Từ xa, chiếc thuyền lưới vó hiện ra trong sương sớm đẹp đến mức người nghệ sĩ nhiếp ảnh tưởng mình vừa bắt được cái đẹp “toàn bích”. Đến gần, cũng chiếc thuyền ấy, một gã đàn ông rút thắt lưng quất vợ ngay trên bãi xe tăng hỏng. Khoảng cách giữa hai cái nhìn ấy trong Chiếc thuyền ngoài xa là chìa khóa để hiểu phong cách sáng tác của Nguyễn Minh Châu. Nguyễn Minh Châu (1930 – 1989) là nhà văn quân đội, người đi qua hai chặng viết rất khác nhau: trước 1975 ngợi ca người lính, sau 1975 quay về soi những nghịch lý của đời thường bằng cái nhìn nhiều chiều và giọng văn đầy tự vấn.
Hai chặng bút: từ cảm hứng sử thi sang cảm hứng thế sự
Hiếm có nhà văn nào mà đời cầm bút chia đôi rõ như Nguyễn Minh Châu. Chặng đầu là những trang viết về chiến tranh: Cửa sông, tập truyện Những vùng trời khác nhau (1970) với truyện Mảnh trăng cuối rừng, tiểu thuyết Dấu chân người lính (1972). Nhân vật thường đẹp, trong trẻo; cô Nguyệt trong Mảnh trăng cuối rừng gần như là hiện thân của cái đẹp lý tưởng giữa bom đạn.
Sau 1975, ngòi bút ấy đổi hướng. Tập Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (1983), rồi Bến quê (1985), Chiếc thuyền ngoài xa (1987) đưa người đọc ra khỏi chiến trường, vào những gia đình, những làng chài, những căn phòng của người bệnh. Có thể đặt hai chặng cạnh nhau như sau (nhận xét của người biên tập):
| Phương diện | Trước 1975 | Sau 1975 |
|---|---|---|
| Cảm hứng chủ đạo | Sử thi, ngợi ca | Thế sự, đời tư |
| Nhân vật | Người lính, cô gái thanh niên xung phong, đẹp và nhất quán | Người thường, nhiều mặt, có cái tốt lẫn cái khuất tất |
| Cái nhìn | Một chiều, rõ đúng sai | Nhiều chiều, đặt câu hỏi nhiều hơn đưa đáp án |
| Giọng văn | Trữ tình, lạc quan | Trầm, tự vấn, nhiều suy tư triết lý |
| Tác phẩm tiêu biểu | Cửa sông, Dấu chân người lính, Mảnh trăng cuối rừng | Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa, Cỏ lau, Phiên chợ Giát |
Điều đáng chú ý là chặng sau không phủ nhận chặng trước bằng giọng mỉa mai. Nguyễn Minh Châu vẫn trân trọng người lính; chỉ là ông nhận ra đời sống phức tạp hơn những gì văn chương thời chiến kịp nói.
Tự phê phán trước khi phê phán
Cái nhìn mới ấy được chính nhà văn nói ra công khai trong bài tiểu luận Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa, viết những năm đầu Đổi mới. Ông cho rằng một thời gian dài, văn chương chủ yếu minh họa cho những điều đã định sẵn, và người viết cần dám nói thật về con người, kể cả những điều khó nói.
Sức nặng của bài viết nằm ở chỗ người viết nó đã thành danh từ chính giai đoạn văn học ấy. Thái độ tự vấn này thấm vào phong cách của ông: nhân vật trung tâm trong truyện sau 1975 thường là người đang xét lại chính mình. Phùng trong Chiếc thuyền ngoài xa nhận ra mình đã nhìn đời quá đơn giản; Nhĩ trong Bến quê đến cuối đời mới thấy những điều quý giá nhất ở ngay trước mặt.
Nhìn xa và nhìn gần: con người không chỉ có một mặt
Chiếc thuyền ngoài xa gần như là một bài học về cách nhìn. Phùng được giao đi chụp một tấm ảnh cảnh biển cho bộ lịch nghệ thuật, và anh có được khoảnh khắc “đắt” nhất đời mình. Nhưng tấm ảnh chỉ là cái nhìn từ xa. Đến gần, anh thấy người đàn bà hàng chài xấu xí, mệt mỏi, lặng im chịu đòn; thấy đứa con trai lao vào đánh lại bố để bảo vệ mẹ.
Truyện chưa dừng ở đó. Tại tòa án huyện, chánh án Đẩu, người đồng đội cũ của Phùng, khuyên chị bỏ chồng. Chị van xin đừng bắt chị bỏ, rồi kể rằng lão chồng vốn hiền lành, chỉ vì nghèo, thuyền chật, con đông mà sinh ra đánh vợ, và trên thuyền phải có người đàn ông chèo chống những lúc biển động. Người đàn bà tưởng như cam chịu ấy hóa ra hiểu đời sâu hơn cả hai người đàn ông có học. Đẩu và Phùng chợt hiểu ra nhiều điều.
Đây là nét căn bản của Nguyễn Minh Châu sau 1975: ông không vội phán xét. Người chồng tàn bạo cũng là nạn nhân của đói nghèo; người vợ cam chịu cũng là người thấu hiểu và hy sinh; người nghệ sĩ tưởng đã nắm được cái đẹp thì vẫn còn phải học cách nhìn đời.
Triết lý được rút ra từ những điều rất gần
Văn Nguyễn Minh Châu giai đoạn sau giàu chất suy tư, nhưng triết lý của ông ít khi là những câu châm ngôn đứng riêng. Nó nảy ra từ một hoàn cảnh cụ thể. Bến quê là ví dụ tiêu biểu. Nhĩ từng đi khắp nơi trên thế giới, cuối đời bị bệnh liệt giường trong căn gác nhìn ra sông Hồng. Một buổi sáng đầu thu, anh bỗng thấy dải bãi bồi bên kia sông đẹp lạ, “một chân trời gần gũi” mà anh chưa từng đặt chân đến.
Anh nhờ con trai sang bên ấy thay mình, nhưng cậu con mải xem một ván cờ thế trên hè phố và có thể lỡ chuyến đò ngang duy nhất trong ngày. Từ một chuyện nhỏ như thế, Nhĩ nghĩ đến cái điều trên đường đời người ta khó tránh khỏi sự vòng vèo, chùng chình. Cả truyện xây trên những nghịch lý: người đi nhiều lại không đến được nơi gần nhất; người vợ tảo tần bên cạnh mãi đến lúc này anh mới thật sự hiểu.
Ông cũng hay dùng chi tiết mang nghĩa biểu tượng. Cuối Bến quê, những chùm hoa bằng lăng ngoài cửa sổ chuyển sang “một màu tím thẫm như bóng tối”, như một lời báo trước lặng lẽ. Trong Chiếc thuyền ngoài xa, tấm ảnh treo ở nhiều nhà về sau thành một ẩn dụ: cái đẹp trên ảnh và sự thật ngoài bãi biển không trùng nhau.
Điểm nhìn của người đang tìm hiểu
Về kỹ thuật kể chuyện, Nguyễn Minh Châu chọn điểm nhìn rất có ý thức. Chiếc thuyền ngoài xa kể qua Phùng, một người ở ngoài, đi từ chỗ không hiểu đến chỗ hiểu. Bến quê đặt điểm nhìn bên trong Nhĩ, nên cảnh vật bên ngoài luôn nhuốm tâm trạng của người sắp từ giã cuộc đời. Nhờ vậy người đọc không được trao sẵn kết luận; họ cùng nhân vật nhận ra sự thật.
Giọng kể vì thế trầm, chậm, nhiều câu tự hỏi. Ít khi ông lên giọng tố cáo hay ngợi ca. Có lẽ một phần là tính cách: trong những ghi chép cuối đời, ông tự nhận mình nhút nhát, không thích thuyết phục ai, chỉ muốn người đọc tự tìm lấy lẽ phải.
Cỏ lau và Phiên chợ Giát: hai truyện vừa cuối đời
Hai truyện vừa viết những năm cuối cho thấy phong cách ấy đi đến độ chín. Cỏ lau trở lại đề tài chiến tranh, nhưng lần này là cái nhìn tỉnh táo, nhiều đau đớn về những mất mát của người lính, khác hẳn giọng của Dấu chân người lính; truyện được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1988 – 1989. Phiên chợ Giát, viết khi ông đã mang bệnh nặng, xoay quanh lão Khúng, một người nông dân nghèo, và được nhiều nhà nghiên cứu đọc như một câu chuyện nhiều tầng nghĩa về người nông dân và số phận.
Từ Mảnh trăng cuối rừng đến Phiên chợ Giát, người đọc thấy một nhà văn liên tục đổi mới chính mình. Đó cũng là lý do sách vở hay xếp ông vào hàng những người mở đường cho văn xuôi Việt Nam thời Đổi mới, bên cạnh những cây bút đến sau như Nguyễn Huy Thiệp.
Khi học Chiếc thuyền ngoài xa và Bến quê trong chương trình
Chiếc thuyền ngoài xa có trong Ngữ văn 12 Cánh diều (phần thực hành đọc hiểu); Bến quê từng được học ở Ngữ văn 9 chương trình cũ. Khi phân tích, hãy bám vào ba câu hỏi: nhân vật nhìn sự việc từ đâu (xa hay gần, ngoài hay trong); nghịch lý nào làm nhân vật thay đổi nhận thức; chi tiết nào mang nghĩa biểu tượng.
Tài liệu trên Văn VN: soạn bài Chiếc thuyền ngoài xa, Chiếc thuyền ngoài xa: tác giả, tác phẩm, bố cục, tóm tắt Chiếc thuyền ngoài xa, soạn bài Bến quê và tóm tắt Bến quê. Cuộc đời ông, từ làng Thơi đến tạp chí Văn nghệ Quân đội, có trong bài giới thiệu nhà văn Nguyễn Minh Châu; các tác phẩm khác xem ở tuyển tập tác phẩm Nguyễn Minh Châu.