Lâm Thị Mỹ Dạ (1949 – 2023) là nữ nhà thơ quê Quảng Bình, nổi tiếng từ thời chống Mỹ với bài Khoảng trời, hố bom và quen thuộc với học sinh qua bài lục bát Chuyện cổ nước mình. Bà gắn bó nửa đời với Huế, là vợ nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường, và được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007. Bài viết của Văn VN tóm tắt tiểu sử, các mốc đời, sự nghiệp, phong cách và các bài thơ của Lâm Thị Mỹ Dạ trong sách giáo khoa.
Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ là ai?
Lâm Thị Mỹ Dạ là một trong những nữ nhà thơ tiêu biểu của thế hệ trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ, cùng thời với Xuân Quỳnh, Ý Nhi. Bà viết cả thơ cho người lớn lẫn thơ, truyện cho thiếu nhi; thơ bà dịu dàng, giàu nữ tính và thường có những liên tưởng bất ngờ.
| Tên | Lâm Thị Mỹ Dạ (dùng tên thật làm bút danh) |
| Năm sinh – năm mất | 18/9/1949 – 6/7/2023 (mất tại TP Hồ Chí Minh) |
| Quê quán | Xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình (nay thuộc tỉnh Quảng Trị) |
| Thể loại | Thơ (tự do, lục bát); truyện thiếu nhi |
| Tác phẩm tiêu biểu | Trái tim sinh nở, Bài thơ không năm tháng, Đề tặng một giấc mơ, Cốm non, Hồn đầy hoa cúc dại; các bài Khoảng trời, hố bom, Chuyện cổ nước mình |
| Giải thưởng | Giải nhất cuộc thi thơ báo Văn nghệ (đầu thập niên 1970); Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1981 – 1983; Giải A thơ 1999 của Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam; Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (2007) |
| Trong SGK hiện hành | Chuyện cổ nước mình (Ngữ văn 6 Kết nối tri thức, Chân trời sáng tạo); Khoảng trời, hố bom (Ngữ văn 10 Cánh diều) |
Bà sinh ra ở Lệ Thủy, vùng đất thuộc “tuyến lửa” Quảng Bình trong những năm máy bay Mỹ đánh phá miền Bắc. Tuổi thơ và tuổi trẻ giữa chiến tranh là chất liệu cho những bài thơ đầu tiên làm nên tên tuổi bà.
Cuộc đời Lâm Thị Mỹ Dạ qua các mốc chính
Đời Lâm Thị Mỹ Dạ đi qua ba vùng đất: Quảng Bình thời chiến, Huế những năm hòa bình và TP Hồ Chí Minh những năm cuối đời. Các mốc dưới đây được đối chiếu giữa trang Bảo tàng Văn học Việt Nam, Wikipedia, báo Nhân Dân và báo Thanh Niên.
- 1949: sinh ngày 18/9 tại xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy, Quảng Bình.
- Những năm chiến tranh: làm việc tại Ty Văn hóa Quảng Bình, làm phóng viên, biên tập viên.
- 1971: theo học khóa bồi dưỡng viết văn trẻ ở Quảng Bá, Hà Nội.
- 1972: viết Khoảng trời, hố bom; chùm thơ có bài này giành giải cao nhất trong cuộc thi của báo Văn nghệ.
- 1974: tập thơ Trái tim sinh nở ra mắt.
- 1978: trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam.
- Cuối thập niên 1970 – 1983: học khoa Viết văn (Trường Viết văn Nguyễn Du).
- 1983: tập Bài thơ không năm tháng, sau được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam.
- Từ thập niên 1980: về Huế làm báo ở Tạp chí Sông Hương; tham gia Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam khóa III.
- 2007: được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
- 2023: mất ngày 6/7 tại nhà riêng ở TP Hồ Chí Minh, sau nhiều năm mắc bệnh Alzheimer.
Những năm cuối đời, bà vừa chăm sóc chồng là nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường ốm nặng, vừa phải chống chọi với bệnh tật của chính mình. Bà ra đi vào tháng 7/2023; chưa đầy một tháng sau, người bạn đời của bà cũng từ trần.
Sự nghiệp sáng tác của Lâm Thị Mỹ Dạ
Thời chống Mỹ. Lâm Thị Mỹ Dạ bắt đầu làm thơ từ rất nhỏ; theo báo Thanh Niên, mười tuổi bà đã có một tập thơ chép tay, sau thất lạc vì chiến tranh. Tên tuổi bà thực sự được biết đến khi bài Khoảng trời, hố bom đoạt giải nhất cuộc thi thơ báo Văn nghệ. Tập Trái tim sinh nở (1974) tập hợp những bài thơ viết trong chiến tranh.
Sau 1975. Thơ bà chuyển dần sang đời tư, tình yêu, tình mẫu tử: Bài thơ không năm tháng (1983), Hái tuổi em đầy tay (1989), Mẹ và con (1994), Đề tặng một giấc mơ (1998), Cốm non (2005), Hồn đầy hoa cúc dại (2007).
Văn học thiếu nhi. Bà dành nhiều tâm sức cho các em nhỏ với những truyện như Danh ca của đất (1984), Nai con và dòng suối (1987), Nhạc sĩ Phượng Hoàng (1989), sau tập hợp trong Tuyển tập thơ và truyện thiếu nhi (2006).
Ra thế giới. Một tập thơ tuyển của bà được chuyển ngữ sang tiếng Anh với nhan đề Green Rice, in ở Hoa Kỳ năm 2005.
Năm 2007, ba tập Trái tim sinh nở, Bài thơ không năm tháng, Đề tặng một giấc mơ đưa bà tới Giải thưởng Nhà nước. Danh mục chi tiết có trong bài tuyển tập thơ Lâm Thị Mỹ Dạ hay nhất.
Các tác phẩm tiêu biểu của Lâm Thị Mỹ Dạ
Khoảng trời, hố bom (1972)
Bài thơ tự do kể chuyện một cô gái thanh niên xung phong đã thắp lửa dụ máy bay giặc, hi sinh để con đường ra trận được an toàn. Dòng mở đầu mang giọng kể của truyện cổ:
Chuyện kể rằng: em, cô gái mở đường
Hình ảnh hố bom chứa cả một khoảng trời biến sự mất mát thành vẻ đẹp bất tử. Tham khảo các bài phân tích Khoảng trời, hố bom.
Chuyện cổ nước mình
Qua thể lục bát, nhà thơ nói lên niềm yêu quý những câu chuyện cổ của dân tộc, nơi cha ông gửi lại lòng nhân hậu và bài học làm người. Wikipedia ghi bài thơ ra đời năm 1979; trước đây học sinh lớp 4 học bài này với tên gọi Truyện cổ nước mình. Hai câu mở đầu:
Tôi yêu truyện cổ nước tôi
Vừa nhân hậu lại tuyệt vời sâu xa
Xem tác giả, tác phẩm, bố cục Chuyện cổ nước mình và bài phân tích bài thơ.
Trái tim sinh nở (1974)
Tập thơ in năm 1974, lúc tiếng súng chưa dứt và tác giả mới ngoài hai mươi lăm tuổi. Ba mươi ba năm sau, đây là một trong ba tập thơ được ghi nhận khi bà nhận Giải thưởng Nhà nước.
Bài thơ không năm tháng (1983)
Tập thơ ra đời khi bà đang học viết văn ở Hà Nội, sau chiến tranh. Tập thơ được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1981 – 1983 và cũng nằm trong ba tập được xét tặng Giải thưởng Nhà nước năm 2007.
Một mình
Bài lục bát ngắn của chặng sau, xoay quanh nỗi cô đơn của con người trước cuộc đời rộng lớn. Đọc bài thơ Một mình.
Phong cách thơ của Lâm Thị Mỹ Dạ
- Tứ thơ bất ngờ: nhiều bài được dựng trên một liên tưởng lạ, như hố bom chứa khoảng trời, linh hồn người hi sinh hóa thành sao.
- Giọng nữ tính: dịu dàng, tha thiết, nhiều tự bạch về tình yêu, nỗi cô đơn và thân phận người phụ nữ.
- Gần với dân gian: thể lục bát, lối kể “chuyện kể rằng”, hình ảnh truyện cổ, ca dao.
- Tấm lòng của người mẹ: thơ và truyện cho thiếu nhi chiếm phần đáng kể trong sự nghiệp.
Thơ của Lâm Thị Mỹ Dạ trong sách giáo khoa Ngữ văn
| Bài thơ | Lớp – bộ sách | Bài học | Bài soạn trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Chuyện cổ nước mình | Ngữ văn 6 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 4 – Quê hương yêu dấu (văn bản đọc) | Soạn bài Chuyện cổ nước mình |
| Chuyện cổ nước mình | Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo, tập 1 | Bài 2 – Miền cổ tích (đọc kết nối chủ điểm) | Soạn bài Chuyện cổ nước mình |
| Khoảng trời, hố bom | Ngữ văn 10 Cánh diều, tập 2 | Bài 7 – Thơ tự do (tự đánh giá) | Phân tích Khoảng trời, hố bom |
Hai bài thơ thuộc hai thể khác nhau (lục bát và tự do), nên khi ôn tập học sinh có thể dùng chúng để so sánh đặc điểm thể thơ.
Tóm tắt tiểu sử Lâm Thị Mỹ Dạ ngắn gọn
Lâm Thị Mỹ Dạ (1949 – 2023) quê xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình. Bà làm việc ở Ty Văn hóa Quảng Bình trong những năm chiến tranh và nổi tiếng với bài Khoảng trời, hố bom (1972), bài thơ giành giải cao nhất cuộc thi thơ báo Văn nghệ. Hòa bình lập lại, bà theo học Trường Viết văn Nguyễn Du và sau đó gắn bó với Tạp chí Sông Hương ở Huế. Bà để lại nhiều tập thơ như Trái tim sinh nở, Bài thơ không năm tháng, Đề tặng một giấc mơ, cùng nhiều truyện thiếu nhi; bài Chuyện cổ nước mình được học ở lớp 6. Bà được tặng Giải thưởng Nhà nước năm 2007 và mất ngày 6/7/2023 tại TP Hồ Chí Minh.
Câu hỏi thường gặp về Lâm Thị Mỹ Dạ
Lâm Thị Mỹ Dạ quê ở đâu?
Bà quê xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình, nay thuộc tỉnh Quảng Trị.
Lâm Thị Mỹ Dạ sinh năm bao nhiêu, mất năm nào?
Bà sinh ngày 18/9/1949 và mất ngày 6/7/2023 tại TP Hồ Chí Minh.
Chồng của Lâm Thị Mỹ Dạ là ai?
Chồng bà là nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường, tác giả bút ký Ai đã đặt tên cho dòng sông?.
Bài thơ Khoảng trời, hố bom viết năm nào?
Bài thơ ra đời năm 1972; chùm thơ có bài này được giải nhất trong cuộc thi do báo Văn nghệ tổ chức.
Chuyện cổ nước mình và Truyện cổ nước mình có phải một bài?
Đúng vậy. Sách giáo khoa cũ ở lớp 4 dùng nhan đề Truyện cổ nước mình; sách Ngữ văn 6 hiện hành dùng nhan đề Chuyện cổ nước mình.
Lời kết
Từ cô gái Lệ Thủy viết về hố bom thời chiến đến người mẹ kể truyện cổ cho con, tác giả Lâm Thị Mỹ Dạ để lại một giọng thơ dịu dàng mà bền bỉ. Đọc thêm các bài thơ của bà trong tuyển tập thơ Lâm Thị Mỹ Dạ.
Xem thêm: Giới thiệu tác giả Xuân Quỳnh · Giới thiệu tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường · Giới thiệu tác giả Phạm Tiến Duật