Báo cáo kết quả nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên hoặc xã hội – Dàn ý + 9 bài mẫu (lớp 12)

Tình huống giả định: ba học sinh lớp 12A1 nhận đề Chân trời sáng tạo, chọn đoạn kênh tiêu chạy sau dãy nhà của mình; con kênh, ba điểm lấy nước và từng giá trị đọc được đều chỉ để làm mẫu.

Tên đề tài: Nước kênh thay đổi thế nào khi chảy qua 600 mét khu dân cư?
Người làm: ba bạn lớp 12A1, trưởng nhóm Đức Trung (giả định)
Thời gian: ba buổi sáng thứ Bảy, cách nhau một tuần

Tóm tắt. Nhóm lấy nước ở ba điểm của một đoạn kênh tiêu dài khoảng 600 mét: trước khi kênh vào khu dân cư, ngay sau hai miệng cống xả và ở cuối khu. Mỗi mẫu được thử bằng bộ kit so màu (pH, amoni, nitrit) và ghi chép màu, mùi, rác nổi. Kết quả cho thấy chỉ số amoni tăng rõ ở điểm sau cống xả và chưa giảm hẳn ở cuối khu. Vì bộ kit chỉ cho kết quả theo khoảng, báo cáo dừng ở mức so sánh giữa các điểm, không kết luận nước đạt hay không đạt quy chuẩn.

1. Vì sao chọn đoạn kênh này

Mùa khô, nước kênh sau nhà chuyển sang màu xám, có mùi vào buổi trưa. Người lớn trong xóm đổ lỗi cho nhau: người bảo do rác, người bảo do nước thải của các nhà mới xây. Nhóm muốn có vài con số, dù thô, để cuộc bàn luận dựa vào dữ liệu. Câu hỏi: chất lượng nước thay đổi ra sao giữa đầu, giữa và cuối đoạn kênh, và thay đổi ấy gắn với vị trí nào?

2. Phương pháp

Dụng cụ: một bộ kit thử nhanh loại dùng cho ao nuôi (que và dung dịch thử, bảng so màu), găng tay, chai nhựa sạch có ghi nhãn. Mỗi buổi lấy nước lúc 7 giờ sáng ở ba điểm A, B, C, cách bờ khoảng một sải tay. Mỗi mẫu thử hai lần; nếu hai lần đọc lệch nhau một nấc màu, ghi giá trị thấp hơn. Hai bạn cùng đọc màu, bạn thứ ba ghi.

3. Kết quả

Bảng 1. Giá trị đọc phổ biến nhất qua ba buổi (số liệu giả định).

Ba buổi đều cho cùng một trật tự: A thấp nhất, B cao nhất, C ở giữa. Buổi thứ ba có mưa đêm trước, giá trị ở B giảm một nấc nhưng vẫn cao hơn A.

4. Thảo luận

Chỗ nước xấu đi rõ nhất trùng với hai miệng cống, nên giả thuyết “chỉ do rác” khó đứng vững; rác nổi nhiều nhất lại ở điểm C. Tuy vậy, nhóm chưa biết nước trong cống từ bao nhiêu hộ đổ ra, cũng không đo vi sinh vật, dầu mỡ hay kim loại. Thang màu của bộ kit rộng, mắt người đọc màu dễ lệch, và ba buổi sáng chưa đại diện cho cả mùa. Đọc văn bản của Rây-cheo Ca-sơn ở Bài 9, nhóm để ý chi tiết hóa chất người ta rải xuống Hồ Cli-a để trừ muỗi mắt, rốt cuộc lại tích tụ trong cơ thể chim lặn: thứ đổ xuống nước ở một chỗ có thể đi rất xa khỏi chỗ ấy. Con kênh nhỏ của xóm cũng chảy ra một con sông lớn hơn.

5. Kết luận và kiến nghị

Trong phạm vi đã đo, nước kênh xấu đi ngay sau hai cống xả và chưa tự phục hồi trước khi ra khỏi khu dân cư. Nhóm gửi bảng kết quả cho tổ dân phố, đề nghị liên hệ cơ quan chuyên môn lấy mẫu phân tích đúng quy trình; trong lúc chờ, xin các hộ không đổ rác và dầu mỡ xuống kênh. Hướng làm tiếp: đo thêm vào mùa mưa và hỏi các hộ về đường nước thải của nhà mình.

Tài liệu tham khảo. Rây-cheo Ca-sơn, Sự ô nhiễm nguồn nước trên bề mặt Trái Đất và hậu quả (rút từ Mùa xuân vắng lặng), bài đọc ở Bài 9 sách Ngữ văn 12 tập hai Chân trời sáng tạo.

Điểm cần học: dụng cụ thô vẫn dùng được nếu người viết nói thẳng nó chỉ so sánh được, không đo chuẩn được; và kết quả đã gạt bỏ một giả thuyết quen miệng (rác) bằng chính trật tự A – B – C.

Tình huống giả định: Hải Yến, tình nguyện viên của chi đoàn khu phố, cùng tổ y tế đi kiểm tra một ngõ ba mươi hộ; báo cáo cá nhân này gửi tổ trưởng tổ dân phố. Ngõ, số hộ và bảng đếm đều là giả định.

Tên đề tài: Bọ gậy nằm ở đâu trong ba mươi ngôi nhà một ngõ?
Người thực hiện: Hải Yến, lớp 12 (giả định) – Ngày kiểm tra: một buổi chiều cuối tháng Sáu

1. Câu hỏi

Ba ngày sau trận mưa lớn đầu mùa, tổ y tế khu phố đi kiểm tra các dụng cụ chứa nước. Em đi theo, ghi chép và đặt cho mình câu hỏi: trong một ngõ cụ thể, loại dụng cụ nào hay có bọ gậy nhất, và người dân thường bỏ sót chỗ nào?

2. Cơ sở

Muỗi Aedes aegypti, còn gọi là muỗi vằn, là loài truyền virus Dengue gây bệnh sốt xuất huyết. Theo các bài tổng hợp trên trang của Bệnh viện Vinmec và báo Znews, muỗi vằn đẻ trứng ở dụng cụ chứa nước sạch hoặc nước đọng quanh nhà như lốp xe, chậu cây cảnh, đồ phế thải; chúng đốt người vào ban ngày, nhiều nhất lúc sáng sớm và chiều tối. Trứng chịu được khô hạn nhiều tháng, gặp nước là nở. Từ trứng đến muỗi trưởng thành chỉ mất khoảng hơn một tuần đến hai tuần, tùy điều kiện (hai nguồn nêu số ngày hơi khác nhau). Điều này giải thích vì sao việc kiểm tra phải lặp lại theo tuần, chứ không làm một lần là xong.

3. Cách làm

Đi từng nhà khi có người ở nhà và đồng ý; soi bằng đèn pin mọi dụng cụ có nước trong nhà, ngoài sân, trên sân thượng; đếm số dụng cụ đã kiểm tra và số có bọ gậy (nhìn thấy con bọ gậy hoặc lăng quăng bơi). Hai hộ vắng nhà nên chỉ kiểm tra được 28 hộ.

4. Kết quả

Bảng 1. Dụng cụ chứa nước có bọ gậy trong 28 hộ (số liệu giả định).

Có 11 trên 28 hộ có ít nhất một dụng cụ chứa bọ gậy. Tỉ lệ cao nhất thuộc về đồ phế thải ngoài trời (7/12) và thùng không nắp (7/17). Thùng có nắp ít bọ gậy nhất; hai thùng có bọ gậy đều do nắp bị nứt hoặc đậy hờ.

5. Nhận xét

Điều làm em bất ngờ là nhóm “dụng cụ bị quên”: khay hứng nước dưới tủ lạnh, bát nước kê chân chạn chống kiến. Chủ nhà đều nói đã đổ hết nước trong chum vại, nhưng không nghĩ tới những chỗ ấy. Một bác trong ngõ cho rằng nước trong nhà sạch thì muỗi không đẻ; thông tin em đọc được lại nói ngược lại: muỗi vằn chọn chính chỗ nước trong. Hạn chế: chỉ đi một lần, soi bằng mắt nên có thể bỏ sót bọ gậy rất nhỏ; em không có chuyên môn để đánh giá nguy cơ dịch, việc này thuộc về cán bộ y tế.

6. Đề xuất

Lập lịch mỗi chiều thứ Bảy, các hộ tự kiểm tra theo danh sách sáu loại dụng cụ trong bảng; chi đoàn đi thu gom đồ phế thải ngoài trời một lần mỗi tháng; tổ dân phố nhắc riêng về khay hứng nước và bát kê chân chạn trong buổi họp tới.

Nguồn đã đọc. Vinmec, bài Muỗi Aedes gây sốt xuất huyết “ưa thích” nơi nào nhất?; Znews, bài về loài muỗi sinh sôi nhanh gây bệnh sốt xuất huyết (27/9/2024).

Điểm cần học: báo cáo quan sát mạnh nhất ở chỗ đếm được, chia nhóm được; phát hiện “dụng cụ bị quên” chỉ hiện ra khi bảng tách riêng từng loại thay vì gộp thành một con số tổng.

Tình huống giả định: Duy Mạnh làm bài tập cá nhân, đo bằng ứng dụng điện thoại ở cổng một trường THPT; ba khung giờ và các giá trị đo là giả định.

Tên đề tài: Cổng trường ồn đến mức nào lúc tan học?
Bài tập của: Duy Mạnh, lớp 12 (giả định)

Câu hỏi. Mỗi chiều, tiếng còi xe ở cổng trường làm cả lớp phải nói to khi đứng chờ người đón. Em muốn biết mức ồn ở đó thay đổi thế nào trước, trong và sau giờ tan học buổi chiều, và phần lớn tiếng ồn đến từ đâu.

Cách đo. Em dùng một ứng dụng đo âm thanh miễn phí, đứng cố định cách cổng năm mét, cầm máy ngang ngực. Mỗi khung giờ đọc năm lần, mỗi lần một phút, ghi mức trung bình ứng dụng hiển thị; ghi riêng mức cao nhất. Đo trong năm ngày học, từ thứ Hai đến thứ Sáu.

Bảng 1. Trung bình năm ngày đo (số liệu giả định).

Nhận xét. Lúc tan học, mức trung bình cao hơn trước đó khoảng 14 dB. Theo nhật kí ghi kèm, các đỉnh trên 85 dB gần như lần nào cũng là tiếng còi xe máy của người đón học sinh, bấm khi đường đã tắc. Nửa giờ sau, mức ồn hạ xuống nhưng vẫn chưa về bằng lúc 16:30, vì dòng xe trên đường lớn bắt đầu đông giờ tan tầm. Ngày thứ Sáu ồn nhất, có lẽ do nhiều phụ huynh đón con về quê cuối tuần, nhưng em chưa kiểm chứng điều này.

Giới hạn. Micro điện thoại chưa được hiệu chuẩn, đặt ở vị trí khác vài mét là số đã khác. Em có tra quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tiếng ồn: QCVN 26:2025/BNNMT đã thay QCVN 26:2010/BTNMT từ năm 2025, và việc đo để đối chiếu với quy chuẩn phải theo phương pháp, thiết bị riêng. Vì vậy em không so số của mình với ngưỡng trong quy chuẩn, chỉ so các khung giờ với nhau.

Kết luận. Tiếng ồn ở cổng trường tăng vọt đúng nửa giờ tan học và phần lớn do còi xe. Em đề nghị Đoàn trường treo biển nhắc không bấm còi trước cổng, rồi đo lại vào tháng sau, nếu được thì mượn máy đo của phòng thí nghiệm Vật lí.

Tài liệu. LuatVietnam, trang tóm tắt QCVN 26:2025/BNNMT; Hệ thống pháp luật Việt Nam, trang văn bản QCVN 26:2025/BNNMT.

Điểm cần học: dù chỉ vài trăm chữ, bài vẫn có câu hỏi, cách đo, bảng và giới hạn; chỗ khéo là biết dừng đúng lúc, không đem con số của chiếc điện thoại ra phán xét quy chuẩn.

Tình huống giả định: Cát Tường viết báo cáo chuyên đề cho môn Sinh học, xuất phát từ chuyện một vườn nhãn ít quả ở quê; cuộc phỏng vấn người nuôi ong là giả định, các dữ kiện về thụ phấn và lệnh cấm ở châu Âu lấy từ nguồn ghi cuối bài.

Tên đề tài: Khi vườn vắng tiếng ong: vai trò thụ phấn của ong và nguy cơ từ thuốc bảo vệ thực vật
Người thực hiện: Cát Tường, lớp 12 (giả định) – Hình thức: báo cáo cá nhân, tổng thuật tư liệu có phỏng vấn

Tóm tắt. Bài này gom lại các tài liệu đã công bố về vai trò thụ phấn của ong, các nguyên nhân làm ong suy giảm và một biện pháp quản lí cụ thể (lệnh cấm dùng ngoài trời ba hoạt chất neonicotinoid ở Liên minh châu Âu năm 2018), sau đó đối chiếu với lời kể của một hộ nuôi ong. Kết quả cho thấy thuốc bảo vệ thực vật là một nguyên nhân quan trọng nhưng không phải nguyên nhân duy nhất; điều người nuôi ong cần nhất là biết trước lịch phun thuốc của vườn bên cạnh.

1. Đặt vấn đề

Mùa nhãn năm ngoái, nhà bác em than vườn ra hoa trắng cành mà đậu quả thưa. Bác nghi do vắng ong, vì mấy năm trước hàng xóm còn đặt thùng ong ở đầu vườn, nay đã dời đi. Từ câu chuyện ấy, em đặt hai câu hỏi: (1) ong góp phần vào việc thụ phấn đến mức nào; (2) thuốc bảo vệ thực vật ảnh hưởng tới ong ra sao và người ta đã quản lí nó thế nào?

2. Phương pháp

Đọc và đối chiếu các bài báo, trang chuyên đề (danh mục ở cuối); dữ kiện nào chỉ thấy ở một nguồn thì bỏ. Phỏng vấn qua điện thoại một hộ nuôi ong ở vùng trồng cây ăn quả (giả định, xin giấu tên). Em không tự làm thí nghiệm.

3. Kết quả tổng thuật

3.1. Ong và thụ phấn. Khi đi lấy mật hoa, ong mang phấn từ hoa này sang hoa khác. Bài trên VnExpress dẫn số liệu của WWF và trang Wikifarmer đều nêu: gần 90% loài thực vật hoang dã có hoa cần đến loài thụ phấn như ong. Với cây ăn quả, hoa thụ phấn kém thì đậu quả kém, nên chuyện vườn nhãn nhà bác không phải nỗi lo vu vơ.

3.2. Vì sao ong suy giảm. Các tài liệu đều đưa ra nhiều nguyên nhân cùng lúc: môi trường sống bị thu hẹp, biến đổi khí hậu, thuốc trừ sâu, bệnh và kí sinh trùng. Không nguồn nào quy hết cho một nguyên nhân.

3.3. Một biện pháp quản lí cụ thể. Ngày 27/4/2018, Ủy ban châu Âu thông qua lệnh cấm mọi cách dùng ngoài trời đối với ba hoạt chất thuộc nhóm neonicotinoid là imidacloprid, clothianidin và thiamethoxam; chúng chỉ còn được dùng trong nhà kính cố định, nơi ong không tiếp xúc. Căn cứ của quyết định là đánh giá khoa học của Cơ quan An toàn thực phẩm châu Âu (EFSA), xác nhận nhóm chất này gây rủi ro cho ong. Lệnh cấm này mở rộng một hạn chế đã có từ năm 2013.

Bảng 1. Đối chiếu tư liệu với lời kể (cột phỏng vấn là giả định).

4. Thảo luận

Câu chuyện người nuôi ong khớp với tài liệu ở điểm nhiều nguyên nhân cùng tác động một lúc. Điều ông nói khiến em suy nghĩ nhất lại không nằm trong tài liệu: nếu được báo trước lịch phun, ông có thể đóng cửa tổ hoặc dời thùng đi vài hôm, còn nếu không thì chỉ biết chuyện khi thấy ong chết trước cửa tổ. Nghĩa là ngoài chuyện cấm hay cho phép một hoạt chất, việc nhà vườn và người nuôi ong nói chuyện với nhau cũng quan trọng. Em chưa tìm được tài liệu đủ tin cậy về quy định ở Việt Nam liên quan riêng đến ong, nên không viết về điểm này. Em cũng không đủ căn cứ để nói vườn nhãn nhà bác ít quả là do thiếu ong: có thể do thời tiết lúc ra hoa.

5. Kết luận

Ong là mắt xích lớn trong thụ phấn của thực vật có hoa; thuốc bảo vệ thực vật là một trong nhiều nguyên nhân làm ong suy giảm, đủ nghiêm trọng để châu Âu cấm dùng ngoài trời ba hoạt chất. Câu hỏi còn bỏ ngỏ, và có lẽ là đề tài cho năm sau: ở một xã trồng cây ăn quả, có bao nhiêu nhà vườn từng báo lịch phun thuốc cho người nuôi ong?

Tài liệu tham khảo
1. PotatoPro (theo Euractiv), European Commission bans all outdoor uses of neonicotinoids, 28/4/2018.
2. VnExpress, 10 sự thật về loài ong.
3. Wikifarmer (bản tiếng Việt), Tại sao loài thụ phấn lại quan trọng trong nông nghiệp?
4. WorldAtlas, EU Bans Bee-Harming Pesticides.

Điểm cần học: bảng ba cột đặt tài liệu cạnh lời kể giúp người đọc thấy chỗ khớp và chỗ vênh; người viết cũng tự rút lại kết luận về vườn nhãn khi chưa đủ căn cứ.

Tình huống giả định: nhóm 2 lớp 12B khảo sát toàn khối 12 trong tháng ôn thi học kì; trường, số phiếu và tỉ lệ là giả định, khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới là dữ kiện thật.

Tên đề tài: Đồ uống có đường trong mùa ôn thi: khảo sát thói quen của học sinh khối 12
Thực hiện: nhóm hai của lớp 12B, đại diện Quỳnh Như (giả định)
Thời gian: hai tuần trước kì thi học kì I

Tóm tắt. Nhóm gửi phiếu hỏi ẩn danh tới sáu lớp khối 12, thu 168 phiếu hợp lệ, đồng thời đọc nhãn dinh dưỡng của năm loại đồ uống bán chạy ở căng tin. Khoảng một phần năm số bạn trả lời uống đồ uống có đường mỗi ngày, phần lớn vào buổi học thêm tối; chỉ một số ít thường đọc nhãn. Đối chiếu với khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới, một chai đồ uống có thể đã gần bằng hoặc vượt mức đường tự do khuyến khích cho cả ngày.

1. Lí do chọn đề tài

Tuần đầu tháng Mười Hai, thùng rác cạnh căng tin đầy vỏ chai trà và lon nước ngọt từ trước giờ ra chơi thứ hai. Cô y tế nhắc chuyện này trong buổi chào cờ, nhưng không ai có con số. Câu hỏi: (1) học sinh khối 12 uống đồ uống có đường thường xuyên đến đâu, vào lúc nào, vì sao; (2) lượng đường trong các đồ uống ấy so với khuyến nghị ra sao?

2. Cơ sở

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị người lớn và trẻ em giữ lượng đường tự do dưới 10% tổng năng lượng ăn vào mỗi ngày; giảm xuống dưới 5%, tức khoảng 25 gam (chừng sáu thìa cà phê), sẽ có thêm lợi ích cho sức khỏe. Đường tự do gồm đường được thêm vào thực phẩm, đồ uống và đường sẵn có trong mật ong, siro, nước ép trái cây. Thông tin này được nhóm đối chiếu trên trang DiabetesontheNet và trang của Bệnh viện Vinmec.

3. Phương pháp

Phiếu hỏi trực tuyến gồm tám câu, ẩn danh, gửi qua lớp trưởng; thời hạn trả lời ba ngày. Đồ uống có đường được định nghĩa trong phiếu là nước ngọt có gas, trà đóng chai, trà sữa, cà phê sữa pha sẵn, nước tăng lực, nước ép đóng hộp. Song song, nhóm mua năm loại đồ uống bán chạy nhất ở căng tin và chép lượng đường ghi trên nhãn.

4. Kết quả

Bảng 1. Tần suất uống đồ uống có đường (168 phiếu, số liệu giả định).

Thời điểm được chọn nhiều nhất là buổi học thêm tối (41% số bạn có uống), tiếp đến giờ ra chơi (27%). Lí do hàng đầu là cho tỉnh táo khi học khuya, sau đó là vì ngon và vì bạn bè cùng mua. Chỉ 19% nói thường xem lượng đường trên nhãn. Nhãn của năm loại đồ uống ở căng tin ghi từ khoảng 20 đến 38 gam đường mỗi chai hoặc lon (giả định).

5. Thảo luận

Đặt hai kết quả cạnh nhau, một bạn uống một chai mỗi tối học thêm có thể đã chạm hoặc vượt mức 25 gam cho cả ngày, chưa kể bánh kẹo. Khi phỏng vấn thêm năm bạn, nhóm thấy một hiểu lầm khá phổ biến: nước ép đóng hộp được coi là lành mạnh nên không tính. Theo định nghĩa của WHO, đường trong nước ép vẫn là đường tự do. Ý kiến khác trong nhóm: thói quen này chỉ tạm thời trong mùa thi, không đáng lo. Nhóm chưa trả lời được, vì chưa có số liệu ngoài mùa thi để so sánh. Giới hạn: phiếu tự khai, bạn nào ngại có thể khai ít đi; phiếu trực tuyến dễ thu hút người quan tâm đến chủ đề; nhóm không đo lượng thực tế mỗi bạn uống.

6. Kết luận và kiến nghị

Đồ uống có đường gắn chặt với buổi học thêm tối và với lí do giữ tỉnh táo; phần lớn học sinh không đọc nhãn. Nhóm đề nghị căng tin đặt nước lọc ở ngăn dễ lấy nhất và dán bảng lượng đường của từng loại đồ uống cạnh quầy; đề nghị Đoàn trường cho nhóm trình bày kết quả này trong buổi sinh hoạt dưới cờ. Hướng làm tiếp: khảo sát lại vào tháng Ba, ngoài mùa thi.

Tài liệu tham khảo
DiabetesontheNet, WHO guidelines call to slash sugar intake in adults and children (tin về hướng dẫn của WHO, đăng ngày 13/3/2015).
Vinmec, Khuyến nghị của WHO về sử dụng đường.
Phụ lục: mẫu phiếu tám câu (không in ở đây).

Điểm cần học: dữ liệu sơ cấp (phiếu hỏi, nhãn chai) chỉ có nghĩa khi đặt cạnh một mốc thứ cấp đáng tin; và nhóm để ngỏ một ý kiến phản biện thay vì vội bác bỏ.

Tình huống giả định: Thế Vinh chuẩn bị bài cho tiết Nói và nghe; bốn con đường quanh trường, tám mươi bạn được hỏi và các tỉ lệ đều là giả định, còn tiểu sử danh nhân lấy từ nguồn đã đối chiếu.

Tên đề tài: Bốn tấm biển tên đường và những gì học sinh biết về chủ nhân của chúng
Người thực hiện: Thế Vinh, lớp 12 (giả định)

1. Câu hỏi

Một chiều, có người hỏi em đường Hải Thượng Lãn Ông ở đâu; em chỉ đường rất nhanh, rồi chợt nhận ra mình không biết Hải Thượng Lãn Ông là ai. Trường em nằm giữa bốn con đường mang tên Chu Văn An, Lê Quý Đôn, Võ Thị Sáu và Hải Thượng Lãn Ông. Em muốn biết: các bạn cùng trường biết gì về bốn con người ấy, và người nào bị quên nhiều nhất?

2. Tư liệu về bốn danh nhân

Em đối chiếu Wikipedia tiếng Việt với báo chí và cổng thông tin chính thống, chỉ giữ những điểm hai nguồn cùng nêu:

• Chu Văn An: nhà giáo đời Trần, từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám; dâng sớ xin chém bảy nịnh thần (Thất trảm sớ), vua không nghe, ông từ quan về núi Phượng Hoàng (Chí Linh) dạy học.
• Lê Quý Đôn (1726–1784): nhà bác học thời Lê; tác giả Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục.
• Võ Thị Sáu: tham gia cách mạng từ năm mười bốn tuổi, bị thực dân Pháp xử bắn ở Côn Đảo sáng 23/1/1952 khi mới mười chín tuổi; được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
• Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác: danh y thế kỉ XVIII, tác giả bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh và Thượng kinh kí sự; tên hiệu Lãn Ông nghĩa là ông lười, lười với công danh chứ không lười chữa bệnh. Năm 2023, ông được UNESCO vinh danh.

3. Cách làm

Trong giờ ra chơi ba ngày, em hỏi nhanh tám mươi bạn ở cả ba khối, mỗi bạn chỉ hai câu: ông hoặc bà là ai, và làm được điều gì nổi bật. Trả lời đúng ít nhất một ý trong phần tư liệu trên thì tính là biết.

Bảng 1. Kết quả hỏi nhanh tám mươi học sinh (số liệu giả định).

4. Nhận xét

Người được biết nhiều nhất là người có câu chuyện cuộc đời ngắn, dễ kể và giàu cảm xúc. Người bị quên nhiều nhất lại là người có tên hiệu khó hiểu: chỉ cần giải nghĩa hai chữ Lãn Ông, nhiều bạn đã nhớ ngay. Đó là giả thuyết của em, chưa phải kết luận, vì cách hỏi nhanh ở hành lang không cho phép hỏi lí do. Cũng phải nói rằng kết quả phụ thuộc vào khối lớp: các bạn khối 12 trả lời đúng nhiều hơn khối 10.

5. Kết luận và đề xuất

Đi qua biển tên đường mỗi ngày không làm học sinh hiểu hơn về chủ nhân của nó. Em đề xuất làm bốn tấm thẻ giới thiệu ngắn, mỗi tấm năm dòng, dán ở bảng tin gần cổng; kèm mã QR dẫn tới một trang tiểu sử đáng tin.

Tài liệu tham khảo. Wikipedia tiếng Việt các mục Chu Văn An, Lê Quý Đôn, Võ Thị Sáu, Lê Hữu Trác; Báo Pháp luật Việt Nam, Chu Văn An: Người thầy mẫu mực; Cổng thông tin tỉnh Hà Tĩnh, bài kỉ niệm 300 năm ngày sinh Lê Quý Đôn và bài về cuộc đời Hải Thượng Lãn Ông; Báo Sài Gòn Giải Phóng, tin lễ giỗ lần thứ 74 Anh hùng Võ Thị Sáu (14/2/2026); Báo Lào Cai, UNESCO vinh danh Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (22/11/2023).

Điểm cần học: tư liệu nền được rút gọn thành mỗi người một dòng đã đối chiếu, và cột câu trả lời sai cho biết nhiều điều không kém cột số đúng.

Tình huống giả định: nhóm năm người do Anh Thư đại diện viết báo cáo đề xuất gửi Đoàn trường; số món đồ kiểm kê và kết quả phiếu hỏi là giả định, con số về phát thải của ngành thời trang lấy từ Liên hợp quốc.

Tên đề tài: Mặc mấy lần thì đủ? Kiểm kê năm tủ quần áo và khảo sát sáu mươi học sinh
Người viết: Anh Thư, thay mặt nhóm năm bạn lớp 12 (giả định)

1. Vấn đề

Khi dọn tủ đầu năm học, một bạn trong nhóm đếm được mười một chiếc áo chỉ mặc đúng một lần, phần lớn mua online trong các đợt giảm giá. Nhóm đặt câu hỏi: hiện tượng này phổ biến đến đâu trong chính nhóm mình và quanh mình, và học sinh xử lí quần áo không mặc nữa như thế nào?

2. Cách làm

Năm thành viên tự kiểm kê tủ của mình (không tính đồng phục, đồ lót, đồ ngủ), đánh dấu món nào mặc dưới ba lần trong sáu tháng qua. Sau đó, nhóm phát phiếu hỏi giấy cho sáu mươi bạn ở hai lớp.

Bảng 1. Kiểm kê và phiếu hỏi (số liệu giả định).

3. Thảo luận

Thời trang nhanh là cách làm của những hãng tung mẫu mới liên tục, giá rẻ, khiến người mua dễ coi quần áo như đồ dùng một mùa. Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), ngành thời trang chịu trách nhiệm cho khoảng 2–8% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu; khoảng rộng như vậy là do các nghiên cứu tính theo cách khác nhau. Trong nhóm có ý kiến phản biện: đồ rẻ giúp học sinh túi tiền nhỏ vẫn mặc đẹp, chẳng có gì sai. Nhóm đồng ý một nửa. Vấn đề nằm ở số lần mặc chứ không ở giá: một chiếc áo rẻ mặc ba mươi lần vẫn tốt hơn một chiếc áo rẻ mặc một lần. Con số 35% để nguyên trong tủ cho thấy quần áo thừa phần lớn không đi đâu cả; nó chỉ nằm im.

4. Đề xuất

Đoàn trường tổ chức một phiên đổi đồ vào tuần cuối học kì: mỗi bạn mang đồ sạch, còn tốt, đổi lấy phiếu; đồ không ai lấy thì quyên góp. Mỗi thành viên nhóm thử một quy tắc trong ba tháng: trước khi mua, tự hỏi mình sẽ mặc nó ít nhất bao nhiêu lần, rồi ghi lại. Giới hạn: năm tủ của chính nhóm không đại diện cho ai; người tự kiểm kê có thể nhớ sai số lần mặc.

Nguồn. UNEP, thông cáo về Liên minh Liên hợp quốc vì Thời trang bền vững; Greening the Blue, bài về chuỗi giá trị dệt may bền vững.

Điểm cần học: báo cáo đề xuất phải nói được đề xuất sinh ra từ con số nào (ở đây là 35% đồ nằm im), và tự thừa nhận dữ liệu của nhóm nhỏ, không đại diện.

Tình huống giả định: câu lạc bộ Lịch sử của một trường THPT chuẩn bị bài cho hội thi Những nhà khoa học trẻ mà Đoàn trường phát động; nhóm không khai quật hay đo đạc gì, chỉ tổng thuật và đánh giá tư liệu đã công bố.

Tên đề tài: Từ kho tên Cầu Vực đến xưởng đúc Đền Thượng: hiện vật khảo cổ nói gì về nỏ thần An Dương Vương?
Đơn vị dự thi: câu lạc bộ Lịch sử, trưởng nhóm Phương Thảo (giả định)
Dạng bài: tổng thuật tư liệu đã công bố

Tóm tắt. Nhóm sắp xếp ba mốc tư liệu về mũi tên đồng ở Cổ Loa (kho tên năm 1959, xưởng đúc lộ ra trong các đợt khai quật 2004–2007, bảo vật quốc gia năm 2020), đối chiếu nguồn cho từng dữ kiện và tách dữ kiện khỏi nhận định. Kết luận: hiện vật chứng minh Âu Lạc có xưởng đúc mũi tên quy mô lớn ngay trong kinh thành; chúng không chứng minh, và cũng không cần chứng minh, các chi tiết kì ảo của truyền thuyết.

1. Lí do và câu hỏi nghiên cứu

Học xong văn bản Khuôn đúc đồng Cổ Loa, một bạn trong câu lạc bộ hỏi: tìm được khuôn đúc mũi tên thì đã đủ để nói nỏ thần là có thật chưa? Câu hỏi buộc nhóm tách điều hiện vật cho thấy khỏi điều người ta muốn hiện vật cho thấy, và tách thành hai câu: (1) khảo cổ học đã tìm thấy gì ở Cổ Loa liên quan đến việc làm mũi tên đồng; (2) các phát hiện ấy chứng minh được và chưa chứng minh được điều gì về nỏ thần?

2. Nguồn và cách làm

Nhóm dùng bốn nguồn ghi ở cuối bài, trong đó bài VnExpress thuật lại ý kiến PGS Trịnh Sinh (Viện Khảo cổ học). Dữ kiện nào chỉ một nguồn nêu thì không đưa vào bảng mốc. Mỗi ý trong phần kết quả được gắn nhãn dữ kiện (hiện vật, năm, số lượng) hoặc nhận định (cách hiểu của nhà nghiên cứu).

3. Kết quả

3.1. Kho mũi tên ở Cầu Vực (1959). Tháng 6/1959, khi đắp con đường đi qua khu di tích, công nhân gặp một hố ở khu vực Cầu Vực chứa khoảng 93 kg mũi tên đồng. Báo Nhân Dân ước gần một vạn chiếc, VnExpress ghi hơn một vạn; nhóm ghi là khoảng một vạn. Đây là loại mũi tên ba cạnh, chuôi dài, nay quen gọi là mũi tên Cổ Loa. Theo PGS Trịnh Sinh, mũi tên ba cạnh chỉ có mặt trong văn hóa Đông Sơn (nhận định).

3.2. Dấu tích xưởng đúc ở Đền Thượng (2004–2007). Các hố khai quật ở khu Đền Thượng làm lộ ra dấu tích nhiều lò đúc, than tro, mang khuôn bằng đá khắc hình mũi tên, đá nguyên liệu và xỉ đồng. Mũi tên tìm thấy ngay cạnh lò giống loại ở Cầu Vực. Theo báo Nhân Dân, trước đó có nhà khoa học còn nghi việc mũi tên được đúc ngay tại Cổ Loa; dấu tích lò đúc đã trả lời nghi ngờ ấy.

3.3. Sự ghi nhận chính thức (2020). Quyết định số 2283/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ (đợt 9, năm 2020) công nhận Sưu tập khuôn đúc Cổ Loa là bảo vật quốc gia. Bài đọc trong sách Ngữ văn còn cho biết có mang khuôn được mài nhẵn mặt ngoài và khắc chữ Hán.

Bảng 1. Ba mốc tư liệu về mũi tên đồng Cổ Loa (nhóm tự tổng hợp).

4. Thảo luận

Đặt bảng mốc cạnh truyền thuyết, nhóm chia thành hai cột. Cột thứ nhất, những điều hiện vật cho thấy: Âu Lạc có một xưởng đúc vũ khí lớn đặt trong thành; mũi tên được làm hàng loạt theo cùng khuôn mẫu; số tên dự trữ lên tới hàng vạn. Cột thứ hai, những điều hiện vật không cho thấy: chiếc móng rùa làm lẫy, mỗi phát nỏ hạ cả vạn quân. Đó là cách dân gian kể lại một sức mạnh có thật bằng ngôn ngữ của huyền thoại.

Một thành viên phản biện: kho tên lớn chưa chắc gắn với một loại nỏ đặc biệt bắn liên tiếp nhiều mũi; nó có thể chỉ là kho dự trữ của một đội quân đông. VnExpress có nhắc tới lẫy nỏ tìm được bằng khảo cổ, nhưng nhóm chưa có nguồn thứ hai mô tả cụ thể loại nỏ thời An Dương Vương. Vì vậy nhóm chỉ kết luận: truyền thuyết có cốt lõi là một nền kĩ thuật đúc vũ khí có thật, còn cấu tạo chiếc nỏ là câu hỏi còn mở.

5. Kết luận

Với câu hỏi (1): khảo cổ học đã tìm thấy tại Cổ Loa một kho chừng một vạn mũi tên đồng (1959) và dấu tích xưởng đúc kèm khuôn đá (2004–2007), nay là bảo vật quốc gia. Với câu hỏi (2): người Âu Lạc tự đúc mũi tên với quy mô lớn ngay tại kinh thành, nên nhan đề bài đọc nói nỏ thần không chỉ là truyền thuyết là có cơ sở; phần kì ảo vẫn thuộc về truyền thuyết, và đó không phải điểm yếu của nó. Hướng tìm tiếp: báo cáo khai quật gốc, tư liệu về lẫy nỏ đồng.

Tài liệu tham khảo (xếp theo tên nguồn)
1. Báo Nhân Dân (2010), Mũi tên đồng Cổ Loa: Từ huyền thoại đến lịch sử, chuyên mục Văn hóa, 8/9/2010.
2. Hà Trang (báo Dân trí), Khuôn đúc đồng Cổ Loa: “Nỏ thần” không chỉ là truyền thuyết, in trong sách Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo, tập hai.
3. Thời báo Tài chính Việt Nam (theo Dangcongsan.vn), Công nhận thêm 24 bảo vật quốc gia, 5/1/2021.
4. VnExpress (2013), Mũi tên ba cạnh của nỏ thần Liên Châu, 19/1/2013.

Điểm cần học: với đề tài lịch sử, giá trị nằm ở việc gắn nhãn dữ kiện, nhận định và chia hai cột chứng minh được – chưa chứng minh được; lời phản biện được giữ lại để kết luận thận trọng hơn.

Tình huống giả định: Hoài An được giao viết vài trăm chữ cho bản tin của lớp, sau khi cả lớp xem dự báo thời tiết có nhắc hai hiện tượng này; bài chỉ dùng tư liệu, không có số liệu tự thu.

Tên đề tài: El Niño và La Niña là gì, và chúng làm thời tiết nước ta thay đổi ra sao?
Người thực hiện: Hoài An, lớp 12 (giả định)

Câu hỏi. Bản tin thời tiết hay nói năm nay chịu ảnh hưởng của El Niño, năm khác lại La Niña. Em muốn trả lời ngắn: đó là hiện tượng gì, xảy ra ở đâu, và thường đem lại điều gì cho Việt Nam?

Nguồn. Bài trên cổng thông tin Bộ Nông nghiệp và Môi trường về El Niño rất mạnh; hai bài trên báo Sài Gòn Giải Phóng (một bài phỏng vấn chuyên gia khí tượng về El Niño, một bài về La Niña năm 2024); mục El Niño trên Wikipedia tiếng Việt.

Kết quả. El Niño là hiện tượng lớp nước biển bề mặt ở vùng xích đạo trung tâm và phía đông Thái Bình Dương nóng lên bất thường so với trung bình nhiều năm, kéo dài từ 8 đến 12 tháng hoặc lâu hơn. La Niña là trạng thái ngược lại. Hai hiện tượng cách Việt Nam rất xa nhưng làm thay đổi gió và mưa trên một vùng rộng, nên vẫn tác động tới nước ta.

Bảng 1. So sánh tác động thường gặp (tổng hợp từ các nguồn đã nêu).

Lưu ý. Chữ thường gặp là quan trọng. Bài trên cổng thông tin Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhắc rằng năm El Niño nhìn chung khô hạn nhưng vẫn có thể có những trận mưa lớn bất thường. Vì vậy không nên nghe El Niño là đoán chắc năm ấy sẽ không có lũ.

Kết luận. El Niño và La Niña là hai trạng thái nóng, lạnh của vùng biển xích đạo Thái Bình Dương; ở Việt Nam, El Niño thường kéo theo nắng nóng và thiếu mưa, La Niña thường kéo theo mưa bão. Lần tới nghe bản tin nhắc tên chúng, lớp mình có thể hiểu ngay mình nên lo chuyện nước tưới hay chuyện mưa lũ.

Điểm cần học: một tổng thuật năm phút chỉ cần một câu hỏi, bốn nguồn đáng tin, một bảng so sánh và một lời nhắc về giới hạn của quy luật.