Bảo Ninh (sinh năm 1952) là nhà văn Việt Nam thời kỳ Đổi mới, tác giả tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh – cuốn sách viết về người lính được dịch và đọc rộng rãi ở nhiều nước. Ông tên thật là Hoàng Ấu Phương, từng cầm súng sáu năm ở mặt trận Tây Nguyên trước khi trở thành người viết văn. Bài viết của Văn VN tóm tắt tiểu sử, các mốc đời, sự nghiệp, phong cách và những văn bản của Bảo Ninh trong sách giáo khoa.
Nhà văn Bảo Ninh là ai?
Bảo Ninh là một cựu chiến binh viết văn. Ông thuộc lớp người nhập ngũ từ tuổi mười bảy, đi qua những trận đánh ác liệt nhất ở Tây Nguyên, rồi dùng chính ký ức ấy để viết về chiến tranh từ góc nhìn của từng số phận. Tên tuổi ông gắn với một tiểu thuyết duy nhất đã xuất bản và một số tập truyện ngắn, nhưng chừng đó đủ để ông có vị trí riêng trong văn xuôi Việt Nam sau năm 1986.
| Tên thật | Hoàng Ấu Phương |
| Bút danh | Bảo Ninh (lấy theo tên xã quê cha) |
| Năm sinh | 1952 (Wikipedia ghi 18/10/1952; trang tiểu sử của Hội Nhà văn Việt Nam ghi 18/01/1952) |
| Quê quán | Xã Bảo Ninh, Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình (cũ); sinh ở huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An |
| Thể loại | Tiểu thuyết, truyện ngắn, tạp bút |
| Tác phẩm tiêu biểu | Nỗi buồn chiến tranh; các truyện ngắn Trại bảy chú lùn, Khắc dấu mạn thuyền, Giang, Bí ẩn của làn nước, Hà Nội lúc không giờ |
| Giải thưởng | Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam (1991); Independent Foreign Fiction Prize, Anh (1994); Nikkei Asia Prize, Nhật Bản (2011); Giải thưởng Văn học châu Á, Hàn Quốc (2018) |
| Trong SGK hiện hành | Bí ẩn của làn nước (Ngữ văn 9), Giang (Ngữ văn 10), Nỗi buồn chiến tranh và Ánh sáng cứu rỗi (Ngữ văn 12) |
Ông là con trai Giáo sư Hoàng Tuệ (1922 – 1999), nhà ngôn ngữ học, từng đứng đầu Viện Ngôn ngữ học. Lớn lên ở Hà Nội trong một gia đình trí thức, cậu học trò Hoàng Ấu Phương lẽ ra có thể đi theo con đường học thuật của cha, nhưng chiến tranh đã rẽ đời ông sang một hướng khác.
Cuộc đời Bảo Ninh qua các mốc chính
Các mốc dưới đây được đối chiếu giữa Wikipedia tiếng Việt, trang tiểu sử văn học của Hội Nhà văn Việt Nam (vanvn.vn) và báo Tuổi Trẻ. Chỗ nào các nguồn ghi khác nhau, bài viết nêu rõ.
- 1952: sinh ra ở Diễn Châu, Nghệ An, trong gia đình Giáo sư Hoàng Tuệ; quê gốc ở xã Bảo Ninh, Quảng Bình.
- 1969: mười bảy tuổi, nhập ngũ; đánh trận ở chiến trường B3 – Tây Nguyên, thuộc Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 24, Sư đoàn 10.
- 1975: chiến tranh kết thúc, ông xuất ngũ trở về Hà Nội giữa những năm bao cấp khó khăn.
- 1976 – 1981: học đại học ở Hà Nội, sau đó làm việc tại Viện Khoa học Việt Nam.
- 1984 – 1986: học khóa 2 Trường Viết văn Nguyễn Du; về sau làm việc ở báo Văn nghệ Trẻ.
- 1987: in truyện Trại bảy chú lùn (trang của Hội Nhà văn ghi năm 1988) và hoàn thành bản thảo tiểu thuyết đầu tay.
- 1990: Nhà xuất bản Hội Nhà văn in lần đầu cuốn tiểu thuyết, khi ấy mang tên Thân phận của tình yêu.
- 1991: cuốn sách nhận Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam; năm 1992, sách trở lại nhan đề ban đầu.
- 1994: bản tiếng Anh The Sorrow of War đoạt giải Independent Foreign Fiction Prize của Anh.
- 1997: được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam.
- 2011: nhận Nikkei Asia Prize ở lĩnh vực văn hóa tại Tokyo – theo Tuổi Trẻ, ông là nhà văn Việt Nam đầu tiên nhận giải này.
- 2018: nhận Giải thưởng Văn học châu Á (Asia Literature Award) tại Hàn Quốc.
Sáu năm quân ngũ là phần đời quyết định. Trong một cuộc trò chuyện với báo Tuổi Trẻ năm 2023, ông khẳng định nếu không trải qua đời bộ đội thì chắc chắn mình đã không cầm bút. Những năm hậu chiến thiếu thốn, cảnh cả nhà năm người chen trong một căn phòng chật, cũng in dấu vào giọng văn trầm buồn của ông.
Sự nghiệp sáng tác của Bảo Ninh
Những trang đầu tiên. Bảo Ninh bắt đầu viết khá muộn, khi đã ngoài ba mươi tuổi và theo học Trường Viết văn Nguyễn Du. Những truyện ngắn đầu tay như Trại bảy chú lùn cho thấy ông sớm tìm đến đối tượng quen thuộc nhất của mình: người lính và đời sống tinh thần của họ.
Tiểu thuyết làm nên tên tuổi. Nỗi buồn chiến tranh được viết năm 1987, đúng lúc văn học bước vào thời kỳ Đổi mới. Khi in lần đầu, Nhà xuất bản Hội Nhà văn đề nghị đổi tên thành Thân phận của tình yêu; theo chính tác giả kể với Tuổi Trẻ, đó là lý do thị trường chứ không phải lý do kiểm duyệt. Cuốn sách được giải thưởng Hội Nhà văn năm 1991, bị phê bình gay gắt trong một thời gian, rồi lần lượt được chuyển ngữ ở nhiều quốc gia.
Truyện ngắn và tạp bút. Sau tiểu thuyết, ông chủ yếu viết truyện ngắn: Khắc dấu mạn thuyền (đã được dựng thành phim), Hà Nội lúc không giờ, Giang, Bí ẩn của làn nước… Các truyện được tập hợp trong những tập như Chuyện xưa kết đi, được chưa? (2009) và Bảo Ninh – những truyện ngắn (Nhà xuất bản Trẻ). Ông viết chậm và ít, có những bản thảo tiểu thuyết khác đã hoàn thành nhưng chưa in.
Danh mục tác phẩm và phần giới thiệu từng truyện được trình bày đầy đủ hơn trong bài những tác phẩm của Bảo Ninh tiêu biểu nhất.
Các tác phẩm tiêu biểu của Bảo Ninh
Nỗi buồn chiến tranh (viết 1987, in 1990)
Nhân vật Kiên sống sót qua mười năm chiến trận, trở về Hà Nội và ngồi viết lại những gì đã trải qua. Cuốn tiểu thuyết đi giữa nhiều lớp thời gian: rừng Tây Nguyên, những chuyến tìm hài cốt đồng đội, mối tình với Phương từ thuở học trò. Cái buồn ở đây là cảm thức về sự mất mát của từng con người, không nhằm phủ nhận sự hi sinh. Xem thêm: đoạn trích Nỗi buồn chiến tranh trong Ngữ văn 12, tóm tắt Nỗi buồn chiến tranh, phân tích Nỗi buồn chiến tranh.
Ánh sáng cứu rỗi (trích Nỗi buồn chiến tranh)
Đoạn trích thuộc chương 6 của tiểu thuyết, kể lại kỷ niệm đau đớn của Kiên về cô giao liên Hòa trong một lần cả đoàn thương binh bị lạc đường. Học sinh gặp ở văn bản này kỹ thuật đồng hiện, điểm nhìn bên trong của tiểu thuyết hiện đại. Đọc thêm: tác giả – tác phẩm Ánh sáng cứu rỗi.
Giang
Một anh lính trẻ được nghỉ phép, trên đường trở lại đơn vị tình cờ gặp cô nữ sinh tên Giang bên giếng nước và được cô giúp đỡ hồn nhiên. Cuộc gặp ngắn ngủi ấy trở thành ký ức không quên khi chiến tranh cuốn mỗi người đi một ngả. Truyện in trong tập Bảo Ninh – những truyện ngắn. Tham khảo: Giang – tác giả, tác phẩm, tóm tắt truyện Giang, phân tích truyện ngắn Giang.
Bí ẩn của làn nước
Truyện ngắn về nỗi mất người thân trong một trận lũ và bí mật mà người kể mang theo suốt nhiều năm. Không viết trực tiếp về trận mạc, truyện vẫn mang cái nhìn quen thuộc của Bảo Ninh: con người lặng lẽ chịu đựng nỗi đau và giữ lòng nhân hậu.
Khắc dấu mạn thuyền
Một trong những truyện ngắn về chiến tranh được nhắc đến nhiều của ông, từng được chuyển thể thành phim. Cùng với Nỗi buồn chiến tranh, truyện thuộc mạch sáng tác chính của ông: viết về người lính và những ký ức chiến tranh không thể nguôi.
Phong cách nghệ thuật của Bảo Ninh
- Chiến tranh nhìn từ số phận cá nhân: ông không dựng những trường đoạn sử thi mà đi vào ký ức, chấn thương và nỗi cô đơn của từng người lính trong lẫn sau cuộc chiến.
- Kết cấu dòng ý thức: thời gian bị xáo trộn, hiện tại và hồi ức chồng lên nhau, giấc mơ đan vào thực tại; người đọc phải tự ghép lại câu chuyện.
- Giọng văn trữ tình, trầm buồn: câu văn dài, nhiều lớp, giàu nhạc điệu; cảm xúc được nén lại chứ không bộc lộ ồn ào.
- Cảm hứng nhân đạo: những mất mát được kể ra để người sau biết trân trọng hòa bình. Trong cuộc trò chuyện năm 2023, ông nói về mục đích viết của mình rất giản dị: “Tôi viết vì mục đích kể chuyện thời mình, thời chiến.”
Trang tiểu sử của Hội Nhà văn Việt Nam cũng ghi lại quan niệm của ông rằng nghề văn có nhiệm vụ nói lên tiếng lòng của nhân dân. Ngoài đời, Bảo Ninh nổi tiếng kiệm lời, ngại chụp ảnh, rất ít xuất hiện trước công chúng – một sự kín đáo tương hợp với những trang văn hướng vào bên trong.
Nhận định về Bảo Ninh
Dưới đây là những nhận xét tổng hợp để học sinh tham khảo khi viết bài nghị luận (nhận xét của người biên tập dựa trên tiểu sử và tác phẩm, không trích của ai):
- Bảo Ninh thuộc số ít nhà văn đưa văn học Việt Nam viết về chiến tranh đến với độc giả quốc tế; các giải thưởng ở Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc đều trao cho chính cuốn tiểu thuyết về người lính Việt Nam.
- Ông mở ra một cách viết khác về chiến tranh: bên cạnh chiến thắng là cái giá con người phải trả, và nỗi đau ấy cần được kể lại một cách trung thực.
- Viết ít nhưng ổn định về chất lượng, Bảo Ninh cho thấy giá trị của một nhà văn không nằm ở số lượng đầu sách.
Tác phẩm của Bảo Ninh trong sách giáo khoa Ngữ văn
| Văn bản | Lớp – bộ sách | Bài học | Bài soạn trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Bí ẩn của làn nước | Ngữ văn 9 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 5 – Đối diện với nỗi đau | Soạn bài Bí ẩn của làn nước |
| Giang | Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo, tập 2 | Bài 8 – Đất nước và con người (Truyện) | Soạn bài Giang |
| Nỗi buồn chiến tranh (trích) | Ngữ văn 12 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 1 – Khả năng lớn lao của tiểu thuyết | Nỗi buồn chiến tranh lớp 12 |
| Ánh sáng cứu rỗi (trích Nỗi buồn chiến tranh) | Ngữ văn 12 Cánh diều, tập 2 | Bài 7 – Tiểu thuyết hiện đại | Soạn bài Ánh sáng cứu rỗi |
Khi ôn các văn bản này, học sinh nên chú ý điểm nhìn người kể, cách đan xen quá khứ – hiện tại và những chi tiết bộc lộ thế giới nội tâm nhân vật – ba điểm thường được hỏi trong đề đọc hiểu.
Tóm tắt tiểu sử Bảo Ninh ngắn gọn
Bảo Ninh tên thật là Hoàng Ấu Phương, sinh năm 1952 ở Diễn Châu, Nghệ An, quê xã Bảo Ninh, Quảng Bình, con trai Giáo sư Hoàng Tuệ. Ông vào bộ đội năm 1969 và ở chiến trường Tây Nguyên đến năm 1975. Sau chiến tranh, ông học đại học, làm việc ở Viện Khoa học Việt Nam, học Trường Viết văn Nguyễn Du (1984 – 1986) rồi công tác ở báo Văn nghệ Trẻ. Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh (in lần đầu năm 1990 với tên Thân phận của tình yêu) được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1991 và nhiều giải thưởng quốc tế. Văn ông viết về chiến tranh từ ký ức và thân phận con người.
Câu hỏi thường gặp về Bảo Ninh
Bảo Ninh tên thật là gì?
Tên khai sinh của nhà văn là Hoàng Ấu Phương. Bút danh Bảo Ninh trùng với tên xã quê gốc của gia đình ở Quảng Bình.
Bảo Ninh sinh năm bao nhiêu, quê ở đâu?
Ông sinh năm 1952 tại Diễn Châu, Nghệ An; quê gốc ở xã Bảo Ninh, Đồng Hới, Quảng Bình. Ngày sinh được ghi khác nhau: 18/10/1952 theo Wikipedia, 18/01/1952 theo trang của Hội Nhà văn.
Nỗi buồn chiến tranh ra đời năm nào, vì sao từng mang tên khác?
Tác phẩm được viết năm 1987 và in lần đầu năm 1990 với nhan đề Thân phận của tình yêu do nhà xuất bản đề nghị; từ lần tái bản năm 1992, cuốn sách mang lại nhan đề tác giả đặt ban đầu.
Bảo Ninh có những tác phẩm nào trong sách giáo khoa?
Có bốn văn bản: Bí ẩn của làn nước (Ngữ văn 9 Kết nối tri thức), Giang (Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo), đoạn trích Nỗi buồn chiến tranh (Ngữ văn 12 Kết nối tri thức) và Ánh sáng cứu rỗi (Ngữ văn 12 Cánh diều).
Bảo Ninh từng là bộ đội ở đâu?
Từ năm 1969, ông là lính của Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 24, Sư đoàn 10, đánh trận ở chiến trường B3 – Tây Nguyên cho đến khi chiến tranh kết thúc.
Lời kết
Từ người lính mười bảy tuổi ở Tây Nguyên đến nhà văn được nhiều nước biết đến, tác giả Bảo Ninh đã dùng ký ức của mình để nói thay cho cả một thế hệ. Hiểu cuộc đời ông là chìa khóa để đọc Giang, Bí ẩn của làn nước hay Nỗi buồn chiến tranh. Đọc tiếp tuyển tập tác phẩm Bảo Ninh trên Văn VN.
Xem thêm: Giới thiệu tác giả Nam Cao · Giới thiệu tác giả Hữu Thỉnh · Giới thiệu tác giả Phạm Tiến Duật