Giá trị bản thân là cảm nhận vững vàng rằng mình là một người đáng được tôn trọng và yêu thương, bất kể hôm nay thắng hay thua; cụm từ này cũng được dùng để chỉ những phẩm chất, tài năng cùng các điều mình coi trọng làm nên con người mình. Hiểu đúng giá trị bản thân là gì giúp phân biệt nó với lòng tự tôn, sự tự tin và cả thói tự cao.
| Nghĩa ngắn | Cảm nhận rằng mình có giá trị như một con người, không phụ thuộc vào thành tích |
| Nghĩa thứ hai | Những phẩm chất, năng lực, nguyên tắc sống làm nên một người |
| Tiếng Anh | Self-worth (nghĩa thứ nhất); personal values (nghĩa thứ hai) |
| Sắc thái | Tích cực, hay gặp trong tâm lý học đời sống, kĩ năng sống và đề nghị luận |
Giá trị bản thân nằm ở đâu?
Hãy tưởng tượng hai bạn cùng trượt một kì thi. Bạn thứ nhất buồn mấy ngày rồi tính chuyện ôn lại. Bạn thứ hai thấy mình “chẳng ra gì”, không dám gặp ai. Điểm số như nhau, nhưng cái nền bên trong khác nhau. Cái nền ấy chính là giá trị bản thân theo nghĩa tâm lý: niềm tin rằng mình vẫn là người đáng quý ngay cả khi mọi việc không suôn sẻ.
Các trang tư vấn tâm lý tiếng Anh gọi nó là self-worth và nhấn mạnh hai điểm. Thứ nhất, nó là cảm giác về giá trị vốn có của một con người, không phải phần thưởng cho thành tích. Thứ hai, nó bền hơn những đánh giá thay đổi theo từng thành công hay thất bại.
Trong tiếng Việt, cụm từ còn chạy theo một hướng khác, gần với chữ “giá trị” của từ điển: những gì làm nên một người, như sự trung thực, tay nghề, lòng tử tế, điều mình nhất định không đánh đổi. Các bài viết về nghề nghiệp hay dùng nghĩa này khi khuyên “xác định giá trị bản thân” trước lúc chọn việc. Hai nghĩa không loại trừ nhau: biết mình có gì đáng quý là một con đường để thấy mình đáng được tôn trọng. Chữ “giá trị” đứng riêng có nhiều nét nghĩa hơn nữa, được giải thích trong bài chữ giá trị 價值 và năm nét nghĩa.
Giá trị bản thân, self-esteem và tự tin đứng ở đâu?
Ba khái niệm hay bị dùng lẫn. Đặt cạnh nhau thì thấy mỗi cái trả lời một câu hỏi riêng.
| Khái niệm | Câu hỏi bên trong | Dễ dao động? |
|---|---|---|
| Giá trị bản thân | Mình có đáng được tôn trọng như một con người không? | Ít, là cái nền |
| Self-esteem (lòng tự tôn) | Nhìn chung mình đánh giá mình ra sao? | Lên xuống theo thành công, lời khen |
| Tự tin | Mình có làm được việc này không? | Đổi theo từng việc cụ thể |
| Tự cao | Mình có hơn người khác không? | Cần người khác thua mới thấy ổn |
Nhiều tài liệu dịch self-esteem thành “giá trị bản thân”, và trong đời thường hai chữ được dùng gần như một. Muốn hiểu kĩ phần đánh giá bản thân lên xuống thế nào, xem bài khái niệm self-esteem trong tâm lý học. Một người có thể rất tự tin khi đá bóng mà vẫn thấy mình vô dụng sau một lần bị chê, vì sự tự tin ở một việc không thay được cái nền chung.
Người biết giá trị bản thân thường cư xử ra sao?
Không có bài kiểm tra nào đo chính xác. Những biểu hiện dưới đây chỉ để mỗi người tự soi, không dùng để dán nhãn ai.
- Dám nói “không” với lời rủ rê trái ý mình mà không thấy áy náy kéo dài.
- Nhận lỗi được. Sai thì xin lỗi, sửa, nhưng không coi một lỗi là bằng chứng mình tồi tệ.
- Vui với lời khen mà không sống nhờ nó. Bài đăng ít lượt thích cũng không làm cả ngày chùng xuống.
- Không cần hạ người khác để thấy mình ổn; mừng được cho thành công của bạn.
- Biết giới hạn của mình: điều gì mình chấp nhận, điều gì không, trong tình bạn lẫn tình cảm.
Phía ngược lại là cảm giác phải liên tục chứng minh: phải điểm cao, phải được thích, phải được chọn thì mới thấy mình có mặt trên đời. Kiểu cảm giác ấy gần với mặc cảm tự ti kéo dài, và thường khiến người ta khó từ chối, dễ chịu đựng những mối quan hệ làm mình tổn thương.
Điều gì bào mòn hay bồi đắp cảm giác ấy?
Giá trị bản thân không có sẵn từ lúc sinh ra theo một mức cố định. Nó được bồi qua năm tháng, chủ yếu từ cách ta được đối xử và cách ta tự đối xử với mình.
- Gia đình. Đứa trẻ chỉ được thương khi đạt giải dễ lớn lên với niềm tin “mình đáng giá khi mình giỏi”. Được ghi nhận cả lúc cố gắng mà chưa thành công thì cái nền vững hơn.
- Trường lớp và bạn bè. Bị chê ngoại hình, bị cô lập lâu ngày có thể làm một người nghi ngờ chính mình suốt nhiều năm.
- Mạng xã hội. Ngày nào cũng so mình với những tấm ảnh đã chọn lọc của người khác là cách nhanh nhất để thấy mình thiếu.
- Việc nhỏ làm đến nơi. Giữ một lời hứa với chính mình, giúp một người, làm xong một việc khó: những trải nghiệm này bồi đắp chắc hơn lời khen suông.
Khi cảm giác mình vô giá trị kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới việc học, giấc ngủ, hay đi kèm ý nghĩ làm hại bản thân, đó không còn là chuyện tự rèn. Hãy nói với người lớn mình tin và tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ; bài viết này chỉ giải nghĩa khái niệm.
Viết đoạn nghị luận về giá trị bản thân
“Giá trị bản thân” là đề nghị luận xã hội quen thuộc, thường đi kèm các ý như biết trân trọng mình, đừng đánh giá mình qua lời người khác. Vài hướng triển khai:
- Giải thích: đó vừa là cái làm nên một con người (tính tình, tài năng, nguyên tắc sống), vừa là niềm tin rằng mình xứng đáng được tôn trọng.
- Bàn luận: người hiểu giá trị bản thân sống chủ động, không chạy theo đám đông, biết giữ giới hạn; giá trị ấy không đo bằng tiền, danh tiếng hay lượt theo dõi.
- Mở rộng: trân trọng mình không có nghĩa là tự cao; người thật sự biết giá trị của mình thì cũng biết tôn trọng giá trị của người khác.
- Bài học: tự nhận ra điểm mạnh, điểm yếu; nỗ lực bằng việc cụ thể thay vì chờ được công nhận.
Dẫn chứng nên lấy từ người thật việc thật đã được báo chí đưa tin, hoặc từ nhân vật văn học bị người đời coi rẻ mà vẫn giữ phẩm giá. Bố cục chung của dạng đề này có trong bài dàn ý nghị luận về một tư tưởng, đạo lí lớp 11. Một câu chốt dễ nhớ cho phần kết: giá trị của một người giống như tờ tiền bị vò nát, nhàu đi nhưng mệnh giá không mất.
Giá trị bản thân giữa điểm số, lượt like và lời khen
Giá trị bản thân tiếng Anh là gì?
Nếu nói về cảm nhận mình đáng quý, tiếng Anh dùng self-worth; nhiều người cũng dịch là self-esteem. Nếu nói về những điều mình coi trọng, nguyên tắc sống, thì là personal values.
Làm sao để nhận ra giá trị bản thân?
Thử viết ra những việc mình đã làm mà thấy tự hào, những điều mình không bao giờ muốn đánh đổi, và những lời bạn bè thật lòng nói về mình. Danh sách ấy thường dài hơn mình nghĩ, và nó không phụ thuộc vào điểm số tuần này.
Giá trị bản thân có phụ thuộc vào thành tích không?
Thành tích làm mình vui và tự tin hơn, nhưng giá trị bản thân theo nghĩa tâm lý là cái không mất đi khi thất bại. Đặt toàn bộ giá trị vào thành tích thì mỗi lần trượt là một lần sụp đổ.
Đánh mất giá trị bản thân nghĩa là sao?
Thường dùng để nói người chấp nhận bị coi thường, làm điều trái lương tâm hoặc hạ mình quá mức để được yêu, được chấp nhận. Lấy lại nó bắt đầu từ việc đặt ra giới hạn và giữ lời với chính mình.