Uy-li-am Sếch-xpia (William Shakespeare, 1564 – 1616) là nhà viết kịch, nhà thơ người Anh thời Phục hưng, tác giả của Rô-mê-ô và Giu-li-ét, Hăm-lét, Ô-ten-lô, Vua Lia, Mác-bét và 154 bài thơ xonê. Ông sinh ra ở thị trấn Stratford-upon-Avon, lập nghiệp trên sân khấu London và được nhiều thế hệ coi là cây bút vĩ đại nhất của văn chương Anh. Bài viết của Văn VN tóm tắt tiểu sử, các mốc đời, sự nghiệp, phong cách và những đoạn trích kịch của Sếch-xpia trong sách giáo khoa.
Tác giả Uy-li-am Sếch-xpia là ai?
Uy-li-am Sếch-xpia là cách phiên âm theo sách giáo khoa Ngữ văn của tên William Shakespeare – người Anh vừa viết kịch, làm thơ vừa đóng kịch, sống vào cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII. Khoảng 39 vở kịch của ông, gồm bi kịch, hài kịch và kịch lịch sử, đến nay vẫn được dàn dựng, dịch và nghiên cứu ở khắp thế giới.
| Tên gốc | William Shakespeare |
| Tên phiên âm (SGK) | Uy-li-am Sếch-xpia |
| Năm sinh – năm mất | 1564 – 1616 (làm lễ rửa tội ngày 26/4/1564; mất ngày 23/4/1616) |
| Quê quán | Thị trấn Stratford-upon-Avon, hạt Warwickshire, nước Anh |
| Thể loại | Kịch (bi kịch, hài kịch, kịch lịch sử), thơ xonê (sonnet), trường ca |
| Tác phẩm tiêu biểu | Rô-mê-ô và Giu-li-ét, Giấc mộng đêm hè, Người lái buôn thành Vơ-ni-dơ, Hăm-lét, Ô-ten-lô, Vua Lia, Mác-bét, tập Sonnets |
| Danh xưng | “Thi sĩ của dòng sông Avon” (the Bard of Avon); nhà thơ quốc gia của nước Anh |
| Trong SGK hiện hành | Các đoạn trích Rô-mê-ô và Giu-li-ét, Hăm-lét (Ngữ văn 9, 11); Thực thi công lí (Ngữ văn 12) |
Ông là con của John Shakespeare, một thợ làm găng tay kiêm ủy viên hội đồng thị trấn, và bà Mary Arden, con gái một chủ đất khá giả. Các nhà viết tiểu sử cho rằng cậu bé William nhiều khả năng học ở trường ngữ pháp của thị trấn (King’s New School), nơi học sinh được dạy tiếng La-tinh và văn học cổ điển.
Cuộc đời Uy-li-am Sếch-xpia qua các mốc chính
Tư liệu về đời tư của Sếch-xpia khá ít, chủ yếu là giấy tờ rửa tội, hôn thú, mua bán nhà đất và tài liệu sân khấu. Các mốc dưới đây được đối chiếu giữa Wikipedia tiếng Anh và tiếng Việt.
- 1564: làm lễ rửa tội ngày 26 tháng 4 tại Stratford-upon-Avon; theo truyền thống, ngày sinh được ghi là 23 tháng 4.
- 1582: 18 tuổi, cưới Anne Hathaway, người hơn ông tám tuổi.
- 1583 – 1585: con gái Susanna ra đời, rồi cặp song sinh Hamnet và Judith.
- 1585 – 1592: giai đoạn gần như không để lại dấu vết, được giới nghiên cứu gọi là “những năm mất tích”.
- 1592: đã có tiếng trên sân khấu London – nhà văn Robert Greene viết bài châm chọc ông, ghi chép sớm nhất còn lại về hoạt động sân khấu của Sếch-xpia.
- 1593 – 1594: in hai trường ca Venus and Adonis và The Rape of Lucrece; trở thành thành viên, cổ đông của đoàn kịch Lord Chamberlain’s Men.
- 1596: con trai Hamnet mất khi mới 11 tuổi.
- 1599: đoàn kịch dựng nhà hát Globe bên bờ nam sông Thames.
- 1603: vua James I lên ngôi, đoàn kịch được bảo trợ và đổi tên thành King’s Men.
- 1609: tập 154 bài sonnet được xuất bản.
- Khoảng 1613: thôi viết cho sân khấu, về sống ở Stratford.
- 1616: mất ngày 23 tháng 4, hưởng dương 52 tuổi.
- 1623: hai bạn diễn John Heminges và Henry Condell in First Folio – tuyển tập 36 vở kịch của ông.
Xuất phát từ một thị trấn tỉnh lẻ, không học đại học, Sếch-xpia vẫn trở thành tác giả chủ chốt của đoàn kịch hàng đầu London, vừa viết vừa đóng kịch vừa góp vốn. Môi trường sân khấu thương mại sôi động thời Nữ hoàng Ê-li-da-bét I chính là nơi tài năng của ông được tôi luyện.
Sự nghiệp sáng tác của Uy-li-am Sếch-xpia
Giai đoạn đầu (khoảng 1589 – 1600). Ông viết nhiều kịch lịch sử nước Anh và hài kịch tươi sáng như Giấc mộng đêm hè, Người lái buôn thành Vơ-ni-dơ; bi kịch tình yêu Rô-mê-ô và Giu-li-ét cũng ra đời trong khoảng thời gian này. Hai trường ca và phần lớn các bài sonnet cũng được viết ở giai đoạn đầu.
Giai đoạn đỉnh cao (khoảng 1600 – 1608). Những bi kịch lớn nhất lần lượt xuất hiện: Hăm-lét, Ô-ten-lô, Vua Lia, Mác-bét. Kịch của ông thời kỳ này đi sâu vào những câu hỏi về quyền lực, tội ác, ghen tuông, lẽ sống và cái chết.
Giai đoạn cuối (khoảng 1608 – 1613). Ông chuyển sang loại kịch pha trộn bi và hài, giàu yếu tố kì ảo, như Bão tố; vài vở cuối được viết chung với John Fletcher.
Tổng cộng, di sản của ông gồm khoảng 39 vở kịch (kể cả các vở viết chung), 154 bài sonnet, ba trường ca và một số bài thơ khác. Phần giới thiệu nội dung từng vở kịch nổi tiếng có trong bài những tác phẩm của Shakespeare nổi tiếng nhất.
Các tác phẩm tiêu biểu của Uy-li-am Sếch-xpia
Rô-mê-ô và Giu-li-ét (Romeo and Juliet, khoảng 1595)
Bi kịch tình yêu của đôi trẻ thuộc hai dòng họ thù địch ở thành Verona (Ý). Tình yêu mãnh liệt của họ va phải mối hận truyền đời và những sự tình cờ nghiệt ngã, dẫn đến cái chết của cả hai – và chính cái chết ấy hóa giải hận thù. Ba bộ sách giáo khoa đều chọn những cảnh khác nhau của vở kịch này. Đọc thêm: Rô-mê-ô và Giu-li-ét – tác giả, tác phẩm, tóm tắt Rô-mê-ô và Giu-li-ét, phân tích Rô-mê-ô và Giu-li-ét.
Người lái buôn thành Vơ-ni-dơ (The Merchant of Venice, khoảng 1596 – 1597)
Hài kịch xoay quanh khế ước kì quặc giữa thương gia Antonio và kẻ cho vay nặng lãi Shylock, với điều khoản cắt một cân thịt nếu không trả nợ đúng hạn. Cảnh xử án, nơi nàng Portia cải trang làm luật sư, được đưa vào Ngữ văn 12 với nhan đề Thực thi công lí.
Hăm-lét (Hamlet, khoảng 1599 – 1601)
Hoàng tử Đan Mạch biết cha mình bị chính chú ruột ám hại để cướp ngôi và cưới mẹ mình. Trên con đường báo thù, Hăm-lét day dứt về lẽ sống, cái chết và công lí. Đoạn độc thoại nổi tiếng nhất của vở kịch mở đầu bằng câu:
To be, or not to be, that is the question
(tạm dịch: Sống, hay không sống – đó là vấn đề). Tham khảo: tác giả – tác phẩm Sống, hay không sống – đó là vấn đề, tóm tắt vở Hăm-lét, phân tích đoạn trích.
Ô-ten-lô (Othello, khoảng 1603 – 1604)
Vị tướng người Moor tài giỏi phụng sự thành Venice bị viên sĩ quan Iago gieo nghi ngờ rằng vợ mình ngoại tình. Lòng ghen tuông khiến Ô-ten-lô giết người vợ trong trắng rồi tự sát khi biết sự thật. Vở kịch là bài học về sức tàn phá của sự dối trá và lòng đố kị.
Vua Lia và Mác-bét (khoảng 1605 – 1606)
Vua Lia chia vương quốc cho các con theo lời nói ngọt rồi bị chính những đứa con ấy ruồng bỏ; Mác-bét vì tham vọng mà giết vua cướp ngôi rồi chìm trong tội ác. Cùng với Hăm-lét và Ô-ten-lô, đây là bốn vở thường được gọi là “bốn đại bi kịch” của Sếch-xpia.
Phong cách nghệ thuật của Uy-li-am Sếch-xpia
- Nhân vật có chiều sâu tâm lí: Hăm-lét do dự, Ô-ten-lô ghen tuông, Mác-bét tham vọng… mỗi nhân vật là một thế giới nội tâm phức tạp, đầy mâu thuẫn, nhiều cái tên đã thành danh từ chung.
- Xung đột kịch gay gắt: giữa khát vọng cá nhân và trật tự xã hội, giữa thiện và ác, giữa lí trí và đam mê; bi kịch thường nảy sinh từ chính tính cách nhân vật.
- Ngôn ngữ thơ: lời thoại phần lớn viết bằng thơ không vần, xen văn xuôi; nhiều câu, nhiều chữ do ông dùng đã đi vào tiếng Anh hằng ngày.
- Tinh thần nhân văn Phục hưng: đề cao con người, tình yêu và quyền được sống theo khát vọng chính đáng; bi và hài, cao cả và đời thường đan xen trong cùng một vở.
Uy-li-am Sếch-xpia được mệnh danh là gì?
Sếch-xpia thường được gọi là “Thi sĩ của dòng sông Avon” (the Bard of Avon), hay ngắn gọn là “the Bard” – theo tên con sông chảy qua quê hương Stratford-upon-Avon của ông. Ở Anh, ông cũng được coi là nhà thơ quốc gia (national poet). Cả Wikipedia tiếng Anh lẫn tiếng Việt đều ghi nhận những danh xưng này.
Nhận định về Uy-li-am Sếch-xpia
Nhận định nổi tiếng nhất về Sếch-xpia đến từ chính một bạn nghề cùng thời: nhà viết kịch Ben Jonson. Trong bài thơ tưởng niệm in ở đầu First Folio (1623), Jonson viết:
“He was not of an age, but for all time!”
Tạm dịch: Ông không thuộc về một thời, mà thuộc về mọi thời đại. Bốn thế kỷ sau, lời tiên đoán ấy vẫn đúng. Học sinh có thể triển khai thêm các ý sau (nhận xét của người biên tập, không trích của ai):
- Kịch của Sếch-xpia vượt khỏi khuôn khổ thời Phục hưng vì đặt ra những câu hỏi muôn thuở về con người: yêu, ghét, tham vọng, lương tri.
- Ông là ví dụ tiêu biểu cho việc tài năng được rèn từ thực tiễn: một diễn viên tỉnh lẻ trở thành kịch tác gia lớn nhất nước Anh.
Tác phẩm của Uy-li-am Sếch-xpia trong sách giáo khoa Ngữ văn
| Văn bản (trích từ) | Lớp – bộ sách | Bài học | Bài soạn trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Rô-mê-ô và Giu-li-ét (trích) | Ngữ văn 9 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 5 – Đối diện với nỗi đau | Soạn bài Rô-mê-ô và Giu-li-ét |
| Tình yêu và thù hận (Rô-mê-ô và Giu-li-ét) | Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo, tập 2 | Bài 9 – Những bài học từ trải nghiệm đau thương | Soạn bài Tình yêu và thù hận |
| Sống, hay không sống? (Ham-lét) | Ngữ văn 9 Cánh diều, tập 2 | Bài 9 – Bi kịch và truyện | Soạn bài Sống, hay không sống? (Cánh diều 9) |
| Sống, hay không sống – đó là vấn đề (Hăm-lét) | Ngữ văn 11 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 5 – Nhân vật và xung đột trong bi kịch | Soạn bài (Kết nối tri thức 11) |
| Sống, hay không sống – đó là vấn đề (Hăm-lét) | Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo, tập 1 | Bài 5 – Băn khoăn tìm lẽ sống | Soạn bài (Chân trời sáng tạo 11) |
| Thề nguyền và vĩnh biệt (Rô-mê-ô và Giu-li-ét) | Ngữ văn 11 Cánh diều, tập 2 | Bài 8 – Bi kịch | Soạn bài Thề nguyền và vĩnh biệt |
| Thực thi công lí (Người lái buôn thành Vơ-ni-dơ) | Ngữ văn 12 Cánh diều, tập 1 | Bài 2 – Hài kịch | Soạn bài Thực thi công lí |
Kịch Sếch-xpia có mặt ở cả ba bộ sách, từ lớp 9 đến lớp 12. Ôn các đoạn trích này, học sinh nên tập trung vào mâu thuẫn giữa các nhân vật, những lời độc thoại then chốt và hành động thể hiện tính cách.
Tóm tắt tiểu sử Uy-li-am Sếch-xpia ngắn gọn
Uy-li-am Sếch-xpia (William Shakespeare, 1564 – 1616) là nhà viết kịch, nhà thơ người Anh thời Phục hưng, sinh tại Stratford-upon-Avon. Năm 18 tuổi ông kết hôn với Anne Hathaway, sau đó lên London vừa đóng kịch vừa viết kịch cho đoàn Lord Chamberlain’s Men – về sau mang tên King’s Men – và gắn bó với nhà hát Globe. Ông để lại khoảng 39 vở kịch, 154 bài sonnet và các trường ca; tiêu biểu là Rô-mê-ô và Giu-li-ét, Hăm-lét, Ô-ten-lô, Vua Lia, Mác-bét. Ông mất năm 1616 tại quê nhà; năm 1623, các bạn diễn in tuyển tập kịch First Folio.
Câu hỏi thường gặp về Uy-li-am Sếch-xpia
Uy-li-am Sếch-xpia là ai?
Đó là cách phiên âm tiếng Việt (theo sách giáo khoa) của William Shakespeare – nhà viết kịch, nhà thơ vĩ đại nhất nước Anh, tác giả Rô-mê-ô và Giu-li-ét, Hăm-lét.
Sếch-xpia sinh năm nào, mất năm nào?
Ông làm lễ rửa tội ngày 26/4/1564 (theo truyền thống, sinh ngày 23/4/1564) và mất ngày 23/4/1616, thọ 52 tuổi.
Sếch-xpia viết bao nhiêu vở kịch?
Ông để lại khoảng 39 vở kịch (kể cả một số vở viết chung), cùng 154 bài sonnet và ba trường ca.
Bốn đại bi kịch của Sếch-xpia là những vở nào?
Đó là Hăm-lét, Ô-ten-lô, Vua Lia và Mác-bét, đều ra đời trong khoảng 1600 – 1606.
Sếch-xpia có những tác phẩm nào trong sách giáo khoa?
Có các đoạn trích từ Rô-mê-ô và Giu-li-ét (Ngữ văn 9, 11), Hăm-lét (Ngữ văn 9, 11) và Người lái buôn thành Vơ-ni-dơ (Thực thi công lí, Ngữ văn 12 Cánh diều).
Lời kết
Từ một thị trấn nhỏ bên sông Avon, tác giả Uy-li-am Sếch-xpia đã để lại cho nhân loại những vở kịch vẫn sống động sau hơn bốn trăm năm. Hiểu cuộc đời ông giúp ta đọc Rô-mê-ô và Giu-li-ét hay Hăm-lét với con mắt mới. Đọc tiếp tuyển tập tác phẩm Shakespeare trên Văn VN.
Xem thêm: Giới thiệu tác giả Lỗ Tấn · Giới thiệu tác giả Lý Bạch · Giới thiệu tác giả Lưu Quang Vũ
Xem thêm: