Nguyên Hồng (1918 – 1982) là nhà văn hiện thực của những con người cùng khổ, tác giả tiểu thuyết Bỉ vỏ, hồi ký Những ngày thơ ấu và bộ tiểu thuyết nhiều tập Cửa biển. Tên đầy đủ của ông là Nguyễn Nguyên Hồng, sinh ở Nam Định, lớn lên giữa thành phố cảng Hải Phòng, nổi danh từ năm 19 tuổi khi Bỉ vỏ được Tự Lực văn đoàn trao giải. Bài viết của Văn VN tóm tắt tiểu sử, các mốc đời, sự nghiệp, phong cách sáng tác và các bài học Ngữ văn có tác phẩm của ông.
Nhà văn Nguyên Hồng là ai?
Nguyên Hồng là cây bút văn xuôi lớn của văn học Việt Nam hiện đại, đi qua cả thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám lẫn những năm xây dựng và kháng chiến. Ông viết tiểu thuyết, truyện ngắn, hồi ký và cả thơ, nhưng điểm chung của mọi trang viết là tình thương dành cho những người bị xã hội vùi dập. Ông là hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam và được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 1996.
| Tên thật | Nguyễn Nguyên Hồng |
| Bút danh | Nguyên Hồng |
| Năm sinh – năm mất | 5/11/1918 – 2/5/1982 |
| Quê quán | Phố Hàng Cau, thành phố Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình); từ tuổi thiếu niên sống ở Hải Phòng |
| Thể loại | Tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện vừa, hồi ký, thơ |
| Tác phẩm tiêu biểu | Bỉ vỏ, Những ngày thơ ấu, bộ Cửa biển, Núi rừng Yên Thế, tập thơ Trời xanh |
| Giải thưởng | Giải của Tự Lực văn đoàn (1937, cho Bỉ vỏ); Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (truy tặng, đợt I năm 1996) |
| Trong SGK hiện hành | Trong lòng mẹ (Ngữ văn 6, 7), Cửu Long Giang ta ơi (Ngữ văn 6) |
Tuổi thơ của Nguyên Hồng nhiều nước mắt. Cha ông làm cai ngục, về sau thất nghiệp, nghiện ngập rồi mắc bệnh lao; mẹ ông là người ngoan đạo, tần tảo nhưng không có hạnh phúc trong gia đình nhà chồng. Năm 12 tuổi, cậu bé mồ côi cha, phải sống nhờ bà nội và người cô, chịu đủ sự rẻ rúng, trong khi người mẹ đi kiếm sống nơi xa. Những ngày ấy về sau được ông kể lại trong hồi ký Những ngày thơ ấu.
Cuộc đời Nguyên Hồng qua các mốc chính
Cuộc đời Nguyên Hồng gắn với ba vùng đất: Nam Định của tuổi thơ, Hải Phòng của tuổi trẻ và Yên Thế, Bắc Giang của những năm cuối đời. Những mốc sau được kiểm lại theo trang tiểu sử của Bảo tàng Văn học Việt Nam và bài Wikipedia về ông.
- 1918: ra đời ngày 5/11 ở Nam Định, trong ngôi nhà trên phố Hàng Cau.
- Khoảng 1930: mồ côi cha khi mới 12 tuổi, sống nhờ họ nội, tự kiếm tiền ăn học.
- 1934: năm 16 tuổi thôi học, cùng mẹ chuyển ra Hải Phòng, trọ ở xóm Cấm, mở lớp dạy chữ cho trẻ con nhà nghèo để có cái ăn.
- 1936: truyện ngắn đầu tay Linh hồn đăng trên Tiểu thuyết thứ bảy.
- 1937: tiểu thuyết Bỉ vỏ nhận giải thưởng của Tự Lực văn đoàn; năm sau in thành sách.
- 1937 – 1939: hoạt động trong phong trào Mặt trận Dân chủ tại Hải Phòng.
- 1938 – 1940: hồi ký Những ngày thơ ấu đăng báo (1938), in thành sách (1940).
- 1939 – 1941: tháng 9/1939 bị bắt; năm 1940 bị đưa đi trại tập trung Bắc Mê (Hà Giang), sau đó bị quản thúc ở Nam Định.
- 1943: tham gia Hội Văn hóa cứu quốc bí mật; năm 1945 dự Tổng khởi nghĩa ở Hà Nội.
- 1947 – 1957: hoạt động ở Hội Văn nghệ Việt Nam, biên tập tạp chí Văn nghệ, phụ trách trường Văn nghệ Nhân dân ở Việt Bắc.
- 1957: tham gia sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam, sau đó vào Ban Chấp hành Hội khóa I và II.
- 1961 – 1976: lần lượt ra bốn tập của bộ tiểu thuyết Cửa biển.
- 1982: mất ngày 2/5 ở Bắc Giang, khi đang viết dở bộ tiểu thuyết về khởi nghĩa Yên Thế.
- 1996: được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt I.
Từ cậu bé bị hắt hủi ở Nam Định đến chàng trai lăn lộn ở bến tàu, xóm chợ Hải Phòng, Nguyên Hồng đã sống cùng những người mà về sau ông đưa vào trang sách: kẻ cắp, gái điếm, trẻ lang thang, người lao động nghèo. Ông từng làm Chủ tịch Hội Văn nghệ Hải Phòng và phụ trách Trường Bồi dưỡng những người viết văn trẻ của Hội Nhà văn. Đọc thêm bài Chuyên mục nhà văn – tác phẩm: Nhà văn Nguyên Hồng để hiểu thêm về con người ông.
Sự nghiệp sáng tác của Nguyên Hồng
Từ truyện ngắn đầu tay năm 1936 đến những trang viết dở năm 1982, sự nghiệp văn chương của ông có thể chia làm hai giai đoạn.
Trước Cách mạng tháng Tám. Ông viết về những phận người dưới đáy xã hội thành thị và tuổi thơ bất hạnh của chính mình: tiểu thuyết Bỉ vỏ (1938), hồi ký Những ngày thơ ấu (1940), truyện ngắn Bảy Hựu, các tiểu thuyết Cuộc sống, Quán nải, Đàn chim non, Hơi thở tàn, truyện vừa Vực thẳm…
Sau Cách mạng tháng Tám. Ngòi bút của ông mở rộng sang những bức tranh lịch sử – xã hội nhiều tập. Nổi bật là bộ Cửa biển bốn tập về Hải Phòng (1961 – 1976) và bộ tiểu thuyết về khởi nghĩa Yên Thế gồm Thù nhà nợ nước (1981) và Núi rừng Yên Thế (in năm 1993). Bên cạnh đó là các tập thơ Trời xanh (1960), Sông núi quê hương (1973) và hồi ký về nghề như Bước đường viết văn của tôi (1971), Những nhân vật ấy đã sống với tôi (1978).
Danh mục và giới thiệu từng tác phẩm có trong bài những tác phẩm tiêu biểu nhất của Nguyên Hồng.
Các tác phẩm tiêu biểu của Nguyên Hồng
Bỉ vỏ (1938)
Tiểu thuyết đầu tay kể về Bính, cô gái quê nhẹ dạ bị người tình bỏ rơi khi mang thai, bị gia đình ruồng rẫy, trôi dạt ra Hải Phòng và rơi vào nhà chứa. Được Năm Sài Gòn – một tay trùm lưu manh – chuộc ra, Bính dần bị kéo vào con đường trộm cắp, thành một “bỉ vỏ” (tiếng lóng chỉ người đàn bà ăn cắp). Tác phẩm cho thấy khát vọng được sống lương thiện của những con người bị xã hội đẩy xuống đáy.
Những ngày thơ ấu (1940)
Tập hồi ký chín chương kể lại tuổi thơ của tác giả: gia đình không hạnh phúc, người cha nghiện ngập, người mẹ trẻ bị họ hàng nhà chồng khinh miệt, đứa con sống trong thiếu thốn tình thương. Giọng kể chân thành, đầy cảm xúc khiến cuốn sách trở thành một trong những hồi ký về tuổi thơ cảm động bậc nhất.
Trong lòng mẹ (chương IV Những ngày thơ ấu)
Chương sách kể lúc bà cô cay nghiệt gọi bé Hồng đến hỏi chuyện, người muốn gieo vào đầu cháu ý nghĩ khinh ghét mẹ; nỗi đau và lòng tin yêu mẹ của chú bé; rồi khoảnh khắc được mẹ ôm vào lòng khi mẹ trở về. Xem thêm phân tích Trong lòng mẹ và tóm tắt Trong lòng mẹ.
Cửa biển (1961 – 1976)
Bộ tiểu thuyết bốn tập – Sóng gầm, Cơn bão đã đến, Thời kỳ đen tối, Khi đứa con ra đời – lấy Hải Phòng làm không gian chính, dựng lại đời sống nhiều tầng lớp và con đường đến với cách mạng của người lao động trong những năm trước 1945.
Núi rừng Yên Thế (1993)
Những năm cuối đời, Nguyên Hồng sống ở vùng Yên Thế và viết bộ tiểu thuyết về cuộc khởi nghĩa nông dân do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo. Tập đầu Thù nhà nợ nước in năm 1981; tập Núi rừng Yên Thế còn dang dở khi ông mất và được in năm 1993.
Cửu Long Giang ta ơi (tập thơ Trời xanh, 1960)
Bài thơ cho thấy một Nguyên Hồng ít được biết đến – nhà thơ. Từ ký ức tấm bản đồ trong lớp học thuở nhỏ, tác giả hướng về dòng Cửu Long và miền Nam đang bị chia cắt với niềm thương nhớ tha thiết.
Phong cách nghệ thuật của Nguyên Hồng
- Nhà văn của người cùng khổ: nhân vật của ông là kẻ cắp, gái điếm, trẻ lang thang, phụ nữ bất hạnh – vì thế người ta hay gọi ông là người viết cho phụ nữ và trẻ em bất hạnh.
- Chất tự truyện: phần lớn chất liệu được rút từ đời riêng của ông – tuổi thơ ở Nam Định và quãng đời thanh niên ở Hải Phòng.
- Giọng văn nồng nhiệt, giàu cảm xúc: lời kể sôi nổi, đầy xúc động, khiến văn xuôi hiện thực của ông mang đậm chất trữ tình.
- Không gian thành phố cảng: bến tàu, xóm chợ, nhà máy Hải Phòng trở thành bối cảnh quen thuộc, xuyên từ cuốn sách đầu tay tới bộ tiểu thuyết bốn tập.
- Cảm hứng sử thi ở chặng sau: các bộ tiểu thuyết nhiều tập tái hiện những biến động lớn của xã hội và lịch sử.
Nhận định về Nguyên Hồng
Đây là nhận xét chung của người biên tập dựa trên tiểu sử và tác phẩm, không trích của nhà phê bình nào, có thể dùng làm ý khi viết bài nghị luận:
- Nguyên Hồng nhìn những con người “dưới đáy” bằng sự cảm thông chứ không phải sự khinh miệt; ông luôn tìm thấy ở họ khát khao sống lương thiện.
- Nỗi đau tuổi thơ đã trở thành nguồn sức mạnh nghệ thuật: chính vì từng thiếu tình thương, ông viết về tình mẹ con cảm động hơn ai hết.
- Từ Bỉ vỏ đến Cửa biển và Núi rừng Yên Thế, sự nghiệp của ông là hành trình từ số phận cá nhân đến bức tranh lịch sử rộng lớn, nhưng lòng thương người vẫn là mạch ngầm xuyên suốt.
Tác phẩm của Nguyên Hồng trong sách giáo khoa Ngữ văn
Theo chương trình Ngữ văn 2018, học sinh gặp Nguyên Hồng ở lớp 6 và lớp 7:
| Tác phẩm | Lớp – bộ sách | Bài học | Bài soạn trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Cửu Long Giang ta ơi | Ngữ văn 6 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 5 – Những nẻo đường xứ sở | Xem giới thiệu trong bài tuyển tập |
| Trong lòng mẹ (trích Những ngày thơ ấu) | Ngữ văn 6 Cánh diều, tập 1 | Bài 3 – Kí (Hồi kí và du kí) | Soạn bài Trong lòng mẹ (Cánh diều 6) |
| Trong lòng mẹ (trích Những ngày thơ ấu) | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 3 – Cội nguồn yêu thương (thực hành đọc) | Tác giả – tác phẩm Trong lòng mẹ |
Học sinh theo chương trình cũ từng gặp đoạn trích này ở lớp 8. Khi học, nên chú ý đặc trưng thể hồi ký (người kể là chính tác giả, sự việc có thật) và những chi tiết bộc lộ tâm trạng bé Hồng.
Tóm tắt tiểu sử Nguyên Hồng ngắn gọn
Nguyên Hồng (1918 – 1982), tên đầy đủ Nguyễn Nguyên Hồng, sinh ở Nam Định trong một gia đình sa sút, mồ côi cha năm 12 tuổi. Từ năm 1934, ông sống ở Hải Phòng giữa những người lao động nghèo. Năm 1937, tiểu thuyết đầu tay Bỉ vỏ đoạt giải của Tự Lực văn đoàn; năm 1940 in hồi ký Những ngày thơ ấu. Ông tham gia Hội Văn hóa cứu quốc từ 1943, hoạt động văn nghệ trong kháng chiến và là hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam. Sau 1954, ông viết bộ Cửa biển và bộ tiểu thuyết về khởi nghĩa Yên Thế. Ông mất năm 1982 ở Bắc Giang, được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996.
Câu hỏi thường gặp về Nguyên Hồng
Nguyên Hồng tên thật là gì?
Tên đầy đủ của ông là Nguyễn Nguyên Hồng; bút danh Nguyên Hồng chính là tên đệm và tên của ông.
Nguyên Hồng quê ở đâu?
Quê sinh của ông là phố Hàng Cau ở Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), nhưng gắn bó nhiều nhất với Hải Phòng, nơi ông sống từ năm 16 tuổi.
Nguyên Hồng sinh năm bao nhiêu, mất năm bao nhiêu?
Ông sinh ngày 5/11/1918 và mất ngày 2/5/1982 tại Bắc Giang.
Vì sao Nguyên Hồng hay viết về phụ nữ và trẻ em?
Vì phụ nữ và trẻ em bất hạnh xuất hiện rất nhiều trong tác phẩm của ông, như Tám Bính trong Bỉ vỏ hay bé Hồng và người mẹ trong Những ngày thơ ấu.
Tác phẩm nào của Nguyên Hồng có trong sách giáo khoa?
Trong lòng mẹ (Ngữ văn 6 Cánh diều, Ngữ văn 7 Kết nối tri thức) và bài thơ Cửu Long Giang ta ơi (Ngữ văn 6 Kết nối tri thức).
Lời kết
Đi qua tuổi thơ cay đắng và những năm lăn lộn nơi đáy xã hội, tác giả Nguyên Hồng đã biến nỗi đau riêng thành những trang văn đầy tình thương người. Hiểu cuộc đời ông là cách gần nhất để cảm nhận Trong lòng mẹ hay Bỉ vỏ. Mời bạn đọc tiếp tuyển tập tác phẩm Nguyên Hồng.
Xem thêm: Giới thiệu tác giả Nam Cao · Nhà văn Tô Hoài · Giới thiệu tác giả Nguyễn Đình Thi