Ngày 17/2/1673, trong đêm diễn thứ tư của vở Người bệnh tưởng, người đóng vai anh chàng tưởng mình ốm lên cơn ho dữ dội ngay trên sân khấu. Ông gắng diễn cho hết vở, được đưa về nhà và mất vài giờ sau đó. Người ấy chính là tác giả vở kịch. Mô-li-e (Molière, 1622 – 1673), tên thật Giăng Báp-ti-xtơ Pô-cơ-lanh (Jean-Baptiste Poquelin), là nhà viết hài kịch, diễn viên và trưởng đoàn kịch người Pháp thế kỷ XVII, tác giả Tác-tuýp, Lão hà tiện, Trưởng giả học làm sang. Học sinh Việt Nam gặp ông ở lớp 8 và lớp 12.
Từ con nhà buôn thảm đến đời gánh hát rong
| Tên thật | Jean-Baptiste Poquelin (Giăng Báp-ti-xtơ Pô-cơ-lanh) |
| Nghệ danh | Molière (Mô-li-e), dùng từ khoảng 1644 |
| Năm sinh – năm mất | Rửa tội ngày 15/1/1622 – mất ngày 17/2/1673 |
| Quê quán | Pa-ri, Pháp |
| Thể loại | Hài kịch (kịch thơ, kịch văn xuôi), hài kịch – ba lê, trò hề |
| Tác phẩm tiêu biểu | Trường học làm vợ, Tác-tuýp, Đông Gioăng, Kẻ ghét đời, Lão hà tiện, Trưởng giả học làm sang, Người bệnh tưởng |
| Đoàn kịch | Illustre Théâtre (1643); đoàn kịch lưu diễn tỉnh lẻ; đoàn kịch Pa-ri được vua Lu-i XIV bảo trợ |
| Trong SGK hiện hành | Trưởng giả học làm sang / Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục (Ngữ văn 8); Tiền bạc và tình ái (Ngữ văn 12) |
Cha ông, Jean Poquelin, là một thương gia giàu có giữ chức “thợ bọc đồ nội thất của nhà vua”, một chức vụ mua được, mỗi năm chỉ làm việc vài tháng mà mang lại nhiều hợp đồng béo bở. Con trai trưởng được định sẵn sẽ nối nghiệp. Cậu mất mẹ năm lên mười, được cho học trường dòng Tên Clermont nổi tiếng ở Pa-ri, sau đó học luật ở Orléans.
Năm 1643, ở tuổi hai mươi mốt, chàng trai bỏ ngang tất cả để đi theo sân khấu. Cùng nữ diễn viên Madeleine Béjart và vài người bạn, ông lập đoàn Illustre Théâtre (Nhà hát Lừng danh). Cái tên kêu thật, nhưng đoàn làm ăn thua lỗ. Năm 1645, nợ tiền thuê rạp, ông bị giam vì nợ: theo Comédie-Française là vài ngày, có tài liệu nói chỉ một ngày đêm. Khoảng thời gian này ông bắt đầu dùng nghệ danh Molière, có lẽ để cha khỏi xấu hổ vì có con làm nghề diễn.
Ra tù, ông cùng Madeleine theo một đoàn hát rong đi khắp các tỉnh lẻ nước Pháp suốt khoảng mười hai năm. Đó là trường học thật sự của ông: diễn trước đủ hạng khán giả, làm quen với lối diễn ngẫu hứng của các gánh hát Ý, và bắt đầu tự viết kịch. Vở Gàn dở (L’Étourdi), vở kịch thơ năm hồi đầu tay của ông, ra đời trong những năm lưu diễn này.
Về Pa-ri dưới sự che chở của vua Lu-i XIV
Năm 1658, đoàn của Mô-li-e diễn trước nhà vua ở cung điện Louvre: một vở bi kịch của Corneille và một trò hề do chính ông viết. Đoàn được cho diễn ở rạp Petit-Bourbon, rồi từ năm 1661 chuyển sang nhà hát trong cung Palais-Royal.
Năm 1659, vở Những cô nàng kiểu cách (Les Précieuses ridicules) chế giễu lối nói năng cầu kỳ của giới thượng lưu. Comédie-Française ghi đây là một thành công lớn, trong khi Wikipedia tiếng Anh cho rằng vở kịch gây chú ý và tranh cãi nhiều hơn là ăn khách. Dù thế nào, từ đây Mô-li-e có một hướng đi riêng: lấy thói tật của người đương thời làm đề tài cho tiếng cười.
Năm 1662, ông cưới Armande Béjart và cho diễn Trường học làm vợ. Vở kịch bị buộc tội báng bổ, gây ra cả một cuộc bút chiến. Ông đáp lại bằng chính sân khấu, với vở Phê bình “Trường học làm vợ” (1663). Một đoạn của vở này nay có trong sách Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo, với nhan đề Đối tượng và những khó khăn của hài kịch.
Trong những cuộc bút chiến ấy, nhà vua đứng về phía Mô-li-e: cấp tiền trợ cấp, nhận làm cha đỡ đầu con trai đầu lòng của ông, và từ năm 1665 trực tiếp bảo trợ đoàn kịch.
Những vở bị cấm diễn: Tác-tuýp, Đông Gioăng
Năm 1664, ở Versailles, Mô-li-e cho diễn Tác-tuýp (Tartuffe), vở kịch về một kẻ đạo đức giả đội lốt mộ đạo, tìm cách chiếm gia sản, cưới con gái và quyến rũ vợ của chính người đã cưu mang hắn. Phe sùng đạo trong triều coi đó là xúc phạm tôn giáo. Theo yêu cầu của Tổng giám mục Pa-ri, vở kịch bị cấm.
Mô-li-e viết ngay Đông Gioăng (Dom Juan, 1665) để thay. Vở này cũng nhanh chóng phải ngừng diễn. Năm 1667, ông sửa Tác-tuýp, đổi tên, đem diễn lại: vở kịch lại bị cấm ngay khi nhà vua vừa rời Pa-ri. Phải vài năm sau, khi đã nắm chắc hơn quyền lực với giới tăng lữ, Lu-i XIV mới cho phép vở kịch được diễn công khai.
Câu chuyện của Tác-tuýp cho thấy một điều: tiếng cười của Mô-li-e không vô hại. Nó chạm vào những kẻ có quyền thế, và ông phải trả giá bằng nhiều năm bị công kích.
Cười để sửa thói đời: hài kịch tính cách và hài kịch – ba lê
Người ta hay gắn với Mô-li-e câu châm ngôn La-tinh castigat ridendo mores, nghĩa là dùng tiếng cười để sửa phong tục. Thật ra câu này do Jean de Santeuil, một người cùng thời với ông, đặt ra, nhưng nó tóm đúng tinh thần sân khấu Mô-li-e. Mỗi vở lớn của ông xoáy vào một thói tật, đến mức tên nhân vật thành danh từ chung: Tác-tuýp là kẻ đạo đức giả, Ác-pa-gông là kẻ hà tiện, Giuốc-đanh là anh trọc phú học đòi.
Ông cũng là người khai sinh thể hài kịch – ba lê (comédie-ballet), bắt đầu từ vở Những kẻ quấy rầy năm 1661: kịch nói xen múa và nhạc. Ông hợp tác lâu năm với nhạc sĩ Lully; Trưởng giả học làm sang (1670) là kết quả nổi tiếng nhất của sự hợp tác này. Sau khi hai người chia tay, ông làm việc với Marc-Antoine Charpentier, người viết nhạc cho Người bệnh tưởng.
Theo Wikipedia tiếng Anh, trong khoảng mười bốn năm ở Pa-ri, Mô-li-e một mình viết 31 trong số 85 vở được diễn trên sân khấu của đoàn, đồng thời vẫn đóng vai chính và điều hành đoàn kịch.
Mười vở kịch nên biết
| Năm | Tên tiếng Pháp | Tên tiếng Việt thường dùng | Thói tật bị chế giễu |
|---|---|---|---|
| 1659 | Les Précieuses ridicules | Những cô nàng kiểu cách | Học đòi lối nói cầu kỳ |
| 1662 | L’École des femmes | Trường học làm vợ | Ghen tuông, gia trưởng |
| 1664 | Tartuffe | Tác-tuýp | Đạo đức giả |
| 1665 | Dom Juan | Đông Gioăng | Kẻ phóng đãng, giả nhân nghĩa |
| 1666 | Le Misanthrope | Kẻ ghét đời | Sự giả dối của xã hội thượng lưu |
| 1666 | Le Médecin malgré lui | Thầy thuốc bất đắc dĩ | Bọn lang băm |
| 1668 | L’Avare | Lão hà tiện | Hà tiện, tham tiền |
| 1670 | Le Bourgeois gentilhomme | Trưởng giả học làm sang | Trọc phú học đòi quý tộc |
| 1672 | Les Femmes savantes | Những bà thông thái | Thông thái rởm |
| 1673 | Le Malade imaginaire | Người bệnh tưởng | Tin lang băm, sợ bệnh |
Kẻ ghét đời nay được coi là kiệt tác tinh tế nhất của ông nhưng lúc ra đời lại ế khách, buộc ông phải viết ngay Thầy thuốc bất đắc dĩ để cứu đoàn. Các vở chế giễu thầy thuốc xuất hiện nhiều lần trong sự nghiệp ông, như một mối nợ riêng của người suốt đời mang bệnh.
Đêm diễn thứ tư của Người bệnh tưởng
Từ khoảng năm 1667, sức khỏe Mô-li-e sa sút vì bệnh phổi. Năm 1672, Madeleine Béjart, người bạn diễn gắn bó từ thuở lập đoàn, qua đời. Ông vẫn viết Những bà thông thái và vở cuối cùng, Người bệnh tưởng, rồi tự đóng vai chính. Cái chết sau đêm diễn thứ tư ngày 17/2/1673 trở thành giai thoại nổi tiếng nhất của sân khấu Pháp.
Luật lệ thời ấy không cho diễn viên được chôn ở đất thánh. Vợ ông phải xin nhà vua can thiệp, và Mô-li-e được an táng ban đêm, lặng lẽ.
Bảy năm sau, năm 1680, Lu-i XIV ra lệnh hợp nhất đoàn kịch cũ của ông với một đoàn khác thành Comédie-Française. Nhà hát này đến nay vẫn được gọi là “Nhà của Mô-li-e”, còn tiếng Pháp thường được gọi là “ngôn ngữ của Mô-li-e”.
Mô-li-e trong sách giáo khoa Ngữ văn 8 và 12
| Văn bản | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Trưởng giả học làm sang | Ngữ văn 8 Kết nối tri thức, tập 1 – Bài 5 (Những câu chuyện hài) | Soạn bài |
| Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục | Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo, tập 1 – Bài 5; Ngữ văn 8 Cánh diều, tập 1 – Bài 4 (thực hành đọc hiểu) | Soạn bài |
| Tiền bạc và tình ái (trích Lão hà tiện) | Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo, tập 1 – Bài 5 (Tiếng cười trên sân khấu) | Soạn bài |
| Đối tượng và những khó khăn của hài kịch (trích Phê bình “Trường học làm vợ”) | Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo, tập 1 – Bài 5 (đọc kết nối chủ điểm) | — |
| Tiền tội nghiệp của tôi ơi! (trích Lão hà tiện) | Ngữ văn 12 Cánh diều, tập 1 – Bài 2 (tự đánh giá) | — |
Ở lớp 8, ông Giuốc-đanh với bộ lễ phục may ngược hoa và màn tâng bốc của bọn thợ phụ là ví dụ kinh điển về hài kịch tính cách. Bản dịch quen thuộc của Tuấn Đô còn được bảo hộ bản quyền, nên muốn đọc toàn văn, các em dùng sách giáo khoa; phần tác giả – tác phẩm Trưởng giả học làm sang và bài tóm tắt giúp nắm nhanh nội dung.
Ở lớp 12, đoạn Tiền bạc và tình ái đặt lão Ác-pa-gông vào thế phải chọn giữa tráp tiền và chuyện tình của con cái. Bạn đọc có thể xem thêm tác giả – tác phẩm Tiền bạc và tình ái. Muốn so sánh với một tác giả kịch lớn khác trong chương trình, xem bài giới thiệu tác giả Sếch-xpia.