Soạn bài Nhân vật quan trọng (Gô-gôn) – Ngữ văn 12 Kết nối tri thức

Khoác lác và ảo tưởng về bản thân, theo bạn, có phải là một thói tật đáng cười? Vì sao?

Trả lời:

Theo em, khoác lác và ảo tưởng về bản thân là một thói tật đáng cười, vì:

• Người khoác lác luôn tạo ra sự vênh lệch giữa điều mình nói và con người thật của mình. Chính khoảng cách giữa cái được khoe và cái có thật ấy làm bật lên tiếng cười.
• Người ảo tưởng thường tự đặt mình lên cao hơn thực tế, nên dễ nói hớ, làm hỏng việc, tự để lộ sự nông cạn trước mắt người khác.
• Tuy vậy, đó không chỉ là chuyện buồn cười. Khoác lác lâu ngày làm con người mất lòng tin của mọi người, còn ảo tưởng khiến ta không nhìn đúng năng lực để sửa mình. Vì thế tiếng cười dành cho thói tật này vừa để giải trí, vừa để cảnh tỉnh.

Trả lời:

• Lời chào hỏi giữa Khơ-lét-xta-cốp và An-na An-đrê-ép-na đầy những câu khách sáo, hai bên thi nhau tỏ ra khiêm nhường: bà vợ thị trưởng nói mình vui mừng hơn khi được gặp khách, hắn liền cãi lại “tôi mới là người vui mừng hơn”, rồi còn “Được ngồi gần bà tôi sướng quá đấy ạ”.
• Lối xã giao ấy cho thấy sự giả tạo của cả hai phía: gia đình thị trưởng khúm núm, lấy lòng vì tưởng đang tiếp một vị quan lớn; còn Khơ-lét-xta-cốp làm “điệu bộ giả tạo” để ra vẻ lịch lãm kiểu thủ đô, đồng thời tán tỉnh bà chủ nhà.
• Những lời lẽ thừa thãi, rỗng tuếch ấy tự nó đã gây cười và mở đầu cho màn khoác lác phía sau.

Lưu ý thái độ của Khơ-lét-xta-cốp với “dân đen”, cũng như chính bản thân mình.

Trả lời:

• Với “dân đen”, hắn tỏ ra khinh miệt, chê bai chuyến đi phải chịu “nào hàng quán bẩn thỉu, nào dân đen ngu dốt tối tăm”.
• Với bản thân, hắn tự đặt mình vào hàng quý phái: “Tôi quen sống trong cái xã hội thượng lưu”.
• Thái độ ấy thật đáng cười vì chính hắn vừa là một kẻ nợ tiền trọ, bị chủ quán làm khó. Hắn coi thường người dưới để tự nâng mình lên, lộ rõ tâm lí hợm hĩnh của kẻ tầm thường muốn làm người thượng lưu.

Trả lời:

• Chưa ai nghi ngờ, hắn đã tự hỏi: “Có lẽ bà tưởng tôi là một anh chàng thư kí nhì nhằng?”. Câu chối vội ấy vô tình gọi đúng tên thân phận thật của hắn.
• Những gì hắn đem ra khoe đều là cảnh quen thuộc của một anh công chức bàn giấy: quan vụ trưởng vỗ vai, một viên công chức ngồi thảo công văn, thằng hầu cầm bàn chải chạy theo lên cầu thang. Hắn chỉ biết tưởng tượng đời quan từ góc nhìn của kẻ đứng dưới.
• Khoe “Mỗi ngày tôi chỉ đến vụ có hai phút” thực chất là khoe thói lười biếng, trốn việc của một viên chức hạng bét.

Trả lời:

• Pu-skin là đại thi hào của nước Nga, còn ca kịch vui chỉ là loại hình giải trí nhẹ nhàng. Khơ-lét-xta-cốp nói liền một mạch chuyện quen đào hát, đi xem ca kịch vui rồi quen Pu-skin, như thể mọi thứ ngang hàng nhau.
• Cách hắn kể về Pu-skin cũng suồng sã, tầm thường: hỏi “Thế nào người anh em Pu-skin?”, nhận câu trả lời nhạt nhẽo rồi khen “Hắn là con người rất độc đáo.”
• Sự vênh lệch ấy cho thấy hắn chẳng hiểu gì về văn chương, chỉ lấy một tên tuổi lớn làm đồ trang sức cho mình. Tiếng cười bật ra từ sự hợm hĩnh của kẻ dốt mà muốn tỏ ra sành.

Trả lời:

• Hắn nhận bừa là tác giả của hàng loạt tác phẩm thuộc đủ loại, đủ nước: Đám cưới Phi-ga-rô vốn là hài kịch của Bô-mác-se, Rô-be con quỷ và Noóc-ma là những vở nhạc kịch nổi tiếng; lại còn nhận hết các tác phẩm kí tên nam tước Brăm-bê-út.
• Hắn coi sáng tác là chuyện tùy hứng: “Tôi viết mọi tác phẩm cũng là do tình cờ thôi”, thậm chí chỉ một buổi tối là viết xong tất cả.
• Khi Ma-ri-a nhắc rằng cuốn I-u-ri Mi-lốt-xláp-xki đã ghi rõ tên tác giả là Da-gốt-xkin, hắn chống chế rằng còn một cuốn khác cùng tên mới là của mình.

⇒ Trình độ văn chương của hắn hời hợt, lẫn lộn, chỉ biết tên sách qua loa. Càng khoe là nhà văn, hắn càng tự phơi bày sự dốt nát.

Chú ý lời thoại của các nhân vật tố cáo lẫn nhau.

Trả lời:

• Ma-ri-a An-tô-nốp-na là người duy nhất vạch ra điều sai: “Kìa, mợ ơi, cuốn ấy có ghi rõ lên tác giả”. Lời nói thật ấy vừa bóc mẽ Khơ-lét-xta-cốp, vừa làm mẹ cô bẽ mặt vì đã đoán sai.
• An-na An-đrê-ép-na lập tức quay sang mắng con, trách con đến đây cũng sắp cãi, để bênh vực vị khách. Còn Khơ-lét-xta-cốp thì trơ tráo xoay chuyện sang một cuốn sách khác.
• Những lời qua tiếng lại ấy cho thấy trong ngôi nhà này, sự thật bị gạt đi vì ai cũng muốn tin vào “nhân vật quan trọng”. Ở những lớp kịch sau (hồi IV), các quan chức còn thi nhau nói xấu, tố cáo đồng liêu với “quan thanh tra” để lập công, phơi bày thói ti tiện của cả bộ máy.

Qua lời khoác lác của Khơ-lét-xta-cốp, có thể nhận ra điều gì về các hoạt động được giới thượng lưu quan tâm?

Trả lời:

• Tiệc tùng, khiêu vũ xa hoa: hắn khoe bày “một quả dưa hấu đáng giá bảy trăm rúp”, xúp nấu sẵn chở thẳng từ Pa-ri sang, ngày nào cũng dự khiêu vũ.
• Cờ bạc: chơi bài với quan thượng thư, các vị đại sứ.
• Giải trí, sân khấu, văn chương: quen đào hát, xem ca kịch, quen nhà văn.
• Tước vị, danh hiệu: bá tước, hoàng thân chen chúc chờ gặp, thư gửi đề “Kính gửi cụ lớn”.

⇒ Đó là một lối sống phô trương, hưởng lạc, trọng hư danh và tiền bạc. Qua giấc mơ thượng lưu của anh công chức nghèo, Gô-gôn vừa chế giễu hắn, vừa hé lộ những giá trị rỗng tuếch của giới quý tộc Nga đương thời.

Trả lời:

• Người nghe tin tuyệt đối: ai cũng lắng nghe, trầm trồ, sợ hãi; bà vợ thị trưởng còn gợi chuyện, tâng bốc. Sự tôn sùng ấy cho hắn khoái cảm được làm người quan trọng lần đầu trong đời.
• Men say bữa tiệc: hắn vừa được thết đãi no say, đầu óc chếnh choáng nên lời nói không còn phanh.
• Bản tính nhẹ dạ, không biết điểm dừng: hắn nói trước nghĩ sau, lời bịa này làm đà cho lời bịa khác lớn hơn: từ bạn của quan vụ trưởng thành người điều khiển cả vụ, rồi ra vào cung điện, sắp được thăng đại thống chế.

Dựa vào phần tóm tắt hài kịch Quan thanh tra, hãy xác định tình huống hiểu lầm của vở kịch.

Trả lời:

• Bối cảnh: thị trưởng một thị trấn tỉnh lẻ nhận tin có quan thanh tra từ Pê-téc-bua sắp bí mật đến kiểm tra. Cả bộ máy quan chức vốn tham nhũng, bê trễ đều hoảng hốt.
• Sự nhầm lẫn: đúng lúc ấy, Khơ-lét-xta-cốp – một viên chức nhỏ ở thủ đô, thua bạc hết tiền, nợ tiền trọ – đang mắc kẹt ở quán trọ của thị trấn. Hai địa chủ Bốp-trin-xki và Đốp-trin-xki thấy hắn ăn mặc kiểu thủ đô, ở lâu mà không trả tiền, liền đồn đó chính là quan thanh tra. Thị trưởng và các quan chức tin ngay.
• Hệ quả: ban đầu Khơ-lét-xta-cốp tưởng thị trưởng đến bắt mình vì nợ, còn thị trưởng lại tưởng hắn đang vi hành. Được mời về nhà, thết đãi, cho vay tiền, hắn dần nhập vai, khoác lác, vay tiền khắp lượt rồi chuồn mất. Chỉ khi bức thư của hắn bị bóc ra đọc, mọi người mới vỡ lẽ; và đúng lúc ấy, quan thanh tra thật đến.

⇒ Đây là tình huống hiểu lầm kép: kẻ sợ bị bắt lại được coi là người đi bắt. Nguồn gốc của sự nhầm lẫn không phải sự ngẫu nhiên mà là nỗi sợ của những kẻ có tật giật mình.

Đối chiếu hoàn cảnh thực tế của Khơ-lét-xta-cốp (qua phần tóm tắt hồi II của vở kịch) với cuộc sống “thượng lưu” mà nhân vật khoe khoang trong đoạn trích, hãy lí giải nhân vật này đáng cười ở điểm nào.

Trả lời:

Nhân vật đáng cười ở những điểm sau:

• Sự vênh lệch quá lớn giữa thực chất nghèo túng, tầm thường và vẻ ngoài vĩ đại được tô vẽ.
• Tự lật tẩy: đang kể chuyện sang trọng thì buột miệng kể mình chạy “lên tầng gác thứ tư”, gọi mụ đầu bếp, rồi vội chữa “tôi ở ngay gác hai”.
• Tự tin vào lời mình bịa: hắn say sưa đến mức nói xong chính hắn cũng tưởng là thật, và kết thúc bằng một cú trượt chân suýt ngã, trái ngược hẳn với hình ảnh đại thống chế vừa tự vẽ ra.

Thị trưởng cùng viên kiểm học Lu-ca Lu-kích, trưởng viện tế bần Ác-tê-mi Phi-líp-pô-vích thể hiện thái độ thế nào trước sự khoác lác, ra oai của Khơ-lét-xta-cốp? Vì sao?

Trả lời:

• Thái độ: khúm núm, sợ sệt, tin tuyệt đối.
  • Không dám ngồi vì theo ngạch bậc phải đứng; Ác-tê-mi thưa “Chúng tôi đứng cũng được ạ”, Lu-ca Lu-kích nói “Ông cứ mặc chúng tôi, xin đừng bận tâm ạ”.
  • Nghe hắn nhắc đến quan thượng thư thì cả bọn đứng bật dậy; nghe hắn ra oai ở vụ thì chỉ dẫn sân khấu ghi rõ “Thị trưởng và mọi người đều run cầm cập vì hoảng sợ”.
  • Khi hắn trượt chân, cả bọn “kính cẩn đỡ y lên”; thị trưởng run đến mức lắp bắp mãi mới nói được “Qua… qua… qua… quan lớn ngài có muốn nghỉ ngơi không ạ?”.
• Vì sao:
  • Họ đều có tật giật mình: tham ô, nhận hối lộ, bê trễ công việc, nên sợ bị quan thanh tra phanh phui.
  • Họ sống trong một bộ máy chỉ biết ngạch bậc, sợ quyền lực và quen luồn cúi quan trên; càng tưởng hắn to thì càng sợ.
  • Họ nông cạn đến mức không nhận ra những lời bịa đặt lộ liễu, vì nỗi sợ đã làm mờ lí trí.

Trả lời:

• An-na An-đrê-ép-na là người châm ngòi cho cơn khoác lác: bà hỏi han chuyện thủ đô, chuyện viết văn, chuyện khiêu vũ, tâng bốc và tin ngay mọi điều (“Vậy ra ông là nam tước Brăm-bê-út à?”, “Tôi đoán đúng ngay mà”). Mỗi câu gợi chuyện của bà lại mở đường cho một lời bịa mới. Bản thân bà cũng là đối tượng của tiếng cười: một phu nhân tỉnh lẻ háo danh, thích được tán tỉnh.
• Ma-ri-a An-tô-nốp-na đóng vai người bất chợt nói ra sự thật, khiến Khơ-lét-xta-cốp phải chống chế lố bịch; nhưng lời vạch trần ấy lại bị chính mẹ cô gạt đi, làm tiếng cười nhân lên gấp đôi.
• Hai mẹ con còn là khán giả và đối tượng tán tỉnh mà Khơ-lét-xta-cốp muốn gây ấn tượng, nên sự có mặt của họ khiến hắn càng phô trương hăng hơn.

Xác định các thủ pháp trào phúng được tác giả sử dụng trong đoạn trích. Phân tích một thủ pháp nổi bật trong số đó.

Trả lời:

Các thủ pháp trào phúng:

• Tình huống hiểu lầm (nền tảng của cả lớp kịch).
• Phóng đại, cường điệu: quả dưa hấu bảy trăm rúp, “có đến ba vạn năm nghìn phái viên”.
• Tương phản: giữa lời nói và thực chất, giữa hình ảnh đại thống chế và cú trượt chân.
• Để nhân vật tự lật tẩy qua lỡ lời, nói hớ.
• Lặp từ, nhại giọng (“Đâu cũng tôi, đâu cũng tôi.”, tiếng lắp bắp “qua… qua… qua…”), chỉ dẫn sân khấu gây cười.

Phân tích thủ pháp phóng đại, cường điệu:

• Lời khoác lác của Khơ-lét-xta-cốp được Gô-gôn cho phình to theo từng bậc: từ quen quan vụ trưởng đến được mời điều khiển cả vụ, từ quen nhà văn đến tự nhận là tác giả của mọi tác phẩm, từ mở tiệc đến ngày ngày vào điện, sắp được thăng đại thống chế.
• Các con số đều phi lí: quả dưa hấu bảy trăm rúp, bốn chục nghìn rúp tiền chữa thơ, ba vạn năm nghìn phái viên. Sự phi lí càng lớn mà người nghe vẫn tin, tiếng cười càng dữ dội.
• Tác dụng: thủ pháp này vừa lột trần con người rỗng tuếch, háo danh của Khơ-lét-xta-cốp, vừa chế giễu sự ngu muội, sợ hãi của đám quan chức, qua đó phê phán cả một xã hội trọng hư danh và quyền thế.

Qua việc đọc đoạn trích Nhân vật quan trọng và phần tóm tắt hài kịch Quan thanh tra, hãy nêu những điểm đặc sắc về xung đột và kết cấu của vở kịch.

Trả lời:

• Xung đột:
  • Xung đột hài kịch giữa thực chất và vẻ ngoài: một kẻ tầm thường được tôn làm nhân vật quan trọng, một bộ máy thối nát cố tỏ ra mẫu mực.
  • Xung đột giữa đám quan chức tham nhũng và “quan thanh tra” – nhưng đó là một xung đột dựa trên sự nhầm lẫn, nên mọi nỗ lực đối phó của họ đều trở thành trò hề.
  • Vở kịch hầu như không có nhân vật chính diện; mọi nhân vật đều là đối tượng của tiếng cười, khiến xung đột mang tính phổ quát, phản ánh căn bệnh của cả xã hội.
• Kết cấu:
  • Năm hồi xoay quanh một tình huống duy nhất, phát triển chặt chẽ: tin quan thanh tra sắp đến (hồi I) – gặp gỡ ở quán trọ (hồi II) – khoác lác ở nhà thị trưởng (hồi III) – nhận tiền, cầu hôn rồi bỏ đi (hồi IV) – bức thư bị đọc, quan thanh tra thật đến (hồi V).
  • Kết cấu vòng tròn: mở đầu bằng tin quan thanh tra sắp đến, khép lại bằng tin quan thanh tra thật đã đến, kèm cảnh câm mọi người đứng sững như hóa đá. Kết thúc ấy để ngỏ, gợi sự trừng phạt đang chờ đợi.

Theo bạn, “thói Khơ-lét-xta-cốp” bắt nguồn từ đâu và có thể gây ra những hậu quả gì? Nêu suy nghĩ của bạn về nhận định của Gogol: “ít ai tránh được việc trở nên giống Khơ-lét-xta-cốp, dù chỉ một lần trong đời”.

Trả lời:

• Nguồn gốc: lòng háo danh, muốn được người khác coi trọng; sự tự ti muốn che giấu bằng vẻ ngoài phô trương; môi trường xã hội chuộng ngạch bậc, bề ngoài và những người nghe dễ tin, thích xu nịnh.
• Hậu quả: người khoác lác đánh mất lòng tin, sống trong ảo tưởng nên không tiến bộ; lời nói dối có thể trượt thành lừa đảo; người nghe cả tin cũng bị lợi dụng, đưa ra những quyết định sai lầm.
• Về nhận định của Gô-gôn: em đồng tình. Ai cũng từng có lúc muốn mình đẹp hơn trong mắt người khác: phóng đại thành tích, tô vẽ bản thân trên mạng xã hội, nói quá lên cho khỏi kém bạn bè. Câu nói không nhằm kết tội mọi người mà giúp mỗi người tự soi lại mình. Điều quan trọng là nhận ra chút Khơ-lét-xta-cốp trong bản thân để kịp dừng lại, sống thật với năng lực của mình.

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) nêu suy nghĩ của bạn về cách khắc phục “thói Khơ-lét-xta-cốp”.

Đoạn văn tham khảo:

Thói Khơ-lét-xta-cốp là thói khoác lác, tô vẽ bản thân để được người khác nể trọng. Muốn khắc phục nó, trước hết mỗi người cần dám nhìn thẳng vào con người thật của mình, chấp nhận cả điểm mạnh lẫn điểm yếu, bởi kẻ khoác lác thường là kẻ sợ bị coi thường. Tiếp đó, hãy xây dựng giá trị bằng việc làm cụ thể: một điểm số thật, một kĩ năng thật luôn đáng tự hào hơn trăm lời khoe khoang. Chúng ta cũng nên tập thói quen nói có căn cứ, khi chưa chắc thì thẳng thắn nhận mình chưa biết thay vì bịa ra cho oai. Cuối cùng, đừng đo giá trị bản thân bằng lượt thích hay ánh mắt ngưỡng mộ của người khác. Khi đủ tự tin vào chính mình, ta sẽ chẳng cần trở thành một nhân vật quan trọng giả hiệu.