Soạn bài Sống, hay không sống – đó là vấn đề – Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo

Động cơ nào khiến vua Clô-đi-út quan tâm, hỏi han về nguyên do dẫn đến tình trạng tinh thần của Hăm-lét?

Trả lời:

Bề ngoài, nhà vua tỏ ra là người cha dượng lo lắng cho sức khoẻ thái tử. Nhưng có thể dự đoán động cơ thật là nỗi lo sợ và sự nghi ngờ: Clô-đi-út vừa giết anh để cướp ngôi, cưới chị dâu, nên hắn sợ Hăm-lét đã biết điều gì đó. Hắn cần biết thái tử điên thật hay giả, và vì sao “điên”, để kịp đối phó nếu chàng là mối nguy cho ngai vàng.

Trả lời:

Câu “Ôi, đúng quá thật!…” của nhà vua là lời độc thoại ở dạng lời nói riêng (bàng thoại): nhân vật nói ra cho khán giả nghe, những người trên sân khấu không nghe thấy.

Mối liên hệ: Pô-lô-ni-út chỉ buột miệng nhận xét rằng người ta thường khoác vẻ thành kính bên ngoài để che giấu điều xấu bên trong. Câu nói vô tình ấy như “roi quất” vào lương tâm Clô-đi-út, khiến hắn tự thú rằng những lời hoa mĩ của hắn chỉ là lớp phấn son che đậy tội ác. Nhờ đó, khán giả biết chắc nhà vua có tội và đang bị lương tâm cắn rứt.

Đây là lời đối thoại hay độc thoại? Lời thoại này cho thấy điều gì trong tâm trí và tính cách của Hăm-lét?

Trả lời:

Đây là lời độc thoại nội tâm – Hăm-lét đứng một mình, tự nói với chính mình. Câu mở đầu nổi tiếng trong nguyên tác là “To be, or not to be, that is the question”.

• Tâm trí: chàng đang giằng xé giữa cam chịu số phận nghiệt ngã hay vùng lên chống lại “biển khổ”; nghĩ tới cái chết như giấc ngủ giải thoát nhưng lại sợ những “giấc mơ” chưa biết sau cái chết. Chàng kể ra những bất công của đời: áp bức, kiêu căng, công lí chậm trễ, cường quyền hỗn xược, tài đức bị khinh rẻ.
• Tính cách: Hăm-lét là người trí thức giàu suy tư, nhạy cảm với cái ác, có lí tưởng nhân văn nhưng cũng hay hoài nghi, do dự; chính chàng nhận ra “nỗi vướng mắc của tâm tư” khiến quyết tâm hành động mờ nhạt đi.

Từ đây cho đến hết cuộc thoại với Ô-phê-li-a, Hăm-lét dùng lời lẽ như thế nào để che mắt những kẻ đang theo dõi chàng?

Trả lời:

• Lúc đầu nói lịch sự, xa cách, lặp từ (“như thường…”) như người lơ đãng.
• Phủ nhận việc từng tặng kỉ vật, rồi nói “có một thời” từng yêu nàng nhưng lập tức lại bảo không yêu – lời lẽ mâu thuẫn, thất thường.
• Chơi chữ, lí sự vòng vo về “đức hạnh” và “nhan sắc”; tự hạ mình là kẻ tội lỗi, khuyên nàng vào nhà tu, buông lời mỉa mai phụ nữ và hôn nhân, nói bóng gió về người cha đang nấp nghe.

⇒ Hăm-lét cố tình nói năng lạnh lùng, lộn xộn, cay độc để mọi người tin chàng điên thật. Nhưng ẩn sau đó là sự căm ghét thói giả dối của triều đình và nỗi đau khi người mình yêu bị biến thành công cụ dò xét.

Giải thích do đâu bạn suy đoán đúng hoặc chưa đúng.

Trả lời:

Dự đoán ở Câu 1 là đúng. Nghe lén xong, nhà vua khẳng định tình yêu không phải nguyên nhân; hắn thấy trong tâm hồn Hăm-lét có điều gì đang ủ ấp và có thể gây nguy hiểm, nên quyết định gấp rút gửi chàng sang nước Anh. Pô-lô-ni-út vẫn tin là do tình yêu, nhưng cũng đề nghị để hoàng hậu gặp riêng thái tử cho ông nghe lén, nếu không được thì đưa đi hoặc giam giữ. Như vậy, sự “quan tâm” của vua chỉ là vỏ bọc cho nỗi sợ và âm mưu loại bỏ Hăm-lét.

Em đoán đúng nhờ những dấu hiệu từ trước: lời tự thú “gánh nặng của tội ác” và việc nhà vua bày cách nấp để theo dõi thay vì trò chuyện thẳng thắn với thái tử. (Nếu em từng đoán nhà vua thật lòng lo cho con, thì lời thoại cuối cảnh cho thấy dự đoán ấy chưa đúng vì em chỉ dựa vào vẻ ngoài của nhân vật.)

Dựa vào nội dung tóm tắt cốt truyện ở phần giới thiệu, hãy lí giải tình thế của Hăm-lét và mục đích giả điên của chàng.

Trả lời:

• Tình thế: Hăm-lét biết cha bị chú ruột đầu độc, mẹ lại tái giá với kẻ thù; kẻ giết cha đang nắm ngai vàng, xung quanh chàng toàn tai mắt. Chàng đơn độc, mang nghĩa vụ trả thù nhưng chưa có bằng chứng ngoài lời hồn ma, và bản thân luôn trong vòng nguy hiểm.
• Mục đích giả điên: che mắt Clô-đi-út để hắn mất cảnh giác; có “vỏ bọc” để nói thật, làm điều mình muốn mà không bị nghi; từ đó dò xét, xác minh sự thật về cái chết của vua cha và chờ thời cơ trả thù.

Xác định xung đột trong văn bản và cho biết những giằng xé nội tâm của Hăm-lét (lựa chọn giữa sống và chết, giữa những thái độ sống và nhân cách đối lập…) có tác dụng thế nào trong việc khơi sâu và phát triển xung đột kịch.

Trả lời:

• Xung đột bên ngoài: giữa Hăm-lét – con người nhân văn, khao khát công lí – với Clô-đi-út và cả triều đình đầy tội ác, giả dối (Pô-lô-ni-út, hai người bạn cũ, thậm chí Ô-phê-li-a bị lợi dụng).
• Xung đột bên trong: giằng xé trong tâm hồn Hăm-lét giữa cam chịu và đấu tranh, giữa sống và chết, giữa khát vọng hành động và sự do dự, giữa tình yêu với Ô-phê-li-a và nghĩa vụ trả thù.
• Tác dụng: những giằng xé nội tâm nâng xung đột từ chuyện trả thù riêng thành câu hỏi lớn về lẽ sống của con người trước cái ác; khiến Hăm-lét thêm cô độc, làm hành động của chàng bị trì hoãn và đẩy mâu thuẫn với nhà vua ngày càng căng thẳng (vua nghi ngờ, quyết đưa chàng đi). Nhờ đó, xung đột kịch vừa sâu hơn vừa được đẩy tới những cảnh tiếp theo.

Phân tích đoạn độc thoại nội tâm và những lời đối thoại của Hăm-lét với Ô-phê-li-a để làm rõ: a. Nguyên nhân nảy sinh xung đột giữa Hăm-lét với các nhân vật khác và với xã hội Đan Mạch thời bấy giờ; b. Thái độ, tình cảm của Hăm-lét trong những lời thoại với Ô-phê-li-a về người nữ.

Trả lời:

a. Nguyên nhân xung đột:

• Hăm-lét mang lí tưởng nhân văn: tin vào phẩm giá, lẽ phải, tình yêu. Trong khi đó, triều đình Đan Mạch là nơi kẻ giết vua lên ngôi, hoàng hậu bội bạc, bề tôi xu nịnh, rình rập.
• Lời độc thoại cho thấy chàng nhìn rõ cả một xã hội bất công: áp bức của kẻ bạo ngược, thói kiêu căng, công lí trì trệ, cường quyền hỗn xược, người tài đức bị khinh miệt. Chàng không thể chấp nhận thực tại ấy nên xung đột với nhà vua và cả xã hội là tất yếu.

b. Thái độ, tình cảm với Ô-phê-li-a và người nữ:

• Bề ngoài lạnh lùng, cay nghiệt: chối bỏ kỉ vật, phủ nhận tình yêu, khuyên nàng vào nhà tu, mỉa mai thói điểm phấn tô son, sự giả dối của phụ nữ.
• Bên trong là nỗi đau và thất vọng: người mẹ tái giá quá vội đã làm chàng mất niềm tin vào phụ nữ; người yêu lại bị dùng làm mồi nhử. Lời khuyên “vào nhà tu” vừa là lời giả điên, vừa có thể hiểu là mong nàng tránh xa triều đình nhơ bẩn. Lời chào đầu tiên khi thấy nàng (“nữ thần của ta”) cho thấy tình yêu chưa hề mất.

Kẻ bảng vào vở, liệt kê một số biểu hiện “hành động bên trong”, “hành động bên ngoài” của vua Clô-đi-út và Hăm-lét. Từ bảng, lí giải sự khác biệt giữa con người bên trong và bên ngoài của mỗi nhân vật; nhận xét cách xây dựng nhân vật và hành động kịch.

Trả lời:

• Sự khác biệt: Clô-đi-út đạo đức giả – bề ngoài là vị vua nhân từ, bên trong là kẻ sát nhân đầy toan tính. Hăm-lét ngược lại – bề ngoài là kẻ điên vô lễ, bên trong là con người tỉnh táo, cao thượng, đau khổ.
• Nhận xét: Sếch-xpia xây dựng nhân vật đa chiều, đặt hai tuyến nhân vật đối lập; hành động kịch không chỉ là hành vi bên ngoài mà còn là diễn biến nội tâm được bộc lộ qua độc thoại, bàng thoại. Nhờ vậy kịch vừa căng thẳng vừa giàu chiều sâu tâm lí.

Trả lời:

• Độc thoại của Hăm-lét giàu tính triết lí, dùng nhiều câu hỏi tu từ, hình ảnh ẩn dụ (biển khổ, giấc ngủ, xứ sở không ai trở về), phép liệt kê những bất công – bộc lộ trọn vẹn thế giới nội tâm nhân vật.
• Lời nói riêng của nhà vua ngắn nhưng hé lộ tội ác, giúp khán giả biết điều các nhân vật khác không biết.
• Đối thoại Hăm-lét – Ô-phê-li-a có nhiều tầng nghĩa: nói “điên” mà sắc sảo, chơi chữ, đảo ý; lời thoại của vua và triều thần thì trau chuốt, khách sáo, che giấu toan tính.

⇒ Ngôn ngữ nhân vật được cá thể hoá, vừa thúc đẩy xung đột vừa khắc hoạ tính cách.

Trả lời:

• Chủ đề: bi kịch của con người mang lí tưởng nhân văn (Hăm-lét) trước một xã hội đầy tội ác, giả dối; sự trăn trở về lẽ sống: cam chịu hay đấu tranh.
• Thông điệp: con người cần sống có lí tưởng, dám đối diện và đấu tranh với cái ác thay vì cam chịu; đồng thời phải tỉnh táo trước sự giả dối. Tác phẩm cũng nhắc rằng nếu chỉ mãi suy tư mà không hành động, quyết tâm tốt đẹp có thể bị dập tắt.

Từ việc đọc văn bản Sống, hay không sống – đó là vấn đề và Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài, bạn rút ra được những lưu ý gì khi đọc một văn bản bi kịch?

Trả lời:

• Nắm tóm tắt vở kịch và vị trí đoạn trích để hiểu tình huống, tình thế của nhân vật.
• Xác định xung đột kịch (bên ngoài và bên trong) và mâu thuẫn không thể dung hoà dẫn đến kết cục bi thảm.
• Chú ý lời thoại (đối thoại, độc thoại, bàng thoại) và chỉ dẫn sân khấu để hiểu hành động bên ngoài và diễn biến nội tâm.
• Phân tích nhân vật bi kịch: lí tưởng, khát vọng, sai lầm hoặc hạn chế và cái giá phải trả.
• Rút ra chủ đề, thông điệp, đặt văn bản trong bối cảnh lịch sử – xã hội của tác phẩm; nếu có thể, hình dung văn bản khi được biểu diễn trên sân khấu.