Muối của rừng là truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp kể về một chuyến đi săn khỉ của ông Diểu trong rừng xuân, được học ở cả ba chỗ trong chương trình mới: Bài 6 “Sống với biển rừng bao la” sách Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo (tập hai), Bài 1 sách Ngữ văn 12 Cánh diều (tập một) và Bài 4 “Yếu tố kì ảo trong truyện kể” sách Ngữ văn 12 Kết nối tri thức (tập một). Bài viết tổng hợp những gì cần nắm về tác giả, xuất xứ, thể loại, ngôi kể, bố cục, giá trị nội dung, nghệ thuật và sơ đồ tư duy của tác phẩm.
Nội dung văn bản Muối của rừng
Truyện mở ra vào khoảng một tháng sau Tết Nguyên đán, khi rừng “xanh ngắt và ẩm ướt” trong mưa xuân. Ông Diểu, một người đàn ông sáu mươi tuổi, được con trai học ở nước ngoài gửi về biếu khẩu súng hai nòng nên nảy ý định đi săn. Ông vào rừng dâu da, nhắm một gia đình khỉ ba con và bắn trúng vai con khỉ đực.
Từ phát súng ấy, chuyến đi săn rẽ sang một hướng ông không lường trước: khỉ cái liều mình quay lại cứu chồng, khỉ con cướp khẩu súng rồi rơi xuống vực Hõm Chết, sương mù dâng lên, núi lở, quần áo, giày mũ và nắm xôi của ông đều mất. Ông leo núi bắt được con khỉ đực, băng bó cho nó, bế nó xuống núi, nhưng con khỉ cái cứ lẽo đẽo đi theo. Cuối cùng ông phóng sinh con khỉ đực, trần truồng trở về và bắt gặp hoa tử huyền – loài hoa ba mươi năm mới nở một lần mà người ta gọi là “muối của rừng”.
Nguyễn Huy Thiệp mất năm 2021, tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, nên bài viết chỉ trích dẫn ngắn. Em nên đọc toàn văn trong SGK; phần hướng dẫn trả lời câu hỏi có ở bài soạn bài Muối của rừng.
Thông tin tác giả Nguyễn Huy Thiệp
Nguyễn Huy Thiệp (1950 – 2021) sinh ở Thái Nguyên, quê gốc Thanh Trì, Hà Nội. Thuở nhỏ, ông theo gia đình sống ở nhiều vùng nông thôn trung du và đồng bằng Bắc Bộ như Thái Nguyên, Phú Thọ, Vĩnh Phúc. Tốt nghiệp khoa Sử Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1970, ông lên dạy học ở miền núi Tây Bắc khoảng mười năm rồi mới về Hà Nội làm việc. Những năm tháng gắn bó với núi rừng, bản làng là nguồn chất liệu dồi dào cho nhiều truyện ngắn của ông.
Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện trên văn đàn khá muộn, vào giữa những năm 1980, nhưng nhanh chóng gây chú ý mạnh với các truyện ngắn như Tướng về hưu, Không có vua, Những ngọn gió Hua Tát, Con gái thủy thần, Chảy đi sông ơi, Sang sông, bộ ba truyện lịch sử Kiếm sắc – Vàng lửa – Phẩm tiết. Ngoài truyện ngắn, ông còn viết kịch, tiểu thuyết và tiểu luận. Ông được xem là một trong những cây bút tiêu biểu nhất của văn xuôi Việt Nam thời kì Đổi mới; nhiều tác phẩm đã được dịch ra tiếng nước ngoài. Tìm hiểu thêm vị trí của ông trong bài Nguyễn Huy Thiệp và bước ngoặt của văn học Việt Nam sau 1975.
Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp có lối viết rất riêng: câu văn ngắn, gọn, giọng kể điềm tĩnh, có vẻ lạnh lùng nhưng ẩn chứa nhiều suy tư; hiện thực đời thường được đan cài với yếu tố huyền thoại, cổ tích, kì ảo. Ông đặc biệt quan tâm tới những câu hỏi về cái thiện – cái ác, về nhân cách con người và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên.
Thông tin tác phẩm Muối của rừng
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi học truyện ngắn này.
Xuất xứ truyện ngắn Muối của rừng
Văn bản trong SGK được trích từ tập Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp (NXB Văn học). Muối của rừng thuộc nhóm truyện Nguyễn Huy Thiệp viết về đề tài đi săn, thiên nhiên và loài vật – cùng đề tài với các truyện như Sói trả thù, Trái tim hổ.
Hoàn cảnh sáng tác Muối của rừng
Truyện được viết năm 1986 (SGK Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo ghi mốc này khi đặt tác phẩm cạnh Chiều sương của Bùi Hiển). Đây là thời điểm đất nước bước vào công cuộc Đổi mới, văn học chuyển mạnh sang những vấn đề của đời sống cá nhân, đạo đức và nhân tính; đồng thời việc săn bắn, khai thác rừng khiến quan hệ giữa con người và thiên nhiên cần được nhìn lại.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể và điểm nhìn
- Thể loại: truyện ngắn hiện đại có yếu tố kì ảo.
- Phương thức biểu đạt chính: tự sự, kết hợp miêu tả và biểu cảm.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba; người kể chuyện giấu mình.
- Điểm nhìn: chủ yếu đặt vào nhân vật ông Diểu (người đọc theo dõi câu chuyện qua những gì ông thấy, nghĩ, cảm), có lúc dịch chuyển sang điểm nhìn của người kể chuyện, nhất là ở đoạn kết giới thiệu hoa tử huyền.
- Lời văn: lời người kể chuyện đan xen lời nhân vật, đặc biệt là nhiều đoạn độc thoại nội tâm của ông Diểu.
Nhân vật trong Muối của rừng
- Ông Diểu: nhân vật chính, sáu mươi tuổi, chân bị thấp khớp nhưng vẫn nhanh nhẹn; ông đi săn như một thú vui nhưng trải qua một hành trình thức tỉnh.
- Gia đình khỉ: khỉ đực (bị bắn trọng thương), khỉ cái (liều mình cứu chồng, bám theo ông Diểu đến cùng), khỉ con (cướp súng, rơi xuống vực).
Muối của rừng có mấy phần? Bố cục truyện
Có thể chia truyện thành 4 phần theo diễn biến chuyến đi săn (một số tài liệu chia chi tiết hơn thành 5 – 6 phần):
- Phần 1 (từ đầu đến khi con khỉ đực trúng đạn, “gượng dậy, nhưng lại vật xuống”): ông Diểu vào rừng, chọn con mồi và bắn hạ khỉ đực.
- Phần 2 (tiếp theo đến khi ông Diểu kiệt sức ở chân núi, nhìn về Hõm Chết): khỉ cái quay lại cứu chồng, khỉ con cướp súng rơi xuống vực, sương mù dâng lên khiến ông kinh hoàng bỏ chạy.
- Phần 3 (tiếp theo đến khi con khỉ cái chạy đến chỗ khỉ đực nằm): ông Diểu leo núi bắt khỉ đực, băng bó vết thương, gặp núi lở, bế khỉ xuống núi, bị khỉ cái bám theo và cuối cùng phóng sinh cho con khỉ.
- Phần 4 (còn lại): ông Diểu trở về, gặp hoa tử huyền nở trắng rừng và lặng lẽ đi trong mưa xuân.
Giá trị nội dung
- Kể lại hành trình đi săn đồng thời là hành trình nhận thức, thức tỉnh của ông Diểu: từ một người hăm hở săn bắn, đầy định kiến với loài vật, ông trở thành người biết thương xót và tự nguyện phóng sinh con mồi.
- Ca ngợi tình cảm gắn bó, thủy chung, sẵn sàng hi sinh vì nhau của gia đình khỉ – thứ tình cảm khiến con người phải tự soi lại mình.
- Gửi gắm thông điệp về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên: con người phải biết tôn trọng, hòa hợp với tự nhiên; khi cái thiện thắng cái ác trong lòng người, thiên nhiên sẽ “ban tặng” những điều tốt lành.
- Thể hiện niềm tin vào bản chất lương thiện của con người.
Giá trị nghệ thuật
- Cốt truyện đơn giản nhưng nhiều tình huống bất ngờ, kết thúc mở giàu dư vị.
- Miêu tả tinh tế diễn biến tâm lí nhân vật qua hành động và độc thoại nội tâm.
- Kết hợp hài hòa lời người kể chuyện với lời nhân vật; điểm nhìn linh hoạt.
- Đan cài yếu tố hiện thực và kì ảo (sương mù ở Hõm Chết, núi lở, hoa tử huyền) tạo không khí huyền bí, giàu tính biểu tượng.
- Ngôn ngữ ngắn gọn, giàu hình ảnh; giọng văn vừa điềm tĩnh vừa hóm hỉnh, có chất triết lí.
Ý nghĩa nhan đề Muối của rừng
Thông thường muối gắn với biển, nên nhan đề “Muối của rừng” gợi sự lạ, kích thích trí tò mò. Đến cuối truyện, người đọc mới biết đó là tên gọi dân gian của hoa tử huyền – loài hoa trắng, vị mặn, nhỏ như đầu tăm, ba mươi năm mới nở một lần, được coi là điềm báo đất nước thanh bình, mùa màng no đủ. Ở tầng nghĩa sâu hơn, “muối của rừng” là kết tinh của những gì tinh túy nhất: tình yêu thương, lòng trắc ẩn, sự thức tỉnh của lương tri – “vị mặn” cần thiết để đời sống con người và thiên nhiên được bền vững.
Yếu tố kì ảo trong Muối của rừng
- Sương mù “dâng lên cuồn cuộn” từ Hõm Chết ngay sau tiếng rú của khỉ con, khiến cảnh vật vừa kinh dị vừa “đầy tử khí”.
- Núi lở bất ngờ đúng lúc ông Diểu bế con khỉ xuống, xóa sạch con đường ông vừa leo lên.
- Hoa tử huyền nở trắng rừng khi ông vừa phóng sinh con khỉ.
Những chi tiết này nằm lưng chừng giữa thực và ảo, có thể giải thích bằng tự nhiên nhưng vẫn gợi cảm giác thiên nhiên có “linh hồn”: rừng như nổi giận trước tội ác và “tặng thưởng” khi con người hướng thiện.
Sơ đồ tư duy Muối của rừng
Sơ đồ dưới đây tóm lược sáu nội dung cần nhớ: tác giả, hoàn cảnh, thể loại, bố cục, nội dung và nghệ thuật.
Tóm tắt Muối của rừng
Hai mẫu tóm tắt ngắn giúp em nhớ nhanh cốt truyện trước khi soạn bài hoặc làm văn.
Mẫu 1 – Tóm tắt Muối của rừng ngắn nhất
Một ngày xuân, ông Diểu mang khẩu súng con trai biếu vào rừng săn khỉ và bắn trọng thương con khỉ đực. Khỉ cái liều mình cứu chồng, khỉ con cướp súng rồi rơi xuống vực. Ông Diểu leo núi bắt được khỉ đực, băng bó cho nó nhưng rồi cảm động trước sự bám theo không rời của khỉ cái nên phóng sinh cho nó. Trên đường về, ông trần truồng đi trong mưa xuân và gặp hoa tử huyền – “muối của rừng”.
Mẫu 2 – Tóm tắt Muối của rừng theo diễn biến
Sau Tết một tháng, ông Diểu sáu mươi tuổi đeo khẩu súng hai nòng vào rừng. Ông bỏ qua chim xanh, gà rừng, tới rừng dâu da rình một gia đình khỉ và bắn vào con khỉ đực. Con khỉ cái bỏ chạy rồi quay lại, ghì lấy chồng dìu đi; ông ném súng dọa thì con khỉ con lao ra kéo súng chạy, rồi ôm súng lăn xuống vực Hõm Chết. Sương mù cuồn cuộn khiến ông hoảng sợ bỏ chạy. Thấy khỉ đực nằm trên mỏm đá, ông cởi quần áo leo lên, đắp thuốc, lấy quần lót băng vết thương cho nó; núi lở, ông phải vòng đường khác xuống núi, mất hết đồ đạc. Con khỉ cái lặng lẽ theo sau, khỉ đực giãy giụa đòi về. Buồn bã, ông phóng sinh cho nó, rồi trên đường về gặp hoa tử huyền nở rộ – điềm lành mà dân gian gọi là muối của rừng.
Lời kết
Muối của rừng là câu chuyện nhỏ về một cuộc đi săn nhưng chứa đựng bài học lớn về lòng trắc ẩn và cách con người đối xử với thiên nhiên. Nắm chắc tác giả, bố cục, ngôi kể, điểm nhìn, các chi tiết kì ảo và ý nghĩa nhan đề sẽ giúp em trả lời tốt câu hỏi đọc hiểu ở cả ba bộ sách và viết bài phân tích dễ dàng hơn.
Sau khi học xong văn bản, em có thể tự kiểm tra mức độ nắm bài bằng đề tham khảo có đáp án trong bài ôn tập học kì I Ngữ văn 12 Cánh diều.
Câu trả lời cho phần đọc hiểu trong sách được trình bày theo từng câu ở phần hướng dẫn soạn Muối của rừng Ngữ văn 12 Cánh diều.
Xem thêm: