Soạn bài Thề nguyền và vĩnh biệt (Sếch-xpia) – Ngữ văn 11 Cánh diều

Chú ý cách hình dung của Rô-mê-ô về Giu-li-ét.

Trả lời:

Rô-mê-ô hình dung người mình yêu bằng những hình ảnh lớn lao nhất của bầu trời:

• Cửa sổ nơi nàng đứng là phương đông, còn “nàng Giu-li-ét là Mặt Trời”, đẹp đến mức khiến ả Hằng Nga phải ghen tị, héo hon.
• Đôi mắt nàng được ví như hai ngôi sao sáng nhất; vẻ rạng ngời của đôi má đủ làm các vì tinh tú phải xấu hổ.
• Khi nàng cất tiếng, chàng gọi nàng là nàng tiên, là thiên sứ có cánh đang lướt giữa các tầng mây.

Đó là cách nhìn của một người đang yêu say đắm: chàng thần tượng hóa Giu-li-ét, đặt nàng lên ngang hàng vũ trụ. Lối so sánh, phóng đại liên tiếp ấy cũng là đặc trưng của lời kịch bằng thơ thời Phục hưng.

Tại sao Giu-li-ét lại nói: “Chỉ có tên họ chàng là thù địch của em thôi.”?

Trả lời:

Rô-mê-ô mang họ Môn-ta-ghiu, dòng họ đang thù hằn với nhà Ca-piu-lét của nàng. Giu-li-ét tách bạch con người với cái tên: con người Rô-mê-ô mà nàng yêu không có lỗi gì, thứ ngăn cách hai người chỉ là cái họ do gia đình để lại. Nàng lập luận rằng cái tên không phải bàn tay, khuôn mặt hay bất kì phần nào của cơ thể, và đưa ra hình ảnh bông hồng dù đổi tên vẫn giữ nguyên hương thơm. Câu nói cho thấy Giu-li-ét coi hận thù dòng tộc là thứ áp đặt từ bên ngoài, vô nghĩa trước tình yêu; nàng đề cao giá trị thật của con người, đúng với tinh thần nhân văn của thời đại Sếch-xpia.

Chú ý sự nguy hiểm mà Rô-mê-ô phải đối mặt để được gặp Giu-li-ét.

Trả lời:

• Chàng phải vượt bức tường vườn rất cao, trèo vào đất của dòng họ kẻ thù vào lúc nửa đêm.
• Nếu người nhà Ca-piu-lét bắt gặp, chàng khó lòng thoát chết, như chính Giu-li-ét lo lắng: “Họ mà bắt gặp chàng thì họ giết chàng mất.”

Dù vậy, Rô-mê-ô không hề sợ hãi. Chàng bảo mình vượt được tường là “nhờ đôi cánh của tình yêu”, coi ánh mắt hờ hững của nàng còn đáng sợ hơn kiếm của họ, thậm chí thà chết còn hơn sống mà không có tình nàng. Mối nguy càng lớn thì lòng can đảm và sức mạnh tình yêu của chàng càng nổi bật.

Tại sao Giu-li-ét lại nghĩ tiếng hót là của chim hoạ mi?

Trả lời:

Họa mi là loài chim quen hót về đêm, đêm nào cũng đậu trên cây lựu trước phòng nàng; còn sơn ca cất tiếng là lúc trời rạng, báo hiệu một ngày mới. Rô-mê-ô đang bị đày, nếu trời sáng mà còn ở lại Vê-rô-na thì sẽ mất mạng. Vì thế Giu-li-ét cố tin, và cố thuyết phục chàng tin, rằng đó là họa mi, tức là đêm vẫn còn dài. Đây là cách tự dối lòng rất con người: nàng không nỡ để chồng đi, muốn níu giữ thêm từng phút bên nhau.

Chú ý sự tương phản giữa ánh sáng và tăm tối trong câu thoại này của Rô-mê-ô.

Trả lời:

Câu thoại: “Mỗi lúc một sáng ư? Nỗi đau thương của chúng ta mỗi lúc một chìm thêm vào tăm tối.” Trời càng sáng thì nỗi đau của hai người càng chìm sâu vào bóng tối. Thông thường ánh sáng gắn với hi vọng, nhưng ở đây ánh bình minh lại là kẻ thù vì nó buộc họ chia lìa, còn đêm tối mới là nơi che chở cho tình yêu. Phép tương phản cho thấy nỗi đau đang lớn dần trong lòng Rô-mê-ô, đồng thời gợi trước kết cục u tối đang chờ đôi tình nhân.

Cách cảm nhận của Rô-mê-ô và Giu-li-ét về nhau có gì cần lưu ý?

Trả lời:

• Giu-li-ét có dự cảm về một điều không lành; nhìn chồng đứng dưới vườn, nàng thấy chàng như một cái xác dưới mồ, nhợt nhạt lạ thường.
• Rô-mê-ô cũng thấy vợ nhợt nhạt và giải thích rằng nỗi sầu đã rút cạn máu của cả hai.

Điều cần lưu ý: hai người cùng nhìn nhau qua lăng kính của nỗi đau và cùng có một cảm nhận u ám. Hình ảnh nấm mồ, sắc mặt nhợt nhạt như người chết là điềm báo cho cái chết của cả hai trong hầm mộ nhà Ca-piu-lét ở cuối vở. Ngay trước đó, Giu-li-ét gọi chàng bằng đủ mọi danh xưng thân thiết nhất (ông hoàng, chồng, người yêu, bạn), cho thấy với nàng, chàng là tất cả.

Đoạn trích xoay quanh cuộc đối thoại của những nhân vật nào? Mối quan hệ của họ là gì?

Trả lời:

• Nhân vật: đoạn trích xoay quanh cuộc trò chuyện của Rô-mê-ô và Giu-li-ét; ở cảnh V có thêm nhũ mẫu xuất hiện chốc lát để báo tin phu nhân sắp tới.
• Mối quan hệ: họ là con của hai dòng họ thù địch. Ở Hồi hai, cảnh II, hai người vừa quen nhau ở dạ yến và trở thành đôi tình nhân thề nguyền gắn bó. Đến Hồi ba, cảnh V, họ đã là vợ chồng (thành hôn bí mật), nhưng người chồng đang mang án lưu đày.

Cảnh gặp gỡ, tình tự của Rô-mê-ô và Giu-li-ét luôn phải diễn ra trong khoảng thời gian và không gian như thế nào? Vì sao?

Trả lời:

Những cuộc gặp ấy luôn diễn ra vào ban đêm, ở nơi kín đáo, vắng người và rất ngắn ngủi. Lí do là tình yêu của họ không thể công khai: hai dòng họ thù nhau, Rô-mê-ô bị phát hiện thì sẽ bị giết; sang cảnh V, chàng lại đang chịu lệnh đày, ở lại Vê-rô-na lúc trời sáng là mang tội chết. Bóng đêm vì thế trở thành người bảo vệ, còn ánh sáng ban ngày đồng nghĩa với hiểm họa và chia li.

Tìm và phân tích những lời đối thoại cho thấy: a) Tình yêu say đắm giữa Rô-mê-ô và Giu-li-ét; b) Những rào cản, khó khăn ngáng trở mối tình của họ.

Trả lời:

a) Tình yêu say đắm

• Rô-mê-ô sẵn sàng bỏ tên họ để được làm người yêu của nàng; chàng nói ái tình đã dẫn lối, và dù nàng ở bờ biển xa nhất, chàng cũng liều mình tìm tới.
• Giu-li-ét dám nói thẳng: “em yêu chàng say đắm”, dù biết có thể bị coi là lẳng lơ. Nàng còn ví tình mình mênh mông, sâu thẳm như biển cả, càng trao đi càng đầy thêm.
• Ở cảnh V, cả hai không nỡ rời nhau: Giu-li-ét níu kéo bằng tiếng họa mi, Rô-mê-ô sẵn lòng ở lại chịu chết vì đó là ý nàng.

⇒ Tình yêu của họ mãnh liệt, chân thành, dám vượt qua mọi giới hạn, kể cả cái chết.

b) Những rào cản

• Hận thù dòng họ: cái tên Môn-ta-ghiu khiến Giu-li-ét phải xin chàng từ bỏ thân phụ, từ bỏ tên họ; Rô-mê-ô thì muốn xé nát tên mình.
• Hiểm nguy tính mạng: tường cao, người nhà nàng mà bắt gặp thì chàng khó giữ được mạng.
• Lễ giáo: Giu-li-ét ngượng ngùng vì đã nói lời yêu trước, sợ bị cho là dễ dãi.
• Án lưu đày và thời gian: trời sáng là Rô-mê-ô phải đi; nhũ mẫu báo phu nhân sắp tới, cuộc từ biệt càng phải vội vàng.

⇒ Những rào cản ấy ngày càng nặng nề, từ thù hận gia đình đến bản án của chính quyền, đẩy mối tình vào bi kịch.

Hãy chỉ ra sự thay đổi trong âm hưởng chính của tình yêu từ Hồi hai, cảnh II sang Hồi ba, cảnh V. Sự thay đổi này góp phần thể hiện chủ đề của văn bản như thế nào?

Trả lời:

• Hồi hai, cảnh II: âm hưởng tươi sáng, say mê, hân hoan. Không gian có ánh trăng, lời thoại giàu hình ảnh mặt trời, sao, nàng tiên; Giu-li-ét mong nụ tình yêu sẽ nở thành hoa. Dù có lo lắng về hiểm nguy, tình yêu vẫn tràn đầy hi vọng.
• Hồi ba, cảnh V: âm hưởng buồn đau, lo âu, u ám. Ánh sáng trở thành kẻ thù, lời thoại dày đặc những từ vĩnh biệt, tử thần, thây ma, nhợt nhạt; hai người vừa yêu thương vừa linh cảm điều chẳng lành.

Sự chuyển đổi từ thề nguyền sang vĩnh biệt (cũng là hai vế của nhan đề) cho thấy tình yêu tự do, trong sáng của con người thời Phục hưng không thể sống yên ổn giữa hận thù và định kiến. Nó làm rõ chủ đề của bi kịch: ca ngợi sức mạnh, vẻ đẹp của tình yêu, đồng thời tố cáo những thế lực đã đẩy đôi trẻ tới cái chết.

Lời thoại nào trong đoạn trích khiến em cảm thấy thú vị nhất? Vì sao?

Trả lời:

Em có thể chọn bất kì lời thoại nào, miễn giải thích được lí do. Gợi ý:

Em thích nhất câu của Giu-li-ét: “Bông hồng kia, giá gọi bằng một tên khác, thì hương thơm cũng vẫn ngạt ngào.” Câu nói rất giản dị nhưng chứa một suy nghĩ sâu sắc: giá trị của một con người, một sự vật nằm ở bản chất chứ không ở cái tên khoác lên nó. Từ hình ảnh quen thuộc là bông hồng, Giu-li-ét bác bỏ cả mối thù dòng họ, khẳng định nàng yêu con người Rô-mê-ô chứ không bận tâm chàng thuộc họ nào. Đến nay, câu thoại vẫn thường được dẫn lại mỗi khi người ta muốn nói rằng đừng đánh giá ai qua danh xưng hay xuất thân.

Một lựa chọn khác là lời Giu-li-ét ở cảnh V: “Thôi cửa ơi, hãy cho ánh sáng lọt vào, và để đời sống đi ra.” Với nàng, Rô-mê-ô chính là đời sống, nên khoảnh khắc chàng rời đi giống như sự sống rời khỏi căn phòng.

Cảnh thề nguyền của Rô-mê-ô và Giu-li-ét (Hồi hai, cảnh II) gợi em liên tưởng đến cảnh thề nguyền nào trong văn học Việt Nam? Nêu suy nghĩ của em về điểm giống và khác nhau của những cảnh đó.

Trả lời:

Cảnh này dễ gợi nhớ đêm Thúy Kiều một mình sang nhà Kim Trọng, hai người thề nguyền dưới trăng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du.

• Giống nhau: đều diễn ra vào đêm trăng, ở nơi kín đáo; đều là tình yêu tự nguyện của đôi trẻ, vượt khỏi khuôn phép và không có cha mẹ chứng kiến; người con gái đều chủ động, chân thành; lời thề đều thiêng liêng nhưng sau đó đôi lứa đều phải chia lìa vì những thế lực bên ngoài.
• Khác nhau: Giu-li-ét không muốn người yêu lấy trăng ra thề vì trăng hay thay đổi, chỉ cần chàng thề bằng chính con người mình; còn Kim – Kiều lấy trời trăng làm chứng cho lời ước hẹn. Lời kịch của Sếch-xpia là đối thoại trực tiếp, bộc lộ tình cảm thẳng thắn, sôi nổi theo tinh thần phương Tây; Nguyễn Du kể và tả bằng thơ lục bát, ngôn ngữ ước lệ, kín đáo, tế nhị. Kết cục cũng khác: Rô-mê-ô và Giu-li-ét chết bên nhau, còn Kim – Kiều lỡ làng mười lăm năm rồi mới đoàn tụ.

Hai cảnh thề nguyền, dù ở hai nền văn hóa, đều cho thấy khát vọng được yêu tự do là khát vọng chung của con người ở mọi thời, mọi nơi.