Soạn bài Mùa lá rụng trong vườn – Ngữ văn 12 Kết nối tri thức (trang 19–25)

Theo trải nghiệm của bạn, mối quan hệ gắn kết giữa các thành viên trong một gia đình thường được bộc lộ rõ nét ở những thời điểm hoặc tình huống nào? Vì sao?

Trả lời: Sợi dây gắn kết lộ rõ nhất trong những dịp đoàn tụ (Tết, ngày giỗ, đám cưới, mừng thọ) và những lúc hoạn nạn (có người ốm nặng, gia đình gặp mất mát). Đó là khi nhịp sống thường ngày bị phá vỡ: ngày thường ai cũng bận việc riêng, còn lúc ấy mỗi người buộc phải đặt gia đình lên trước, và sự quan tâm hiện ra qua từng việc nhỏ.

Chia sẻ ấn tượng của bạn về một tác phẩm đã đọc liên quan đến đề tài gia đình.

Trả lời (gợi ý): Em nhớ Bức tranh của em gái tôi của Tạ Duy Anh. Người anh ghen tị khi cô em được giải hội họa, đến lúc đứng trước bức tranh em vẽ mình với gương mặt sáng ngời mới nhận ra sự hẹp hòi của bản thân. Tình anh em ở đây không cần lời lẽ lớn lao, chỉ một bức tranh đủ làm người ta nhìn lại chính mình.

Trả lời: Chị Hoài không được gọi tên ngay. Nhà văn để chị hiện lên qua mắt Phượng như một người lạ: người đàn bà quê ngoài năm mươi tuổi, áo bông chần hạt lựu, khăn len nâu, tay nải nặng, đôi mắt chứa nỗi bồi hồi. Chỉ khi Phượng ngập ngừng hỏi, cái tên Hoài mới bật ra. Lối giới thiệu chậm rãi, có độ bất ngờ ấy khiến sự xuất hiện của chị như món quà Tết không ai dám mong, đúng như câu mở đầu “Cầu được, ước thấy”.

Trả lời:

• Phượng: sôi nổi, nồng hậu, giành xách tay nải cho chị ngay ở cổng.
• Lý: ôm chầm lấy chị, nức nở, thích nhấn mạnh mình có linh tính; câu chêm “Đời người chỉ những lo cùng lo có chết!” cho thấy người nhanh nhảu, thích hưởng thụ.
• Luận: ra vẻ thạo chuyện nhà nông, hỏi chị còn làm chủ nhiệm không: chu đáo, để ý.
• Chị Hoài: mộc mạc, nhắc ngay việc đồng áng (“Nhà nông chẳng bao giờ hết việc.”) và hỏi “Ông đâu?” trước tiên: chân chất, luôn hướng về người già nhất trong nhà.

Trả lời:

• Biết ông Bằng buồn vì chuyện Cừ, chị thu xếp lên ngay dù đang bận dỡ khoai, họp đại hội: “Tôi sợ ông buồn.”
• Quà toàn đồ nhà làm: gạo nếp, giò thủ chồng gói vì nhớ ông thích, sắn dây con giã, hạt mướp hương dặn gieo ngay đêm nay.
• Hỏi han từng người, từ ông thợ mộc, cháu Dư đến chuyện Phượng chuyển công tác.
• Vẫn gọi ông Bằng là “ông”, thế chân ông lễ trước bàn thờ, giữ trọn bổn phận dâu trưởng dù đã đi bước nữa.

Đó là một người phụ nữ chân thành, trọng tình nghĩa, thủy chung với quá khứ mà không kể công.

Trả lời: Cảm xúc của ông Bằng đi qua nhiều nấc: sững lại, ngơ ngẩn; mắt chớp liên hồi, môi lật bật như sắp khóc; giọng bỗng khê đặc khi gọi “Hoài đấy ư, con?”; rồi gắng kìm lòng, lấy khăn lau khóe mắt, hỏi han như thường. Chị Hoài quên cả dép, lao về phía ông rồi kịp dừng lại; Phượng phải ngoảnh đi, nước mắt chực trào. Niềm vui đoàn tụ trộn lẫn nỗi xót xa: “Cảnh gặp gỡ vui mừng nhiễm một nỗi tiếc thương, đau buồn, ê nhức cả tim gan.”

Trả lời (gợi ý): Chiều ba mươi Tết nhà em cũng có mâm cúng tất niên với bánh chưng, mâm ngũ quả. Bố em mặc áo chỉnh tề, thắp hương khấn mời ông bà về ăn Tết, cả nhà đứng im phía sau. Đọc đoạn ông Bằng soát lại khuy áo, chỉnh cà vạt trước khi khấn, em thấy không khí ấy rất giống: trang nghiêm, ấm áp, người sống nghĩ về người đã khuất.

Trả lời:

• Bối cảnh: mâm cỗ đã bày, hương cháy, đèn dầu lim dim, ba khung ảnh trên tường; ông vừa qua cuộc gặp xúc động với Hoài. “Khói hương và khung cảnh trầm tĩnh đưa hiện tại về quá khứ.” Không gian thiêng khiến ông chìm vào trạng thái nửa tỉnh nửa mơ.
• Nội dung: ông thưa với cha mẹ đã khuất rằng họ vẫn sống cùng con cháu; khắc sâu ơn cha mẹ nuôi dạy và lời răn của tổ tiên; thấy con cháu sinh sôi nối tiếp; rồi nói với vợ và con trai cả đã mất như những người vẫn đang cùng mình vui buồn.

Màn độc thoại bộc lộ lòng hiếu nghĩa, niềm tin rằng người xưa và người nay chưa bao giờ đứt mạch, và cả nỗi cô đơn của người già đang cố giữ nếp nhà.

Trả lời: Có thể đoán hai dụng ý. Một là trân trọng nét đẹp ẩm thực ngày Tết: món mọc nặn từng viên, nồi nước dùng phải trong veo được kể kĩ như một nét văn hóa gia đình. Hai là cài một dấu hỏi về Lý: mâm cỗ “quá ư thịnh soạn” giữa thời buổi lương ít ỏi khiến người đọc tự hỏi tiền ở đâu ra, báo trước những đổi thay trong lối sống của nhân vật này.

Tóm lược các sự việc chính được kể trong đoạn trích. Nếu phải đặt cho đoạn trích một nhan đề riêng, bạn có đề xuất gì? Đề xuất của bạn dựa trên cơ sở nào?

Trả lời:

1. Chiều ba mươi Tết, chị Hoài từ quê bất ngờ xuất hiện trước cổng nhà ông Bằng.
2. Các em chồng mừng rỡ đón chị; chị kể vì đọc thư ông nói chuyện Cừ nên lên ngay.
3. Trong phòng khách, chị trao quà quê, hỏi han từng người.
4. Ông Bằng xuống cầu thang; hai người gặp lại trong nghẹn ngào.
5. Ông khấn gia tiên, chìm vào hồi tưởng, bỏ qua tên Cừ khiến Luận biến sắc.
6. Chị Hoài thế chân ông lễ trước bàn thờ; cả nhà vào mâm cỗ thịnh soạn do Lý lo.

Nhan đề đề xuất: Người dâu trưởng trở về, vì mọi sự việc đều xoay quanh việc chị Hoài bất ngờ có mặt và chị là cầu nối khơi dậy nghĩa tình gia đình. Cũng có thể chọn Chiều ba mươi Tết, dựa vào thời điểm mang ý nghĩa đoàn tụ.

Trình bày ấn tượng của bạn về nhân vật chị Hoài. Bạn có nhận xét gì về cách tác giả khắc hoạ nhân vật này?

Trả lời: Chị Hoài để lại ấn tượng về một con người ân tình vượt lên ràng buộc hình thức. Theo lẽ thường, người vợ liệt sĩ đã đi bước nữa không cần quay lại nhà chồng cũ, vậy mà chị vẫn lên đúng ngày sum họp chỉ vì sợ ông buồn. Ở chị có vẻ đẹp chân quê, xởi lởi, tháo vát; có sự chu đáo trong từng món quà; có lòng kính trọng ông Bằng như cha đẻ. Cả nhà coi chị là người “đẹp người, đẹp nết”, và đoạn trích chứng minh điều đó.

Cách khắc họa: tình huống giàu ý nghĩa; nhiều điểm nhìn (Phượng, Luận, ông Bằng); lời thoại dài, đặc giọng nhà quê; chi tiết nhỏ mà đắt như đôi gót chân nứt nẻ.

Tìm hiểu các thủ pháp được tác giả vận dụng để giới thiệu, thể hiện nhân vật ông Bằng. Bạn tâm đắc nhất với thủ pháp nào? Bạn từng gặp tác phẩm truyện nào khác có sử dụng thủ pháp ấy?

Trả lời:

Em thích nhất cách trì hoãn sự xuất hiện bằng âm thanh: tiếng ba toong trên bậc thang khiến cả nhà dừng lại chờ, vừa tạo vẻ uy nghi của người chủ gia đình, vừa gợi tuổi già, bệnh tật. Truyện Chí Phèo của Nam Cao cũng để nhân vật bước vào bằng tiếng chửi trước khi người đọc thấy mặt hắn.

Sự đồng cảm giữa người kể chuyện và các nhân vật trên vấn đề ứng xử với những giá trị tốt đẹp của văn hoá gia đình, văn hoá truyền thống Việt Nam có thể được nhận ra qua những dấu hiệu nào? Hãy phân tích một dấu hiệu mà bạn cho là nổi bật.

Trả lời: Dấu hiệu: người kể nhập vào điểm nhìn nhân vật; giọng kể trang trọng, dùng từ Hán Việt cổ kính (song thân, phúc thọ an khang); bàn thờ, khung ảnh được tả nâng niu; lời bình xen vào như một sự đồng tình.

Dấu hiệu em chọn – cảnh khấn gia tiên: Lời độc thoại của ông Bằng được để nguyên trong ngoặc kép, không một câu nhận xét chen ngang, như thể người kể cũng đứng lặng sau lưng ông. Ngay sau đó, lời bình về mạch nối thủy chung giữa xưa và nay vang lên như tiếng nói chung của nhân vật lẫn tác giả. Ma Văn Kháng không chỉ ghi lại một nghi lễ mà thật sự tin vào giá trị của nó.

Xác định những câu, những đoạn văn nói về tâm lí của các nhân vật. Nêu và nhận xét về một số hình thức thể hiện tâm lí nhân vật đã được nhà văn sử dụng.

Trả lời: Các đoạn tiêu biểu: cả nhà ùa ra cổng, nửa tin nửa ngờ; ông Bằng sững lại, giọng khê đặc; Phượng quay mặt đi; ông Bằng lâng lâng trước ban thờ; Luận biến sắc.

Cách nhà văn diễn tả tâm lí:

• Lời nửa trực tiếp: những câu cảm thán ngắn như tiếng reo trong lòng nhân vật khiến lời kể và suy nghĩ hòa vào nhau.
• Miêu tả biểu hiện bên ngoài: nét mặt, đôi mắt, chất giọng, dáng điệu được chọn lọc để người đọc tự suy ra cảm xúc.
• Độc thoại nội tâm: mở ra chiều sâu tâm hồn ông Bằng.
• Đặt cảm xúc trong không gian: khói hương, đèn dầu làm nền cho trạng thái lâng lâng.

Các hình thức được phối hợp nhuần nhuyễn, chuyển linh hoạt giữa bên trong và bên ngoài, nên tâm lí nhân vật hiện lên nhiều tầng mà vẫn tự nhiên.

Nội dung đoạn trích có thể hé lộ được điều gì về ý nghĩa ẩn dụ của nhan đề cuốn tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn?

Trả lời: Lá già lìa cành để cây đâm chồi mới. Đặt vào đoạn trích, hình ảnh ấy gợi hai lớp nghĩa:

• Sự hao hụt, đổi thay: anh cả Tường và bà Bằng đã mất, chị Hoài thành người của gia đình khác, Cừ trở thành nỗi đau khiến người cha không còn gọi tên. Từng chiếc lá đang rời khỏi khu vườn.
• Sự trở về cội nguồn: lá rụng về gốc. Chị Hoài lên đúng lúc cả nhà cần, lễ trước bàn thờ như người con trong nhà; ông Bằng thấy tổ tiên và con cháu nối liền một mạch.

Nhan đề vừa nói về những mất mát không tránh được trong thời buổi chuyển mình, vừa gửi niềm tin vào sức sống của nền nếp gia đình.

Tìm trong đoạn trích những chi tiết có ý nghĩa báo hiệu các sự kiện, vấn đề sẽ được tác giả khơi sâu, làm rõ nét hơn ở phần sau của cuốn tiểu thuyết. Theo bạn, khi các nhà văn xây dựng tác phẩm tự sự có quy mô lớn, việc “cài cắm” trước một số chi tiết then chốt có ý nghĩa gì?

Trả lời:

• Ông viết thư kể “cả chuyện cậu Cừ”; khi khấn, ông bỏ qua tên Cừ, Luận biến sắc: một biến cố lớn liên quan đến Cừ đang dày vò gia đình.
• Lý kêu bệnh, thì thầm khoe đã thuộc cách khấn theo kinh Phật; mâm cỗ quá sang so với đồng lương: gợi những bất thường trong lối sống của Lý.
• Phượng chuyển công tác về Hà Nội, Luận đi chậm lại bên vợ: mở ra câu chuyện riêng của hai người.
• Ông Bằng vừa qua cơn bệnh, già yếu hơn: báo trước sức chịu đựng của người cha trước biến động.

Vì sao cần cài sẵn chi tiết: với tác phẩm dài, nhiều tuyến nhân vật, chi tiết cài trước giúp mạch truyện chặt chẽ, sự kiện về sau có căn cứ, không đột ngột; đồng thời tạo sức hút và cho thấy ý đồ tổng thể của nhà văn từ những chương đầu.

Theo bạn, những đặc điểm nào của tiểu thuyết hiện đại được thể hiện rõ qua đoạn trích? Chọn phân tích một vài đặc điểm mà bạn thấy tâm đắc.

Trả lời: Dễ thấy nhất: nhân vật đông; điểm nhìn linh hoạt; chú trọng nội tâm; hiện thực đời thường đang vận động; kết cấu mở. Hai đặc điểm em tâm đắc:

• Điểm nhìn linh hoạt: câu chuyện lần lượt được nhìn qua mắt Phượng, qua cả nhà, qua Luận rồi chìm vào tâm trí ông Bằng, khiến một cảnh sum họp trở nên nhiều chiều.
• Hiện thực đời thường đang chuyển động: chỉ một bữa cúng tất niên mà có dấu vết chiến tranh (người liệt sĩ), có hợp tác xã ở quê, đồng lương eo hẹp và mầm đổi thay trong lối sống. Tiểu thuyết hiện đại tìm thấy vấn đề của thời đại ngay trong nhịp sống một gia đình.

Hình tượng chị Hoài dưới ngòi bút Ma Văn Kháng dễ gợi liên tưởng đến những hình tượng người chị khác trong nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật Việt Nam. Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) về hình tượng người chị trong một tác phẩm tự chọn đã gây cho bạn những ấn tượng và cảm xúc sâu sắc.

Trả lời: Đoạn văn tham khảo (chị Liên trong Hai đứa trẻ của Thạch Lam):

Mỗi lần đọc Hai đứa trẻ, tôi lại thương cô bé Liên ngồi trên chiếc chõng tre trước gian hàng tạp hóa nhỏ. Liên còn bé mà đã biết làm chị: thay mẹ trông hàng, dỗ em An khi em buồn ngủ, đếm từng đồng xu lẻ mà lòng nặng trĩu. Sự chăm lo ấy hiện lên nhẹ nhàng, không một lời than. Điều làm tôi xúc động hơn cả là tâm hồn nhạy cảm của chị: Liên biết buồn khi chiều xuống, biết thương những đứa trẻ nhặt nhạnh ở chợ tàn, biết thức đợi chuyến tàu đêm chỉ để thấy chút ánh sáng của một thế giới khác. Người chị ấy không làm gì lớn lao, nhưng sự che chở âm thầm và niềm hi vọng mong manh của chị đã sưởi ấm cả phố huyện nghèo, khiến tôi trân trọng hơn những người chị lặng lẽ quanh mình.

Xem thêm:

• Tác phẩm Ma Văn Kháng: danh mục và giới thiệu
• Soạn bài Xuân Tóc Đỏ cứu quốc – Ngữ văn 12 Kết nối tri thức
• Trên xuồng cứu nạn – Ngữ văn 12 Kết nối tri thức
• Tóm tắt Xuân Tóc Đỏ cứu quốc