Soạn bài Sống, hay không sống? (trích Ham-lét) – Ngữ văn 9 Cánh diều

Trả lời:
Nhà vua không thật sự tin Ham-lét điên. Ngay câu hỏi đầu tiên, Clô-đi-út đã hỏi vì sao Ham-lét lại “khoác” lên mình vẻ rối loạn ấy (nguyên tác: “puts on this confusion”), tức là hắn ngờ rằng đó chỉ là vẻ ngoài. Hắn liên tục cho người dò la, và đến cuối cảnh thì nói thẳng rằng những lời Ham-lét nói tuy hơi rời rạc nhưng “không giống điên”.

Trả lời:
Mục đích của Clô-đi-út là dò ra nguyên nhân thật khiến Ham-lét thay đổi: chàng buồn khổ vì tình yêu với Ô-phê-li-a như Pô-lô-ni-út đoán, hay vì đã biết điều gì đó về cái chết của vua cha. Hắn tỏ ra quan tâm đến sức khỏe của cháu, nhưng thực chất muốn nắm được suy nghĩ của Ham-lét để bảo vệ ngai vàng và che giấu tội ác của mình. Vì thế hắn giục Rô-den-cran, Ghin-đơn-xtơn khơi gợi cho Ham-lét vui chơi, rồi cùng Pô-lô-ni-út nấp nghe lén cuộc gặp của Ham-lét với Ô-phê-li-a.

Trả lời:

• Thật: lời độc thoại khi Ham-lét tưởng mình đang ở một mình. Ở đó chàng bộc lộ đúng tâm trạng: đau khổ, hoài nghi, căm ghét sự bất công, giằng xé giữa chịu đựng và hành động. Nỗi cay đắng về sự giả dối của con người trong lời nói với Ô-phê-li-a cũng là thật.
• Giả: những câu nói lạnh lùng, đột ngột, trái ngược nhau khi đối thoại với Ô-phê-li-a (phủ nhận việc từng tặng quà, lúc nói từng yêu nàng, lúc lại nói chưa từng yêu, bảo nàng vào nhà tu). Đó là vẻ điên được “diễn” để đánh lạc hướng những kẻ đang nghe lén.

Điều đặc biệt là cái giả và cái thật đan vào nhau: Ham-lét giả điên nhưng qua lời “điên” vẫn nói ra những sự thật chua chát về thời đại.

Trả lời:
Đoạn độc thoại diễn tả:

• Câu hỏi về lẽ sống: nên cam chịu mọi đòn giáng của số phận hay đứng lên chống lại “biển khổ” để chấm dứt nó. Nguyên tác mở đầu bằng câu “To be, or not to be, that is the question”.
• Cách nghĩ về cái chết: chết giống như ngủ, có thể giải thoát khỏi mọi đau khổ, nên là điều đáng mong muốn; nhưng con người sợ những “giấc mơ” sau cái chết, sợ cõi chưa ai trở về kể lại, nên đành chịu đựng cuộc sống.
• Bức tranh bất công của xã hội: sự áp bức của kẻ quyền thế, thói khinh người của kẻ kiêu căng, nỗi đau tình yêu bị rẻ rúng, luật pháp chậm trễ, thói hống hách của quan lại, người tài đức phải chịu sự hắt hủi của kẻ bất tài.
• Sự tự ý thức: chính sự suy nghĩ quá nhiều khiến con người trở nên nhút nhát, làm quyết tâm hành động bị nhụt đi.

Trả lời:

Ô-phê-li-a ngây thơ, bị biến thành công cụ trong âm mưu của cha và nhà vua mà không hay biết; Ham-lét thì phải giấu tình yêu sau vẻ điên cuồng để tự bảo vệ.

Trả lời:
Sau khi nghe lén, Clô-đi-út kết luận Ham-lét không điên vì tình mà trong lòng chàng đang ấp ủ điều gì nguy hiểm. Hắn quyết định gấp rút gửi Ham-lét sang nước Anh, lấy cớ đi đòi khoản cống nạp, nói rằng biển cả và xứ lạ sẽ giúp chàng khuây khỏa. Thực chất đó là cách đẩy Ham-lét ra xa triều đình để trừ hậu họa. Pô-lô-ni-út còn đề nghị để hoàng hậu gặp riêng Ham-lét sau buổi diễn kịch, hắn sẽ nấp nghe thêm.

Trả lời:
Câu kết của nhà vua (nguyên tác: “Madness in great ones must not unwatch’d go”, có thể hiểu là: người quyền cao mà điên thì không thể để yên không canh chừng) cho thấy:

• Sự nghi kị, cảnh giác cao độ: Clô-đi-út coi Ham-lét là mối đe dọa trực tiếp với ngai vàng.
• Sự thâm hiểm, xảo quyệt: hắn khoác lên quyết định trừ khử vẻ ngoài của lòng lo lắng cho cháu, và sẽ tiếp tục giám sát, tìm cách hãm hại chàng.

Đoạn trích Sống, hay không sống? kể về chuyện gì và có những nhân vật nào? Xem phần tóm tắt để xác định vị trí của đoạn trích.

Trả lời:

• Nội dung: vua Clô-đi-út, hoàng hậu và Pô-lô-ni-út dò xét “cơn điên” của Ham-lét. Chúng sắp đặt để Ô-phê-li-a “tình cờ” gặp chàng, còn vua và Pô-lô-ni-út nấp nghe lén. Ham-lét xuất hiện với đoạn độc thoại “Sống, hay không sống?”, rồi đối thoại gay gắt với Ô-phê-li-a. Nghe xong, nhà vua kết luận chàng không điên vì tình và quyết định đưa chàng sang Anh.
• Nhân vật: Ham-lét, vua Clô-đi-út, hoàng hậu (mẹ Ham-lét), Pô-lô-ni-út, Ô-phê-li-a, Rô-den-cran và Ghin-đơn-xtơn.
• Vị trí: hồi III, cảnh 1 của vở kịch – sau khi hồn ma vua cha tiết lộ tội ác và Ham-lét bắt đầu giả điên, trước màn “kịch trong kịch” mà chàng dùng để thử phản ứng của Clô-đi-út.

Nhận biết một số chỉ dẫn sân khấu, lời nhân vật; đoạn độc thoại và đối thoại trong văn bản.

Trả lời:

• Chỉ dẫn sân khấu: các chú thích đặt trong ngoặc cho biết nhân vật nói với ai, làm gì, ra hay vào sân khấu, chẳng hạn (nói với Ô-phê-li-a), (nói với vua). Câu “Ôi, gánh nặng của tội ác” là lời nhà vua nói riêng (bàng thoại): trong cảnh kịch, các nhân vật khác không nghe thấy, chỉ khán giả biết.
• Lời nhân vật: lời của vua Clô-đi-út, hoàng hậu, Pô-lô-ni-út, Rô-den-cran, Ghin-đơn-xtơn, Ô-phê-li-a và Ham-lét.
• Độc thoại: đoạn Ham-lét nói một mình, từ câu “Sống, hay không sống…” đến khi chàng nhận ra Ô-phê-li-a và nhờ nàng cầu nguyện cho tội lỗi của mình.
• Đối thoại: giữa vua, hoàng hậu với Rô-den-cran, Ghin-đơn-xtơn; giữa vua với Pô-lô-ni-út; giữa Pô-lô-ni-út với Ô-phê-li-a; giữa Ham-lét với Ô-phê-li-a.

Đoạn độc thoại của Ham-lét trong văn bản Sống, hay không sống? thể hiện tâm trạng và thái độ gì? Những lời độc thoại ấy bộc lộ mâu thuẫn nào trong con người Ham-lét?

Trả lời:

• Tâm trạng: đau khổ, u uất, hoài nghi, day dứt. Ham-lét nghĩ đến cái chết như một lối thoát nhưng lại sợ điều chưa biết sau cái chết.
• Thái độ: căm ghét, phẫn nộ trước những bất công của xã hội: áp bức, kiêu căng, luật pháp trì hoãn, quan lại hống hách, người tài bị chà đạp.
• Mâu thuẫn:
  • Giữa ý thức trách nhiệm phải hành động (trả thù cho cha, chống lại cái ác) với sự do dự, hoài nghi.
  • Giữa khát vọng giải thoát bằng cái chết với nỗi sợ hãi thế giới sau cái chết.
  • Giữa lí tưởng nhân văn về con người cao quý với hiện thực xấu xa, và giữa suy nghĩ với hành động: càng suy nghĩ, quyết tâm càng bị nhụt đi.

Xác định hai tuyến nhân vật đối lập trong đoạn trích. Nhận xét đặc điểm tính cách của hai tuyến nhân vật này.

Trả lời:

Hoàng hậu và Ô-phê-li-a không trực tiếp mưu hại Ham-lét nhưng bị cuốn vào âm mưu và vô tình trở thành công cụ của phe nhà vua. Sự đối lập này làm nổi bật sự cô độc của Ham-lét giữa một triều đình đầy tai mắt.

Đặc điểm bi kịch (đề tài, cốt truyện, nhân vật và kiểu xung đột) thể hiện qua đoạn trích Sống, hay không sống? như thế nào?

Trả lời:

Sự trăn trở “Sống, hay không sống?” và quyết định cầm vũ khí chống lại bạo ngược, cường quyền nói lên phẩm chất và tính cách gì của Ham-lét? Em có đồng ý với quyết định ấy của Ham-lét không? Vì sao?

Trả lời:

• Phẩm chất, tính cách: Ham-lét là người có ý thức trách nhiệm cao với gia đình và đất nước, trung thực, giàu suy tư, không chấp nhận sống cam chịu trước cái ác. Việc trăn trở kĩ càng cho thấy chàng thận trọng, không hành động mù quáng; quyết định cầm vũ khí thể hiện dũng khí và tinh thần đấu tranh cho lẽ phải.
• Quan điểm: em đồng ý với quyết định của Ham-lét, vì im lặng chịu đựng chỉ để cái ác tiếp tục hoành hành, còn đấu tranh là cách bảo vệ công lí và phẩm giá con người. Tuy vậy, qua bi kịch của chàng, em cũng hiểu cuộc đấu tranh ấy cần sự tỉnh táo, tránh làm tổn thương người vô tội như Ô-phê-li-a.