chuyến trở về của những người chiến sĩ vừa bàn xong việc lớn.

Trả lời:

“Dạ bán quy lai nguyệt mãn thuyền” là hình ảnh đẹp nhất bài thơ. Ánh trăng rằm như tràn xuống, chất đầy khoang thuyền; con thuyền không chỉ chở người mà chở cả vầng trăng, cả mùa xuân. Chữ “mãn” (đầy) gợi sự viên mãn: trăng đầy, xuân đầy, và niềm vui của người vừa hoàn thành công việc cũng đầy. Hình ảnh cho thấy con người và thiên nhiên hòa quyện; người chiến sĩ trở về trong tư thế ung dung, thư thái, tràn đầy niềm tin vào thắng lợi. Câu thơ khép lại bài thơ mà mở ra một dư âm tươi sáng, lãng mạn.

Trả lời:

• Tâm hồn nghệ sĩ: yêu thiên nhiên tha thiết, nhạy cảm trước vẻ đẹp của trăng rằm và mùa xuân, dù đang giữa bộn bề việc nước.
• Tấm lòng chiến sĩ: luôn đặt việc nước lên hàng đầu; nửa đêm vẫn bàn việc quân.
• Phong thái: ung dung, tự tại, lạc quan. Kháng chiến còn nhiều khó khăn, vậy mà nhà thơ vẫn thong thả thưởng trăng trên đường về – đó là phong thái của người làm chủ hoàn cảnh và tin chắc vào thắng lợi.

Trả lời: Có. Bài thơ kết hợp hài hòa hai tính chất:

• Tính cổ điển: viết bằng chữ Hán, thể thất ngôn tứ tuyệt với kết cấu khai – thừa – chuyển – hợp; thi liệu quen thuộc của thơ xưa (trăng, xuân, sông nước, khói sóng, con thuyền); bút pháp chấm phá, lấy ít gợi nhiều; cảnh thưởng trăng trên sông gợi nhớ phong thái thi nhân xưa.
• Tính hiện đại: nhân vật trữ tình không phải ẩn sĩ tìm quên trong thiên nhiên mà là người chiến sĩ đang lo việc quân, việc nước; thiên nhiên gắn với hiện thực kháng chiến; tinh thần lạc quan, niềm tin vào tương lai; con người làm chủ không gian thơ.

Nhờ sự kết hợp ấy, bài thơ vừa có vẻ đẹp trang nhã, cổ kính, vừa mang hơi thở của thời đại cách mạng.

Trả lời: Đó là những khoảnh khắc chuyển giao của đất trời, dễ khơi gợi cảm xúc nên thường xuyên trở thành cảm hứng thi ca. Riêng đêm trăng rằm gợi vẻ đẹp tròn đầy, trong sáng, sự sum vầy và giao hòa giữa người với thiên nhiên; trăng là “người bạn” quen thuộc của thi nhân từ Lí Bạch, Nguyễn Trãi đến Hồ Chí Minh.

Trả lời: Thơ của họ hướng về lí tưởng độc lập, tự do, cổ vũ đấu tranh, thể hiện niềm tin và ý chí; nhưng vẫn giàu cảm xúc trước thiên nhiên, con người. Nguyên tiêu là ví dụ: bài thơ nói về việc quân mà vẫn tràn đầy trăng và xuân.

Trả lời: Chữ “xuân” lặp ba lần cùng chữ “tiếp” khiến sắc xuân lan từ sông, sang nước, lên trời, không gian rộng mở và tràn đầy sức sống. Ở câu 3, không gian khói sóng sâu thẳm, mờ ảo che chở cho một hoạt động hệ trọng là bàn việc quân; con người không bị cảnh vật lấn át mà nổi bật giữa thiên nhiên.

Trả lời: Nhà thơ chọn khoảnh khắc trăng “chính viên” – tròn nhất; dùng điệp từ “xuân” và động từ “tiếp” để mở rộng không gian theo chiều cao, chiều rộng. Bút pháp chấm phá cổ điển nhưng cảnh tươi sáng, tràn sức sống.

Trả lời: Đêm trăng tròn đầu năm, mùa xuân tràn ngập, khơi dậy niềm say mê thiên nhiên và cảm giác thư thái; lại là đêm bàn việc quân giữa kháng chiến, nên cảm xúc hòa quyện giữa niềm vui thưởng trăng và niềm tin vào thắng lợi.

Trả lời: Thời gian đi từ đầu đêm rằm đến nửa đêm; hình tượng đi từ thiên nhiên thuần túy (trăng, sông, nước, trời) đến con người hoạt động giữa thiên nhiên, rồi kết lại ở sự hòa hợp (thuyền chở đầy trăng). Cách nhìn của tác giả luôn hướng tới sự viên mãn, tươi sáng.

Trả lời: Bức tranh có bố cục tầng bậc: trăng trên cao, sông – nước – trời trải rộng; khói sóng mờ ảo làm nền cho con thuyền (hư – thực đan xen); nét vẽ cuối là ánh trăng tràn ngập khoang thuyền. Màu sắc, ánh sáng, đường nét, xa – gần đều được chú ý.

Trả lời:

• Câu 1: bản dịch “lồng lộng trăng soi” đẹp nhưng mất ý “chính viên” – trăng đúng lúc tròn đầy nhất.
• Câu 2: ba chữ “xuân” chỉ còn hai; chữ “tiếp” (nối liền) thành “lẫn”, giảm sự vận động của không gian.
• Câu 3: “giữa dòng” không chuyển được hình ảnh “yên ba thâm xứ” – nơi khói sóng sâu thẳm, mờ ảo.
• Câu 4: thêm “bát ngát”, “ngân” tạo nhạc điệu nhưng không có trong nguyên văn; nguyên tác chỉ nói giản dị mà hàm súc “nguyệt mãn thuyền”.

Trả lời: Con thuyền chở người chiến sĩ vừa bàn xong việc quân; ánh trăng đầy thuyền là vẻ đẹp mà người nghệ sĩ đón nhận. Hai hình ảnh gắn liền cho thấy chất chiến sĩ và chất nghệ sĩ không tách rời mà hòa quyện, nâng đỡ nhau: người chiến sĩ tin vào sự nghiệp nên thanh thản thưởng trăng, tâm hồn nghệ sĩ giúp người chiến sĩ giữ phong thái ung dung.

Trả lời: Thể tứ tuyệt chữ Hán, ngôn ngữ hàm súc; thi liệu ước lệ (trăng, xuân, sông nước, khói sóng, con thuyền); cụm “yên ba” gợi nhớ thơ Đường; bút pháp chấm phá, đặc tả; con người hòa hợp với vũ trụ.