Bằng Việt (sinh năm 1941) là nhà thơ, dịch giả Việt Nam thuộc thế hệ trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ, tác giả bài thơ Bếp lửa viết khi đang là sinh viên luật ở Liên Xô. Tên khai sinh của ông là Nguyễn Việt Bằng, quê gốc Thạch Thất, Hà Nội; ngoài thơ, ông còn là người dịch thơ thế giới và nhiều năm lãnh đạo giới văn nghệ Thủ đô. Bài viết của Văn VN tóm tắt tiểu sử, các mốc đời, sự nghiệp, phong cách và bài thơ của Bằng Việt trong sách giáo khoa.
Nhà thơ Bằng Việt là ai?
Bằng Việt là một trong những gương mặt tiêu biểu của lớp nhà thơ xuất hiện đầu thập niên 1960, cùng thời với Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, Phạm Tiến Duật. Ông được biết đến rộng rãi nhờ Bếp lửa và tập thơ in chung với Lưu Quang Vũ, rồi được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2001.
| Tên khai sinh | Nguyễn Việt Bằng |
| Bút danh | Bằng Việt (đảo vị trí hai chữ cuối trong tên thật) |
| Năm sinh | 15/6/1941 |
| Quê quán | Xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất, Hà Nội |
| Thể loại | Thơ, dịch thơ, biên soạn từ điển văn học |
| Tác phẩm tiêu biểu | Hương cây – Bếp lửa (in chung với Lưu Quang Vũ), Những gương mặt – những khoảng trời, Đất sau mưa, Cát sáng, Ném câu thơ vào gió; bài thơ Bếp lửa |
| Giải thưởng | Giải nhất thơ Hội Văn học nghệ thuật Hà Nội; Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (2001); Giải thưởng thơ Hội Nhà văn Việt Nam (2002) |
| Trong SGK hiện hành | Bếp lửa (Ngữ văn 8 Kết nối tri thức; Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo và Cánh diều) |
Nhiều tài liệu ghi ông sinh ở Huế, còn quê nội ở làng Chàng Sơn, xứ Đoài. Ông học phổ thông ở Hà Nội rồi được cử sang Liên Xô học ngành luật – một lựa chọn nghề nghiệp nghe có vẻ xa thơ, nhưng chính những năm sống xa nhà ấy lại cho ra đời bài thơ nổi tiếng nhất của ông.
Cuộc đời Bằng Việt qua các mốc chính
Đời Bằng Việt trải qua nhiều công việc: luật gia, phóng viên chiến trường, biên tập viên, nhà quản lý văn nghệ, đại biểu dân cử. Các mốc dưới đây được đối chiếu giữa Wikipedia và trang Bảo tàng Văn học Việt Nam.
- 1941: sinh ngày 15/6; quê gốc xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất.
- 1963: đang học khoa Pháp lý, Đại học Tổng hợp Kiev (Liên Xô), viết bài thơ Bếp lửa.
- 1965: tốt nghiệp, về nước làm việc tại Viện Luật học thuộc Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam.
- 1968: tập thơ Hương cây – Bếp lửa in chung với Lưu Quang Vũ ra mắt.
- 1969: chuyển sang công tác ở Hội Nhà văn Việt Nam.
- 1970: tình nguyện vào chiến trường, làm phóng viên trong Đoàn 559 (Bộ Tư lệnh Trường Sơn).
- 1975: về làm biên tập ở Nhà xuất bản Tác phẩm mới.
- 1983 – 1989: Tổng thư ký Hội Văn nghệ Hà Nội; góp phần sáng lập tờ Người Hà Nội (1985).
- 1991 – 2000: giữ ghế Phó Chủ tịch HĐND Thủ đô trong hai nhiệm kỳ.
- 2001: được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật; cùng năm bắt đầu hai nhiệm kỳ Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội (2001 – 2010).
- 2013: được thành phố Hà Nội tôn vinh danh hiệu Công dân Thủ đô ưu tú.
Hai trải nghiệm định hình thơ Bằng Việt là những năm học ở nước ngoài và những năm đi Trường Sơn. Cái trước cho ông nỗi nhớ quê, nhớ người thân và vốn văn hóa thế giới; cái sau cho ông những trang viết về người lính, về con đường ra trận.
Sự nghiệp sáng tác của Bằng Việt
Thập niên 1960. Bằng Việt bước vào làng thơ khi còn là sinh viên. Bếp lửa (1963) được in trong Hương cây – Bếp lửa (1968), tập thơ chung đầu tay của hai cây bút trẻ Bằng Việt và Lưu Quang Vũ. Theo báo Nhân Dân, Bếp lửa về sau trở thành “thi hiệu” của nhà thơ.
Những năm chiến tranh. Từ chiến trường Trường Sơn, ông viết Đường Trường Sơn, cảnh và người và tập Những gương mặt – những khoảng trời (1973); sau đó là Đất sau mưa (1977).
Sau 1975. Các tập Khoảng cách giữa lời (1984), Cát sáng (1985, in chung với Vũ Quần Phương), Bếp lửa – Khoảng trời (1986), Phía nửa mặt trăng chìm (1995), Ném câu thơ vào gió (2001) lần lượt ra mắt. Năm 2001, ba tập Hương cây – Bếp lửa, Bếp lửa – Khoảng trời, Đất sau mưa đưa ông tới Giải thưởng Nhà nước.
Dịch thuật và biên soạn. Bằng Việt dịch thơ Pushkin, Lermontov, Yannis Ritsos, Pablo Neruda cùng nhiều nhà thơ Nga, Pháp; ông là một trong những người biên soạn bộ Từ điển văn học (1983 – 1984) và bộ mới (2004).
Danh mục đầy đủ các tập thơ cùng phần giới thiệu từng bài có trong bài tuyển tập thơ Bằng Việt hay nhất.
Các tác phẩm tiêu biểu của Bằng Việt
Bếp lửa (1963)
Người cháu ở phương xa nhớ lại những năm thơ ấu sống cùng bà, khi bố mẹ đi công tác. Hình ảnh bếp lửa được nhắc đi nhắc lại, từ bếp lửa thật trong căn bếp nhỏ đến ngọn lửa của lòng tin và tình thương bà truyền cho cháu. Hai dòng mở đầu là hình ảnh trung tâm của bài:
Một bếp lửa chờn vờn sương sớm
Một bếp lửa ấp iu nồng đượm
Học sinh có thể đọc tác giả, hoàn cảnh sáng tác và tóm tắt Bếp lửa cùng các bài phân tích Bếp lửa.
Hương cây – Bếp lửa (1968)
Tập thơ đầu tay in chung với Lưu Quang Vũ. Hai cây bút trẻ cùng ra mắt bạn đọc trong một cuốn sách, và cũng từ đây bài Bếp lửa được nhiều người biết đến. Đây là một trong ba tập thơ được ghi nhận khi ông nhận Giải thưởng Nhà nước năm 2001.
Những gương mặt – những khoảng trời (1973)
Tập thơ ra đời từ những năm nhà thơ đi theo bộ đội Trường Sơn với tư cách người viết báo. Một bài thơ cùng thời kỳ là Truông nhà Hồ (1970); xem bài thơ Truông nhà Hồ.
Nghĩ lại về Pauxtốpxki
Bài thơ về nhà văn Nga K. Pauxtốpxki là ví dụ cho mảng thơ mang dấu ấn văn hóa thế giới của Bằng Việt: nhà thơ đối thoại với một tác giả mình từng say mê thời trẻ để nhìn lại chính mình. Đọc bài thơ Nghĩ lại về Pautopxki.
Ném câu thơ vào gió (2001)
Tập thơ của tuổi sáu mươi, được Giải thưởng thơ Hội Nhà văn Việt Nam năm 2002. Giọng thơ chiêm nghiệm hơn thời trẻ, nhiều suy tư về thế sự và về chính nghề thơ.
Phong cách thơ của Bằng Việt
- Hồi tưởng là cách nhìn: nhiều bài thơ đi từ một ký ức cụ thể của tuổi thơ, gia đình rồi mở rộng ra suy ngẫm về con người, đất nước.
- Trí tuệ, điềm đạm: cảm xúc được kiểm soát, ít bộc phát; câu thơ thường mang dáng dấp lập luận, có chiều sâu suy nghĩ.
- Tự sự đan trữ tình: thơ có chi tiết, có câu chuyện, như những năm đói, tiếng tu hú, cảnh làng cháy trong Bếp lửa.
- Vốn văn hóa rộng: nghề dịch và những năm học ở nước ngoài giúp thơ ông có nhiều liên tưởng tới văn chương thế giới.
- Thể thơ: sử dụng linh hoạt thơ tự do và thơ tám chữ, câu thơ dài ngắn theo mạch cảm xúc.
Thơ của Bằng Việt trong sách giáo khoa Ngữ văn
| Bài thơ | Lớp – bộ sách | Bài học | Bài soạn trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Bếp lửa | Ngữ văn 8 Kết nối tri thức, tập 2 | Bài 6 – Chân dung cuộc sống | Soạn bài Bếp lửa |
| Bếp lửa | Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo, tập 1 | Bài 1 – Thương nhớ quê hương | Soạn bài Bếp lửa |
| Bếp lửa | Ngữ văn 9 Cánh diều, tập 2 | Bài 7 – Thơ tám chữ và thơ tự do | Bếp lửa: tác giả, tác phẩm |
Bếp lửa có mặt ở cả ba bộ sách, nên học sinh cần nắm chắc hoàn cảnh sáng tác (năm 1963, khi tác giả đang học ở Liên Xô) và mạch cảm xúc đi từ hồi tưởng đến suy ngẫm.
Tóm tắt tiểu sử Bằng Việt ngắn gọn
Bằng Việt, tên khai sinh Nguyễn Việt Bằng, sinh ngày 15/6/1941, quê xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất, Hà Nội. Ông học luật tại Đại học Tổng hợp Kiev (Liên Xô), về nước năm 1965 công tác tại Viện Luật học, rồi chuyển về Hội Nhà văn, làm phóng viên chiến trường Trường Sơn và biên tập viên Nhà xuất bản Tác phẩm mới. Từ thập niên 1980, ông giữ nhiều cương vị trong giới văn nghệ Hà Nội và hai nhiệm kỳ đảm nhận cương vị Phó Chủ tịch HĐND Hà Nội. Ông nổi tiếng với bài thơ Bếp lửa (1963), tập Hương cây – Bếp lửa in chung với Lưu Quang Vũ, và được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2001.
Câu hỏi thường gặp về Bằng Việt
Bằng Việt tên thật là gì?
Tên khai sinh của nhà thơ là Nguyễn Việt Bằng; bút danh Bằng Việt chính là hai chữ cuối của tên thật đặt theo thứ tự ngược lại.
Bằng Việt quê ở đâu?
Quê gốc của ông là xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất, nay thuộc Hà Nội. Nhiều tài liệu cho biết ông sinh ra ở Huế.
Bằng Việt sinh năm bao nhiêu?
Ông sinh ngày 15/6/1941.
Bài thơ Bếp lửa được viết khi nào?
Bằng Việt viết Bếp lửa năm 1963, lúc mới hai mươi hai tuổi, còn là sinh viên luật ở Kiev (Liên Xô); bài thơ in trong tập Hương cây – Bếp lửa (1968).
Bằng Việt học ngành gì?
Ông học luật ở Liên Xô, nhận bằng của Đại học Tổng hợp Kiev năm 1965, và có mấy năm công tác ở Viện Luật học rồi mới chuyển hẳn sang văn chương.
Lời kết
Từ chàng sinh viên luật nhớ bà nơi đất khách đến người lãnh đạo văn nghệ Thủ đô, tác giả Bằng Việt vẫn giữ một giọng thơ điềm đạm, nặng tình với ký ức. Đọc tiếp các bài thơ của ông trong tuyển tập thơ Bằng Việt.
Xem thêm: Giới thiệu tác giả Lưu Quang Vũ · Giới thiệu tác giả Xuân Quỳnh · Giới thiệu tác giả Phạm Tiến Duật