Sống, hay không sống – đó là vấn đề là đoạn trích hồi III, cảnh 1 trong bi kịch Hăm-lét (Hamlet) của Uy-li-am Sếch-xpia, được học ở Ngữ văn 11 Kết nối tri thức, Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo và Ngữ văn 9 Cánh diều (với nhan đề “Sống, hay không sống?”, tên nhân vật phiên âm là Ham-lét). Bài viết tổng hợp thông tin tác giả, xuất xứ, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, sơ đồ tư duy và tóm tắt ngắn để em ôn tập nhanh.
Nội dung văn bản Sống, hay không sống – đó là vấn đề
Đoạn trích diễn ra trong lâu đài En-xi-nơ (Elsinore) của vương quốc Đan Mạch. Vua Clô-đi-út, hoàng hậu và cận thần Pô-lô-ni-út hỏi hai người bạn học cũ của Hăm-lét là Rô-den-cran, Ghin-đơn-xtơn về tình trạng “điên” của thái tử. Không moi được gì, nhà vua cùng Pô-lô-ni-út sắp đặt để Ô-phê-li-a, con gái Pô-lô-ni-út và cũng là người yêu của Hăm-lét, gặp chàng như tình cờ, còn chúng nấp sau để nghe trộm.
Hăm-lét bước ra với lời độc thoại nổi tiếng. Chàng tự hỏi nên cam chịu những đòn giáng của số phận hay vùng lên chống lại biển khổ; nghĩ về cái chết như giấc ngủ giải thoát nhưng lại sợ những “giấc mơ” có thể đến sau đó; kể ra những nỗi khổ nhục mà con người phải chịu trên đời. Câu mở đầu trong nguyên tác tiếng Anh:
To be, or not to be, that is the question:
Whether ’tis nobler in the mind to suffer
The slings and arrows of outrageous fortune,
Or to take arms against a sea of troubles…
(Tạm dịch: Sống, hay không sống – đó là câu hỏi: / Điều gì cao quý hơn, cam chịu trong lòng / những viên đá, mũi tên của số phận nghiệt ngã, / hay cầm vũ khí chống lại biển khổ…)
Gặp Ô-phê-li-a, Hăm-lét nói những lời lạnh lùng, cay nghiệt, phủ nhận tình yêu và bảo nàng vào nhà tu. Ô-phê-li-a đau đớn vì tưởng người yêu đã mất trí. Nhà vua nghe xong thì hiểu Hăm-lét không điên vì tình, bèn quyết định gửi chàng sang nước Anh và phải canh chừng chàng thật kĩ. Bản dịch tiếng Việt trong SGK còn được bảo hộ bản quyền, em hãy đọc toàn văn trong sách giáo khoa; lời giải chi tiết có ở bài soạn Sống, hay không sống – đó là vấn đề.
Thông tin tác giả Uy-li-am Sếch-xpia
Uy-li-am Sếch-xpia (William Shakespeare, 1564–1616) sinh ở thị trấn Stratford-upon-Avon, nước Anh, trong một gia đình thị dân khá giả; cha ông làm nghề thuộc da, may găng tay. Năm 18 tuổi ông lập gia đình; khoảng cuối những năm 1580 ông lên Luân Đôn, vừa làm diễn viên vừa viết kịch, rồi trở thành thành viên của đoàn kịch Lord Chamberlain’s Men (sau đổi tên là King’s Men) gắn với nhà hát Globe nổi tiếng. Những năm cuối đời ông về sống ở quê và mất năm 1616.
Sự nghiệp của Sếch-xpia gồm khoảng 37–39 vở kịch, 154 bài xon-nê (sonnet) và một số trường ca. Kịch của ông thường được chia thành hài kịch (Giấc mộng đêm hè, Người lái buôn thành Vơ-ni-dơ…), bi kịch (Rô-mê-ô và Giu-li-ét, Hăm-lét, Ô-ten-lô, Vua Lia, Mác-bét…), kịch lịch sử (Ri-sớt III, Hen-ri V…) và các vở kịch lãng mạn cuối đời như Bão tố.
Sếch-xpia là đỉnh cao của văn học Phục hưng Anh. Kịch của ông mang tinh thần nhân văn sâu sắc: đề cao con người, tình yêu, tự do và lẽ phải, đồng thời phơi bày những thế lực đen tối chà đạp con người. Ông kết hợp bi và hài, thơ và văn xuôi, đặc biệt dùng độc thoại để khám phá thế giới nội tâm nhân vật – điều thấy rõ nhất ở Hăm-lét.
Tìm hiểu thêm các vở kịch tiêu biểu trong bài những tác phẩm nổi tiếng nhất của Shakespeare.
Thông tin tác phẩm Sống, hay không sống – đó là vấn đề
Phần này trả lời những câu hỏi thường gặp khi tìm hiểu đoạn trích: xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, thể loại, bố cục, giá trị nội dung và nghệ thuật.
Sống, hay không sống trích từ tác phẩm nào?
Văn bản trích từ hồi III, cảnh 1 của vở bi kịch năm hồi Hăm-lét. SGK Ngữ văn 9 Cánh diều ghi nguồn theo bản dịch Ham-lét của Đào Anh Kha, Bùi Ý, Bùi Phụng (NXB Văn học, Hà Nội, 1986).
Hoàn cảnh sáng tác vở kịch Hăm-lét
- Hăm-lét được viết khoảng năm 1599–1601, thời kì Sếch-xpia sáng tác những bi kịch lớn nhất.
- Câu chuyện hoàng tử Đan Mạch trả thù cho cha vốn là một truyền thuyết cổ, được sử gia Xắc-xô Gram-ma-ti-cút (Saxo Grammaticus) ghi lại khoảng cuối thế kỉ XII và nhà văn Pháp Ben-lơ-phô-rê (Belleforest) kể lại ở thế kỉ XVI.
- Sếch-xpia đã sáng tạo lại câu chuyện trong bối cảnh cuối thời Phục hưng, khi lí tưởng nhân văn va chạm với hiện thực xã hội đầy tội ác và giả dối.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: bi kịch (kịch viết bằng thơ xen văn xuôi).
- Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp biểu cảm, nghị luận; thể hiện chủ yếu qua lời thoại nhân vật (đối thoại, độc thoại, bàng thoại) và chỉ dẫn sân khấu.
Nhân vật trong đoạn trích
Hăm-lét (thái tử Đan Mạch), vua Clô-đi-út (chú ruột, kẻ giết vua cha), hoàng hậu (mẹ Hăm-lét), Pô-lô-ni-út (cận thần), Ô-phê-li-a (con gái Pô-lô-ni-út, người yêu Hăm-lét), Rô-den-cran và Ghin-đơn-xtơn (bạn học cũ của Hăm-lét, bị vua dùng để dò xét).
Bố cục: Sống, hay không sống có mấy phần?
Theo diễn biến cảnh kịch, đoạn trích có thể chia làm 4 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến lời nói riêng của nhà vua “Ôi, gánh nặng của tội ác”): vua, hoàng hậu, Pô-lô-ni-út dò la tình trạng của Hăm-lét và giăng bẫy bằng cuộc gặp với Ô-phê-li-a.
- Phần 2 (độc thoại “Sống, hay không sống…”): những suy tư của Hăm-lét về lẽ sống, cái chết và nỗi khổ của con người.
- Phần 3 (cuộc gặp Hăm-lét – Ô-phê-li-a): Hăm-lét giả điên, nói lời lạnh lùng; Ô-phê-li-a đau xót.
- Phần 4 (còn lại): nhà vua và Pô-lô-ni-út bàn kế, quyết định đưa Hăm-lét sang Anh.
Nhiều tài liệu gộp phần 2–4 lại, chia đoạn trích làm 2 phần: sự dò la của nhà vua và cuộc trò chuyện của Hăm-lét với Ô-phê-li-a.
Giá trị nội dung
- Khắc họa bi kịch của Hăm-lét – con người mang lí tưởng nhân văn nhưng cô độc giữa một triều đình đầy tội ác, giả dối, tai mắt.
- Qua lời độc thoại, đặt ra câu hỏi muôn thuở về lẽ sống: sống cam chịu hay đấu tranh; đồng thời tố cáo những bất công của xã hội: áp bức, kiêu căng, luật pháp trì hoãn, quan lại hống hách.
- Phơi bày bản chất thâm hiểm của vua Clô-đi-út và bọn tay sai, cho thấy con người (như Ô-phê-li-a) bị biến thành công cụ của quyền lực.
Giá trị nghệ thuật
- Xây dựng xung đột kịch gay gắt ở cả hai bình diện: bên ngoài (Hăm-lét – Clô-đi-út) và bên trong (giằng xé nội tâm).
- Nghệ thuật độc thoại đặc sắc: giàu tính triết lí, hình ảnh ẩn dụ (biển khổ, giấc ngủ, xứ sở chưa ai trở về), câu hỏi tu từ, liệt kê.
- Lời thoại “giả mà thật” của Hăm-lét; bàng thoại của nhà vua hé lộ tội ác; hai tuyến nhân vật đối lập rõ nét.
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề lấy từ câu mở đầu lời độc thoại (To be, or not to be), câu thoại nổi tiếng nhất của kịch Sếch-xpia. SGK Cánh diều để nhan đề ở dạng câu hỏi “Sống, hay không sống?”, nhấn vào sự trăn trở chưa có lời đáp; SGK Kết nối tri thức và Chân trời sáng tạo giữ vế “đó là vấn đề”, khẳng định đây là vấn đề cốt lõi của cả vở kịch: sống thế nào cho xứng đáng với con người.
Sơ đồ tư duy Sống, hay không sống – đó là vấn đề
Sơ đồ dưới đây tóm lược 6 nội dung chính cần nhớ về tác giả và đoạn trích.
Tóm tắt Sống, hay không sống – đó là vấn đề
Hai mẫu tóm tắt ngắn giúp em nắm nhanh diễn biến của cảnh kịch.
Mẫu 1 – Tóm tắt Sống, hay không sống ngắn nhất
Nghi ngờ Hăm-lét giả điên, vua Clô-đi-út cùng Pô-lô-ni-út dùng Ô-phê-li-a làm mồi để nghe lén chàng. Hăm-lét độc thoại về câu hỏi sống hay không sống, rồi đối xử lạnh lùng với Ô-phê-li-a khiến nàng đau khổ. Nhà vua hiểu chàng không điên vì tình nên quyết định đẩy chàng sang Anh.
Mẫu 2 – Tóm tắt Sống, hay không sống đầy đủ
Trong lâu đài Đan Mạch, vua Clô-đi-út và hoàng hậu gặng hỏi Rô-den-cran, Ghin-đơn-xtơn về nguyên nhân khiến thái tử Hăm-lét như người mất trí nhưng không thu được gì. Theo kế của Pô-lô-ni-út, nhà vua để Ô-phê-li-a đứng đọc sách chờ Hăm-lét, còn hai kẻ nấp đi nghe trộm. Hăm-lét xuất hiện, một mình suy tưởng: nên cam chịu mọi khổ nhục hay đứng lên chống lại; cái chết có thể là giấc ngủ giải thoát nhưng nỗi sợ điều chưa biết khiến con người do dự. Khi gặp Ô-phê-li-a, chàng phủ nhận tình yêu, nói những lời chua chát về sự giả dối của con người và bảo nàng vào nhà tu. Ô-phê-li-a đau đớn, xót thương cho một tâm hồn cao quý nay đã tan vỡ. Nghe xong, Clô-đi-út nhận ra Hăm-lét đang ấp ủ một điều nguy hiểm và quyết định gửi chàng sang Anh, đồng thời phải canh chừng chàng thật chặt.
Lời kết
Sống, hay không sống – đó là vấn đề kết tinh tài năng và tư tưởng nhân văn của Sếch-xpia: một cảnh kịch ngắn nhưng chứa cả xung đột gay gắt, lời độc thoại triết lí và chân dung người anh hùng bi kịch Hăm-lét. Nắm chắc xuất xứ, bố cục và giá trị của đoạn trích sẽ giúp em làm tốt cả phần đọc hiểu lẫn bài phân tích văn bản kịch.
Nội dung này nằm trong phạm vi bài ôn tập học kì II Ngữ văn 9 Cánh diều, nơi có bảng tổng hợp và đề kiểm tra tham khảo.
Bạn nào cần chuẩn bị bài trước khi lên lớp có thể đọc bài soạn Sống, hay không sống sách Chân trời sáng tạo, có gợi ý cho từng câu.
Xem thêm: