Soạn bài Thực thi công lí (Sếch-xpia) – Ngữ văn 12 Cánh diều

Đọc lướt văn bản xem đoạn trích sử dụng những kiểu lời thoại nào (đối thoại, độc thoại).

Trả lời:

• Đối thoại là kiểu lời thoại chủ yếu, gần như xuyên suốt: nàng Poóc-xi-a đặt câu hỏi, Sai-lốc trả lời; nàng quay sang hỏi An-tô-ni-ô; Ba-xa-ni-ô xin nộp tiền thay bạn, Gra-ti-a-nô chen lời giễu cợt Sai-lốc.
• Không có lời độc thoại theo nghĩa nhân vật nói một mình. Tuy vậy, có những lượt lời rất dài, gần như một bài diễn thuyết hướng tới cả phòng xử: lời Poóc-xi-a bàn về sự khoan hồng và lời tuyên tội ở cuối đoạn.

Lối đối đáp dồn dập giúp xung đột phát triển nhanh và làm lộ rõ tính cách từng người.

Hành động kịch của Poóc-xi-a ở đây là gì?

Trả lời:

Ở chỗ này, việc Poóc-xi-a làm (hành động kịch) là thuyết phục: nàng khuyên Sai-lốc mở lượng khoan hồng. Nàng lập luận rằng khoan hồng không thể ép buộc, nó đến tự nhiên như mưa lành, đem phúc cho cả người ban ơn lẫn người nhận ơn, cao quý hơn cả vương miện và là phẩm chất của Thượng đế; nếu chỉ dựa vào công lí khắt khe thì không ai được cứu rỗi. Hành động này còn có ý nghĩa thăm dò: Poóc-xi-a cho Sai-lốc một cơ hội để rút lui trong danh dự. Hắn từ chối, nên sự tàn nhẫn của hắn hiện ra rõ ràng trước tòa, chuẩn bị cho cú lật ngược ở sau.

Hình dung giọng điệu, cử chỉ, nét mặt, tâm trạng của Sai-lốc mỗi khi cất lời ca tụng vị quan toà.

Trả lời:

• Giọng điệu: hớn hở, ngọt xớt, cao giọng cảm thán, có phần xum xoe, nịnh nọt (“Ôi, vị quan toà cao quý!”).
• Cử chỉ: khúm núm cúi chào, xoa tay, vội vàng dâng tờ văn khế; có lúc vung tay thúc giục An-tô-ni-ô.
• Nét mặt: rạng rỡ, mắt sáng lên vẻ đắc thắng, xen chút hung tợn khi nhắc tới chỗ cắt thịt gần sát trái tim.
• Tâm trạng: hả hê, tin chắc mình đã thắng, nóng lòng được thực hiện ý đồ trả thù.

Lời ca tụng của Sai-lốc thay đổi theo lợi ích: quan tòa nói thuận ý hắn thì được tôn là Đa-ni-en, là bậc già dặn sáng suốt. Chính sự xu nịnh ấy khiến người xem bật cười khi tình thế đảo ngược.

Lời thoại của Gra-ti-a-nô có gì giống và khác với lời thoại của Sai-lốc ở phần trước?

Trả lời:

Gra-ti-a-nô nhại lại chính lời Sai-lốc, biến lời tán dương thành mũi tên quay ngược vào hắn. Đây là thủ pháp lặp – nhại quen thuộc của hài kịch, tạo tiếng cười hả hê cho khán giả.

Tưởng tượng suy nghĩ, tâm trạng của Sai-lốc khi nghe lời tuyên án của Poóc-xi-a.

Trả lời:

Nghe Poóc-xi-a tuyên bố hắn phạm tội mưu hại tính mạng công dân Vơ-ni-dơ, Sai-lốc chắc hẳn chết lặng. Mới phút trước hắn còn tin cân thịt đã nằm trong tay, giờ không những mất món nợ mà một nửa gia sản phải trao cho chính kẻ hắn muốn giết, nửa kia bị sung công, còn mạng sống thì tùy ngài Đại thống lĩnh định đoạt. Hắn bàng hoàng, sợ hãi, rồi uất ức và cay đắng: tờ văn khế hắn từng nâng niu như bùa hộ mệnh nay lại thành sợi dây trói chính mình. Có lẽ hắn tiếc đứt ruột vì đã gạt đi số tiền gấp ba ngay giữa tòa, và lần đầu tiên kẻ cho vay khôn ngoan ấy hiểu ra mình đã thua bởi chính lòng tham và thù hận của mình.

Liệt kê các hành động kịch của nhân vật Poóc-xi-a và Sai-lốc trong đoạn trích Thực thi công lí; từ đó, hãy nêu tình huống kịch trong đoạn trích.

Trả lời:

Tình huống kịch: một phiên tòa mà kẻ cho vay cầm trong tay văn khế hợp lệ để đòi cắt thịt người mắc nợ, còn vị “quan tòa” xét xử lại là Poóc-xi-a cải trang, vợ của người bạn thân An-tô-ni-ô. Tình huống trở nên trớ trêu khi Sai-lốc bám vào từng chữ của văn khế để giết người thì bị chính từng chữ ấy trói tay, kẻ đi kiện hóa thành kẻ bị buộc tội.

Tìm phần văn bản ở bên A phù hợp với cấu trúc đối thoại ở bên B (a. Tấn công, luận tội – Xuống nước, đầu hàng; b. Thuyết phục – Phản đối; c. Chấp thuận – Tán thưởng; d. Thăm dò – Lảng tránh). Chỉ ra tác dụng của cách tổ chức các lời thoại đó.

Trả lời:

• (1) – b: Poóc-xi-a liên tục thuyết phục (khuyên khoan hồng, đề nghị gấp ba số tiền), Sai-lốc liên tục phản đối, khăng khăng đòi văn khế. Mấy câu hỏi mở đầu có tính thăm dò, nhưng Sai-lốc không hề lảng tránh mà đáp thẳng, nên cấu trúc d không ứng với trọn phần nào.
• (2) – c: Poóc-xi-a tỏ ra chấp thuận yêu cầu, tuyên cho phép cắt thịt; Sai-lốc tán thưởng rối rít.
• (3) – a: Poóc-xi-a tấn công, luận tội bằng chính lời văn khế và luật Vơ-ni-dơ; Sai-lốc xuống nước dần rồi đầu hàng.

Tác dụng: các cặp đối thoại nối nhau theo trình tự tăng tiến, khiến xung đột leo thang từng nấc rồi bất ngờ đảo chiều. Chặng 2 đẩy Sai-lốc lên đỉnh đắc thắng để cú lật ngược ở chặng 3 càng bất ngờ, đáng cười. Cách tổ chức ấy cũng làm nổi bật tài dẫn dắt của Poóc-xi-a và bộ mặt tham tàn, cố chấp rồi hèn yếu của Sai-lốc.

Chỉ ra và nêu nhận xét của em về xung đột kịch trong đoạn trích (Gợi ý: Xung đột xảy ra giữa ai với ai và về điều gì? Đỉnh điểm của xung đột là khi nào và xung đột được giải quyết ra sao? Cảm xúc của người đọc diễn biến như thế nào theo mức độ phát triển của xung đột?).

Trả lời:

• Giữa ai với ai, về điều gì: bề ngoài là giữa chủ nợ Sai-lốc và con nợ An-tô-ni-ô; tại tòa, xung đột trực tiếp là giữa Sai-lốc và Poóc-xi-a, xoay quanh quyền cắt một cân thịt theo văn khế. Sâu xa hơn, đó là cuộc đối đầu giữa lòng tham, thù hận núp bóng luật pháp với lòng nhân ái và công lí chân chính.
• Đỉnh điểm: lúc Poóc-xi-a tuyên tòa cho phép cắt thịt trên ngực An-tô-ni-ô và Sai-lốc reo lên giục con nợ chuẩn bị; mạng sống An-tô-ni-ô như treo trên lưỡi dao.
• Giải quyết: ngay sau đó Poóc-xi-a nói “Khoan đã: chưa hết.” Nàng dùng đúng chữ trong văn khế: chỉ được lấy thịt, không được lấy máu, không được sai một li. Sai-lốc hết đường xuống dao, xin rút lui cũng không được, cuối cùng còn bị kết tội mưu hại công dân.
• Cảm xúc người đọc: tò mò lúc đầu → bực bội trước sự lì lợm của Sai-lốc → lo âu, nghẹt thở ở đỉnh điểm → bất ngờ, hả hê khi thế cờ đảo ngược, bật cười theo những câu nhại của Gra-ti-a-nô → nhẹ nhõm, thỏa mãn khi kẻ ác bị trừng trị.

Nhận xét: xung đột được xây dựng chặt chẽ, căng dần rồi bùng nổ, giải quyết bất ngờ mà hợp lí, đúng tinh thần hài kịch: cái xấu tự sa vào bẫy của chính nó.

Qua lời thoại và hành động kịch của nhân vật, hãy làm rõ tính cách của nhân vật Sai-lốc. Vì sao đây là một nhân vật hài kịch?

Trả lời:

Tính cách Sai-lốc:

• Tàn nhẫn, thù hận: nhất quyết đòi cắt thịt “gần sát trái tim”, mang sẵn cân tới tòa, không chịu mời thầy thuốc vì văn khế không ghi.
• Cố chấp: gạt bỏ cả lời khuyên khoan hồng lẫn số tiền gấp ba, viện cớ đã thề với trời.
• Xu nịnh, thực dụng: khen quan tòa hết lời khi phán quyết có lợi cho mình.
• Tham lam, hèn yếu khi thất thế: vừa thấy bất lợi đã vội xin nhận tiền gấp ba, rồi chỉ xin tiền gốc, rồi bỏ cả nợ để chuồn.

Vì sao là nhân vật hài kịch: ở Sai-lốc có sự vênh lệch giữa vẻ ngoài và thực chất. Hắn luôn miệng đòi công lí, viện dẫn luật pháp và lời thề, nhưng mục đích thật là giết người để trả thù. Hắn tự tin dùng luật làm vũ khí rồi bị chính luật quật ngã, từ kẻ đi kiện thành kẻ bị buộc tội. Những lời lẽ thay đổi chóng mặt, từ tâng bốc sang van xin, phơi bày sự lố bịch của thói tham lam, tàn nhẫn. Tiếng cười bật ra từ đó mang ý nghĩa phê phán.

Theo em, có nên sáp nhập tất cả những lời tuyên án, luận tội của Poóc-xi-a dành cho Sai-lốc vào một lượt lời thoại không? Vì sao? Qua đoạn trích, hãy nêu và làm rõ nhận xét của em về nhân vật Poóc-xi-a.

Trả lời:

Không nên sáp nhập, vì:

• Lời luận tội được chia thành nhiều đòn nối tiếp: cấm làm chảy máu, cấm sai lệch một cân, không cho nhận tiền, rồi buộc tội mưu hại. Mỗi đòn đều đi kèm phản ứng của Sai-lốc, cho thấy hắn lùi từng bước một; gộp lại thì mất diễn biến tâm lí ấy.
• Xen giữa các lượt lời là những câu nhại của Gra-ti-a-nô, nguồn tạo tiếng cười của cảnh kịch.
• Chia nhỏ giúp nhịp kịch dồn dập, mỗi lần Poóc-xi-a nói “Khoan!” là một lần bất ngờ, giữ được sự hồi hộp đến cuối. Gộp thành một lượt dài sẽ biến cảnh kịch thành bài diễn văn, làm xung đột phẳng đi.

(Một số sách giải cho rằng gộp lại sẽ làm lời phán quyết thêm uy nghiêm; em có thể trình bày ý kiến riêng nếu lập luận được.)

Nhận xét về Poóc-xi-a:

• Thông minh, mưu lược: nàng không vội tấn công mà để Sai-lốc tự bộc lộ, tự từ chối mọi lối thoát rồi mới tung ra điểm yếu của văn khế.
• Am hiểu luật, lập luận sắc bén: dùng chính lời văn khế và luật lệ thành Vơ-ni-dơ để xử, khiến đối phương không cãi được.
• Nhân hậu: nhiều lần khuyên khoan hồng, đề nghị nhận gấp ba số tiền, đề nghị mời thầy thuốc.
• Bản lĩnh, dũng cảm: là phụ nữ nhưng dám cải trang thành tiến sĩ luật, điềm tĩnh làm chủ phiên tòa trước bao người.

Poóc-xi-a là hình mẫu con người lí tưởng thời Phục hưng: kết hợp trí tuệ với lòng nhân, biết dùng lẽ phải để bảo vệ người lương thiện.

Hãy lựa chọn để đối thoại với một trong các ý kiến (Gợi ý: đồng tình, không đồng tình; lí do,…): a) lời Poóc-xi-a về bản chất của sự khoan hồng; b) lời Ba-xa-ni-ô khẩn cầu bắt công lí nhượng bộ, làm một việc sai trái nhỏ để làm việc nhân nghĩa lớn; c) lời Poóc-xi-a: không quyền lực nào ở Vơ-ni-dơ được thay đổi một sắc lệnh đã ban bố.

Trả lời:

Em có thể chọn bất kì ý kiến nào. Gợi ý đối thoại với ý kiến b:

Em hiểu tấm lòng của Ba-xa-ni-ô: bạn chàng sắp mất mạng chỉ vì đã giúp chàng, nên chàng sẵn sàng xin tòa làm “cái việc sai trái nhỏ đó” để cứu người. Tuy vậy, em không đồng tình. Một khi tòa án chịu bẻ cong luật vì lời khẩn cầu, dù với mục đích tốt, thì lần sau người khác cũng có thể xin bẻ luật vì mục đích xấu; như Poóc-xi-a cảnh báo, một tiền lệ như thế sẽ mở đường cho nhũng lạm. Mục đích tốt không biện minh được cho cách làm sai. Hơn nữa, chính phiên tòa đã chứng minh không cần phá luật mới cứu được người bị hại; Poóc-xi-a vẫn tôn trọng tuyệt đối lời văn khế mà vẫn bảo vệ được người lương thiện. Điều cần không phải là bắt công lí nhượng bộ, mà là trí tuệ và lòng nhân để công lí được thực thi đúng nghĩa. Bài học này vẫn còn nguyên giá trị hôm nay, khi mọi người đều phải sống và làm việc theo pháp luật.