Phân tích một tác phẩm kịch – Dàn ý + 10 bài văn mẫu hay nhất (lớp 8)

Có một đoạn chữ nghiêng trong lớp kịch Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục mà em mở ra xem nhiều lần nhất. Không nhân vật nào nói gì cả. Nhạc nổi lên, bốn anh thợ phụ xúm vào thay đồ cho ông chủ nhà, còn ông thì đi tới đi lui cho mọi người ngắm bộ áo mới. Chỉ vài dòng chỉ dẫn sân khấu, vậy mà Mô-li-e đã dựng được cả một màn trình diễn của thói học làm sang. Lớp kịch khép lại hồi hai của vở hài kịch năm hồi Trưởng giả học làm sang, và gần như toàn bộ tiếng cười trong đó xoay quanh một thứ rất tầm thường: quần áo.

Giuốc-đanh là con nhà buôn lắm tiền, chỉ ao ước được người ta coi như dân quý tộc. Ông không có dòng dõi, cũng không có học vấn, nên ông mua lấy những thứ người quý tộc có: thầy dạy nhảy, thầy dạy kiếm, và một bộ lễ phục. Mô-li-e không cần nhân vật tự giới thiệu điều ấy. Ngay từ lời thoại đầu tiên với bác phó may, ông chủ đã cằn nhằn đủ thứ: bít tất lụa vừa chật vừa mỏng, chưa kịp đi đã thủng, còn đôi giày mới thì bó chặt đến nhức nhối. Người xem nhận ra ngay một con người chịu khổ vì cái đẹp mượn, mà vẫn chưa chịu thôi.

Xung đột của lớp kịch là xung đột giữa hai cái thấp kém: một bên ham danh đến mù quáng, một bên láu cá, tham vặt. Bác phó may mang tới bộ lễ phục có những bông hoa bị may lộn đầu, một lỗi ai nhìn cũng thấy. Giuốc-đanh phát hiện ra thật, và ông có lí khi phàn nàn. Ấy vậy mà bác thợ may chỉ cần bảo rằng người sang đều mặc kiểu ấy, cơn giận liền biến mất. Tới khi bác ta đề nghị may xuôi lại, chính ông chủ lại gạt đi, sợ mất cái vẻ quý phái vừa được hứa. Lời thoại ở đây rất ngắn, đổi chiều rất nhanh, và chính sự đổi chiều ấy làm người xem bật cười: cái đầu của Giuốc-đanh không phân biệt được đúng sai, chỉ phân biệt được cái gì giống quý tộc và cái gì không.

Chi tiết tấm vải còn sắc hơn. Giuốc-đanh để ý thấy chiếc áo bác phó may đang mặc được cắt từ đúng xấp vải ông đưa, nghĩa là mình đã bị ăn bớt. Một người buôn bán lẽ ra phải tính toán chuyện này rất kĩ. Vậy mà ông bỏ qua, vì còn bận thử lễ phục. Mô-li-e cho thấy thói học đòi đã lấn át cả bản năng giữ của của một nhà buôn, và khi một con người tự nguyện bị lừa thì kẻ lừa chẳng cần khéo lắm. Bác phó may cũng không phải một vai phụ cho có. Mỗi lần bị bắt lỗi, bác lại có ngay một câu chống chế trơn tru, và lần nào câu ấy cũng đánh trúng điều ông chủ thèm nghe. Hai con người ấy khớp vào nhau như hai mảnh của cùng một trò bịp.

Đoạn chỉ dẫn sân khấu ở giữa lớp kịch là nơi các yếu tố ấy gặp nhau. Cảnh thay đồ được dàn theo nhịp nhạc như một điệu múa, biến việc thay đồ thành một buổi lễ trịnh trọng. Càng trịnh trọng, cảnh càng buồn cười, vì người được tôn vinh trong nghi lễ ấy đang khoác một bộ áo may hỏng. Đây là thủ pháp đối lập quen thuộc của hài kịch: hình thức càng long trọng thì cái rỗng bên trong càng lộ. Đọc trên giấy em chỉ hình dung được; xem trên sân khấu, chắc chắn đó là lúc khán giả cười to nhất.

Qua bộ lễ phục, Mô-li-e cười vào những kẻ tưởng có thể mua được giá trị bằng vẻ ngoài. Giuốc-đanh không ác, ông chỉ ngớ ngẩn, nhưng sự ngớ ngẩn ấy nuôi sống cả một bầy người quanh ông. Tiếng cười của vở kịch vì thế không chỉ nhắm vào một người, mà vào cả một nếp nghĩ: coi cái mác quý hơn cái thật.

Gấp sách lại, em cứ hình dung ông Giuốc-đanh trong bộ áo hoa chúc ngược xuống đất bước ra phố, ngẩng cao đầu tin rằng mình đang mặc đúng kiểu nhà quý phái. Hình ảnh ấy buồn cười, nhưng cũng làm em giật mình: có những lần chính em cũng mặc một thứ gì đó chỉ vì người khác bảo là sang.

Ông lớn, cụ lớn, đức ông: chỉ bằng ba tiếng gọi, mấy anh thợ phụ đã móc được tiền từ túi ông Giuốc-đanh. Phần cuối lớp kịch Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục, trích hài kịch Trưởng giả học làm sang của Mô-li-e, ngắn mà đủ cho thấy tài dựng cảnh của nhà viết kịch Pháp. Chỉ với một thủ pháp tăng cấp, ông phơi ra trọn vẹn thói hám danh của một tay trưởng giả.

Tình huống rất đơn giản. Mặc xong lễ phục, Giuốc-đanh đi lại khoe áo; một thợ phụ xin tiền uống rượu và gọi ông là ông lớn. Danh xưng ấy vốn dành cho người có địa vị, nên ông mừng rỡ thưởng ngay. Thợ phụ hiểu ý, lần lượt đổi sang cụ lớn, đức ông. Ở bản dịch khác mà sách Kết nối tri thức chọn, các bậc ấy được dịch thành ngài quý tộc, tướng công, đại nhân; tên gọi khác nhau nhưng cấu trúc giống nhau: mỗi bậc cao hơn là một khoản tiền nữa.

Điều làm cảnh này thú vị là lời nói riêng của Giuốc-đanh. Xen giữa các lượt thoại, ông thầm tính rằng nếu bọn thợ còn nâng thêm bậc nữa thì túi tiền sẽ hết sạch. Như vậy ông không ngây thơ, ông biết mình đang bị moi tiền. Nhưng biết mà vẫn trả, vì cái danh hão với ông quý hơn tiền thật. Bàng thoại ở đây làm cái cười sâu thêm một tầng: khán giả không chỉ cười một kẻ bị lừa mà cười một người tự nguyện mua lời nịnh.

Về phía thợ phụ, lời của họ ngắn, lễ phép, lặp lại một khuôn. Họ không phải nhân vật tốt; họ chỉ đánh hơi được chỗ yếu của ông chủ và khai thác đến cùng. Xung đột giữa thói khoe mẽ và thói tham vặt khép lại khi cả hai bên đều thỏa mãn, và chính sự thỏa mãn ấy là điều đáng cười nhất.

Đoạn kết của lớp kịch giống một phép tính: ba danh xưng rỗng đổi lấy những đồng tiền có thật. Mô-li-e để người xem tự làm phép tính đó và tự kết luận ai mới là kẻ ngốc. Bài học em rút ra khá rõ: lời khen đáng giá khi nó nói đúng về mình; lời khen phải trả tiền thì chẳng khác bộ áo hoa ngược.

Một ông lão chạy từ vườn ra, đầu không mũ, rồi bất ngờ túm chặt cánh tay mình mà quát đòi trả tiền, trước khi nhận ra đó là tay của chính mình. Cử chỉ ấy nằm trong màn độc thoại ở lớp 7 hồi IV vở Lão hà tiện của Mô-li-e, được sách Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo trích trong đoạn Tiền bạc và tình ái. Chỉ một cảnh một người, nhưng đó là cao trào của cả vở kịch.

Ác-pa-gông giàu nứt đố đổ vách mà bủn xỉn từng đồng; lão chôn một tráp tiền trong vườn, và tráp tiền ấy vừa bị lấy mất. Khi đứng một mình, lẽ ra nhân vật sẽ than thầm. Ác-pa-gông thì kêu ầm ĩ, hỏi dồn dập: kẻ trộm là ai, nên chạy ngả nào, nó ở kia hay ở đây. Những câu hỏi ngắn liền nhau như hơi thở gấp, cho thấy lão hoàn toàn mất tự chủ.

Lão đòi tra tấn cả nhà, dọa treo cổ hết thảy mọi người, như thể cả thế giới đã thông đồng lấy trộm của lão. Đặc biệt, màn độc thoại cứ chực biến thành đối thoại. Lão xưng hô với đồng tiền như với một người bạn thân, than rằng mất nó thì đời lão chẳng còn gì. Lão nghe tiếng ồn ở phía dưới liền nghi chính những người đang xem cũng bàn tán về tên trộm. Nhà viết kịch kéo cả khán giả vào cơn hoảng loạn, và tiếng cười bật ra ngay lúc người xem bị lão nghi là kẻ gian.

Thủ pháp phóng đại được đẩy tới cùng: một tráp tiền được đặt ngang hàng với mạng sống, kẻ trộm bị coi như kẻ giết người. Thói hà tiện vì thế hiện lên không còn là một nết xấu nhỏ mà là một thứ bệnh làm con người lẫn lộn mọi giá trị.

Câu than của Ác-pa-gông trong cơn rối trí, rằng “tôi không còn biết tôi ở đâu”, có lẽ là lời tự nhận xét đúng nhất của nhân vật. Người đánh mất mình vì tiền đã đến mức ấy, thì mất tráp hay còn tráp cũng chẳng khác gì nhau.

Vở hài kịch Quan thanh tra của Gô-gôn kết thúc bằng một cảnh không ai nói câu nào. Một hiến binh vào báo rằng có vị quan từ kinh đô Pê-téc-bua vừa tới, đòi các vị quan chức tới gặp ngay; thế là cả bọn đứng sững như tượng, mỗi người cứng lại ở một tư thế. Muốn hiểu vì sao sự im lặng ấy đáng sợ đến vậy, phải lần ngược lại phần kết hồi năm, đoạn sách Ngữ văn 12 Cánh diều trích học.

Tình huống của cả vở kịch là một sự nhầm lẫn thân phận. Một gã công chức trẻ nhẵn túi tên Khơ-lét-xta-cốp bị các quan chức của một thị trấn tỉnh lẻ tưởng là quan thanh tra đi vi hành. Họ thi nhau đãi đằng, đút tiền; viên thị trưởng An-tôn An-tô-nô-vích còn định gả con gái cho hắn. Đoạn trích mở ra đúng lúc ông ta đang hân hoan nhất.

Rồi chủ sự bưu vụ hớt hải chạy đến: vị khách họ cung phụng bấy lâu chẳng phải quan thanh tra nào cả. Nguồn tin đến từ lá thư Khơ-lét-xta-cốp gửi bạn, bị chính ông ta bóc trộm. Chi tiết này đã tự nó là một lời tố cáo: viên chức giữ thư từ lại quen tay bóc thư người khác. Lá thư được đọc to giữa đám đông, và từ đây Gô-gôn dựng một trò chơi tuyệt khéo. Khơ-lét-xta-cốp kể chuyện được tưởng nhầm là quan lớn, ăn uống, vay tiền thả cửa, rồi giễu từng người một bằng những hình ảnh rất thô. Đến đoạn nói về ai, người ấy chối, hoặc đòi bỏ qua, trong khi những người khác hả hê đòi đọc tiếp. Không ai thấy xấu hổ vì việc mình làm; họ chỉ xấu hổ khi bị gọi tên.

Xung đột trong đoạn trích không phải giữa người tốt và kẻ xấu. Đó là cái thấp kém tự va vào chính nó: kẻ đút lót bị kẻ lừa đảo chơi lại, rồi quay sang trách nhau. Viên thị trưởng tức nghẹn, mắng chính mình là đồ ngu, nhưng rồi lại đổ lỗi cho người ngoài, trách những kẻ cầm bút sẽ biến chuyện này thành trò cười trên sân khấu. Đám quan chức lần lượt khai ra mình đã mất bao nhiêu tiền, rồi trút giận lên hai địa chủ đầu tiên loan tin. Lời thoại dồn dập, chồng chéo, mỗi người một giọng, tạo nên một mớ hỗn độn đúng như bộ máy họ đang vận hành.

Chính vì thế mà cảnh câm cuối cùng có sức nặng. Suốt vở kịch, những con người ấy run sợ một ông quan tưởng tượng; giờ đây, khi một ông quan thật có thể tới, họ không còn lời nào để chối. Gô-gôn dùng một lời chỉ dẫn sân khấu thay cho lời phán xét: cái sợ của họ là bằng chứng rõ nhất về tội của họ.

Tiếng cười của Quan thanh tra vì thế vừa vui vừa lạnh. Người xem cười những ông quan bị lừa, rồi chợt nhận ra cái đáng cười không nằm ở một gã lừa đảo khéo miệng, mà ở một bộ máy sẵn sàng quỳ trước bất cứ ai có vẻ là cấp trên. Khi tấm màn hạ xuống trên những bức tượng người ấy, câu hỏi còn lại là: ông quan từ Pê-téc-bua kia sẽ khác gã trai trẻ đến mức nào?

Hài kịch không phải lúc nào cũng vui từ đầu đến cuối; có vở bắt người xem nín thở rồi mới cho cười. Thực thi công lí, cảnh I hồi IV vở Người lái buôn thành Vơ-ni-dơ của Sếch-xpia, là một ví dụ như thế. Suốt nửa đầu đoạn trích, một con người có thể mất mạng ngay giữa phiên tòa.

Tình huống kịch nằm trong một tờ văn khế. An-tô-ni-ô vay tiền của Sai-lốc, kẻ cho vay nặng lãi vốn thù ghét chàng, và đã kí rằng nếu đến hạn mà không trả được, chàng phải để Sai-lốc xẻo một cân thịt trên người. Hạn đã qua, Sai-lốc kiện ra tòa. Người đứng ra xử là Poóc-xi-a, nàng đã cải trang thành một chàng tiến sĩ luật.

Diễn biến phiên tòa được tổ chức như một trận cờ. Poóc-xi-a mở đầu bằng lời khuyên khoan hồng, ví lòng khoan dung với mưa lành rơi xuống tự nhiên, đem phúc đến cho người ban ơn cũng như kẻ được tha. Sai-lốc chỉ đòi đúng từng điều khoản. Ba-xa-ni-ô xin trả gấp nhiều lần số nợ, xin tòa du di luật pháp một lần cho bạn mình; Poóc-xi-a gạt đi, vì luật đã định thì không ai được tùy tiện sửa. Sai-lốc mừng rỡ, khen quan tòa hết lời, mang sẵn cái cân, đến việc mời thầy thuốc hắn cũng không chịu, vì trong giấy không có dòng nào nói thế. Xung đột lên tới đỉnh khi tòa cho phép hắn cắt thịt.

Rồi Poóc-xi-a bảo hãy khoan, việc chưa xong. Tờ giấy cho phép lấy thịt, nhưng không có chữ nào cho phép lấy máu; chỉ cần một giọt máu rơi, hay miếng thịt cắt hụt, cắt quá một chút, mạng sống và gia sản của hắn đều không giữ nổi. Thế cờ đảo ngược trong một lượt lời. Sai-lốc vội lùi từng bước: lúc đầu đòi lấy gấp ba số tiền, sau chỉ mong lấy lại vốn, cuối cùng chịu mất trắng, mà vẫn không thoát. Kẻ lấy chữ nghĩa văn khế làm dao giờ bị chính chữ nghĩa ấy trói lại.

Tiếng cười của đoạn trích bật ra mạnh nhất ở lời Gra-ti-a-nô. Chàng nhại lại đúng những câu Sai-lốc vừa dùng để tâng bốc quan tòa, chỉ thêm một tiếng gọi tên hắn ở cuối câu. Cùng một lời khen, lúc trước là tiếng reo của kẻ sắp thắng, lúc sau thành tiếng chế giễu kẻ thua. Sếch-xpia dùng phép lặp lại lời thoại để đánh dấu cú đảo chiều, vừa gây cười vừa cho thấy công lí đã trở về đúng chỗ.

Đoạn trích ca ngợi trí thông minh và lòng nhân hậu, đồng thời cảnh báo lòng thù hận và sự tham lam: bám vào chữ để hại người thì có ngày bị chữ quật lại. Cái cân Sai-lốc mang đến tòa để cân thịt người, rốt cuộc lại thành chiếc cân cân chính sự độc ác của hắn.

Buổi diễn văn nghệ cuối học kì, lớp em dựng lại cảnh mở đầu vở Bệnh sĩ trên sân khấu nhỏ của trường (đây là tình huống giả định). Bạn đóng ông Nha chỉ cần đứng giữa sân khấu, ưỡn ngực đọc tên hợp tác xã mới là cả hội trường đã cười. Sau buổi ấy, em đọc lại đoạn trích Đổi tên cho xã của Lưu Quang Vũ và hiểu vì sao: tiếng cười đã nằm sẵn trong từng lời thoại, người diễn chỉ việc nói to cho đúng.

Đoạn trích dựng lại buổi lễ mà ở đó xã Cà Hạ được khoác một cái tên mới là Hùng Tâm. Không có người kể chuyện; mọi thứ hiện ra qua lời nhân vật và những dòng chỉ dẫn in nghiêng. Ngay phần mở màn, căn phòng ở trụ sở xã đã rợp cờ, dán kín khẩu hiệu, pháo nổ và nhạc vang. Lời chỉ dẫn ấy không chỉ tả bối cảnh mà còn báo trước thái độ của tác giả: một buổi lễ càng rình rang thì càng phải hỏi nó mừng điều gì.

Câu trả lời là: mừng một cái tên. Chủ tịch xã là ông Nha long trọng công bố từ nay Cà Hạ mang tên Hùng Tâm, phố Cà lên làm thị trấn, hợp tác xã được gắn một cái tên dài dằng dặc, đọc hết cũng hụt hơi. Văn Sửu, người thư kí, lần lượt xướng tên những chức danh mới: người trước là đội trưởng nay thành chủ nhiệm trung tâm này, người trước là tổ trưởng nay thành chủ nhiệm trung tâm kia. Chữ trung tâm và chữ chủ nhiệm cứ lặp đi lặp lại, đến mức nghe như một bài đồng dao. Thủ pháp lặp ấy làm người xem thấy rõ cái điều mà ông Nha không thấy: đời sống ở Cà Hạ vẫn y nguyên, chỉ có các tấm biển là mới.

Mâu thuẫn chính ở đây là cái tên kêu đặt cạnh cái thực nghèo nàn, và nó lên cao nhất ở chuyện ông Độp. Ông làm nghề hoạn lợn, thấy danh sách đọc hết mà không có mình thì sốt ruột. Thế là ông Nha và Văn Sửu chế ngay cho ông một chức mới: chủ nhiệm “Trung tâm Triệt sản gia súc”. Nghề vẫn là nghề cũ, chỉ có cái nhãn là mới, vậy mà ông Độp hớn hở như vừa được thăng quan. Tiếng cười ở đây vừa vui vừa chua: bệnh sĩ không chỉ ở người cầm đầu, nó lây sang cả những người dân lành.

Giữa đám đông say tên gọi ấy, bà Độp là người duy nhất nói thẳng rằng đổi như thế là dở hơi. Lời của bà ngắn, mộc, đặt cạnh những câu văn hoa của ông Nha thì như một gáo nước lạnh. Lưu Quang Vũ không cần lên tiếng phê phán; ông để một bà nông dân nói hộ điều khán giả đang nghĩ. Đó cũng là cách tác giả cho thấy phía nào của xung đột đứng về lẽ phải.

Phần cuối đoạn trích phơi ra cái gốc của căn bệnh. Khi chỉ còn người nhà, ông Nha khen lấy khen để buổi lễ, rồi vạch hướng làm ăn bằng mấy câu hô hào trên đã cho bung ra, ta cũng bung ra, cuối cùng chốt lại là bung ra làm pháo. Nghe thì rất quyết liệt, nhưng làm pháo thế nào, bán cho ai, ruộng đồng để đó cho ai thì ông không nói. Chữ bung ra lặp lại mà chẳng chứa một việc cụ thể nào, cho thấy kế hoạch làm ăn ở Cà Hạ được nghĩ ra không dựa trên hiểu biết, chỉ dựa trên ý muốn phô trương. Nhân vật ông Nha hiện lên trọn vẹn là kiểu người háo danh, nói to làm nhỏ, coi tên gọi như phép màu.

Về nghệ thuật, đoạn trích là một bài học về cách dùng lời thoại. Mỗi nhân vật có một giọng: ông Nha sáo rỗng, Văn Sửu trơn tru, ông Độp ngây ngô, bà Độp gọn và thật. Các thủ pháp trào phúng như phóng đại tên gọi, đối lập giữa danh xưng sang trọng với công việc tầm thường, những câu hô hào không chứa việc gì cụ thể đều nhắm vào một đích chung là căn bệnh sĩ diện.

Đổi tên cho xã ra đời từ những năm đổi mới, nhưng em không thấy nó cũ. Những bản báo cáo nhiều chữ hơn việc, những danh hiệu treo đầy tường mà công việc chẳng khá lên, vẫn còn đó quanh ta. Tiếng pháo mở màn buổi lễ trong vở kịch nổ rất giòn; điều đáng sợ là sau tiếng nổ ấy, xã Cà Hạ vẫn nghèo như cũ.

Trên boong một con tàu chở phân đạm có một chiếc thùng gỗ, và trong thùng là một người lái tàu đường sông mà cả xã đang gọi là thuyền trưởng tàu viễn dương. Chiếc thùng ấy là đạo cụ đắt giá nhất trong đoạn trích Thuyền trưởng tàu viễn dương, phần sau của Bệnh sĩ, vở hài kịch nổi tiếng của Lưu Quang Vũ, được sách Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo chọn học.

Gốc rễ của tình huống là một lời nói dối. Hưng yêu Nhàn, cô con gái của vị chủ tịch xã Toàn Nha. Biết ông Nha mắc bệnh sĩ, người chú của Hưng khuyên anh đóng vai thuyền trưởng tàu viễn dương cho lễ tổng kết của xã thêm phần oai, mong được ông nhận làm rể. Hưng nghe theo, rồi chán ngán trò giả dối, bỏ lễ về tàu. Đúng lúc ấy Nhàn và Xoan dẫn thanh niên xuống bốc phân đạm. Tiến, người cùng Hưng lái con tàu ấy, vội đẩy anh chui vào thùng, nói rằng thuyền trưởng đi vắng.

Từ chiếc thùng, Lưu Quang Vũ dựng một chuỗi hành động kịch rất vui. Hưng cựa quậy gây tiếng động, Tiến bảo đó là chuột. Xoan ghét chuột phá mùa màng, nhất quyết đòi diệt, thậm chí muốn quẳng cả thùng xuống sông. Tiến phải tìm mọi lí do để can, đến nỗi Nhàn thấy lòng thương chuột của anh ta thật lạ. Mỗi lời chống chế của Tiến lại là một lời nói dối mới đắp lên lời nói dối cũ. Người xem biết trong thùng là ai, nhân vật thì không, nên mỗi câu đối đáp càng nghiêm túc lại càng buồn cười.

Xung đột được giải quyết bằng một tiếng nổ thật: kho pháo của xã bốc cháy. Hưng chui ra, nói thật với Nhàn, và rồi chiếc tàu chở phân đạm ấy phải đưa ông Nha bị bỏng đi cấp cứu. Đây là chỗ lòng tự trọng của Hưng hiện rõ: anh chọn làm người lái tàu thật hơn là thuyền trưởng giả.

Còn ông Nha, nằm trên cáng, mê man mà vẫn hãnh diện. Ông tin mình đang được “chính đồng chí thuyền trưởng viễn dương tự tay lái” tàu đưa đi, lại còn tuyên bố “Toàn Nha này không đi thì thôi, đã đi thì phải…” trước khi ngã gục. Lời thoại đứt quãng ấy là đỉnh điểm của tiếng cười: bệnh sĩ đã theo ông đến tận lúc người đầy vết bỏng.

Đoạn trích phê phán thói háo danh, đồng thời cho thấy cái giá của nó: một người sĩ diện kéo bao người khác vào vòng dối trá. Con tàu viễn dương mà ông Nha hãnh diện rốt cuộc chỉ tồn tại trong đầu ông; ngoài đời, chỉ có một con tàu nhỏ chở phân đạm và một chàng trai vừa thoát khỏi chiếc thùng gỗ của chính lời nói dối.

Trong đoạn trích Cái chúc thư, có hai kịch bản cùng được diễn. Kịch bản thứ nhất do Hy Lạc soạn: người hầu Khiết sẽ giả làm cụ Di Lung đang ốm nặng, đọc di chúc để lại gia tài cho cậu cháu ruột. Kịch bản thứ hai do Khiết tự viết ngay trên sân khấu, và nó khác hẳn. Màn kịch này được Vũ Đình Long phỏng theo một vở hài kịch Pháp, in trong sách Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo, và nó hay chính ở chỗ hai kịch bản ấy va vào nhau.

Tình huống kịch được giới thiệu rõ từ đầu. Cụ Di Lung giàu có, ốm nặng mà chưa lập di chúc. Hy Lạc bàn với đôi người giúp việc Khiết, Lý, cho người mời công chứng viên tới lập một bản chúc thư giả. Phòng được làm cho tối, Khiết khoác đồ của ông cụ, ngồi trên giường. Trước giờ diễn, tâm trạng ba người khác nhau: Hy Lạc và Lý thúc giục, Khiết thì sợ, vì chỉ có hắn phải lộ mặt. Nhưng rồi lòng ham tiền thắng nỗi sợ.

Khi công chứng viên tới, kế hoạch bắt đầu trượt khỏi tay Hy Lạc. Khiết đọc phần để lại cho Hy Lạc đúng như đã bàn, rồi thêm một khoản cho Lý, rồi một khoản hậu hĩnh cho chính mình. Mỗi lần như vậy, Hy Lạc chỉ biết rủa thầm. Văn bản ghi rõ những lời ấy là lời nói riêng hoặc nói một mình, nghĩa là công chứng viên không nghe thấy, chỉ khán giả nghe thấy. Bàng thoại ở đây là chiếc chìa khóa của tiếng cười: Hy Lạc tức đến nghẹn mà không dám cãi, vì cãi là lộ cả mưu. Kẻ bày trò lừa người giờ bị chính đồng bọn lừa ngay trước mắt.

Ở đây, cái xấu đụng độ với cái xấu. Không có ai đại diện cho lẽ phải, còn chủ nhân gia tài là cụ Di Lung thì vắng mặt hoàn toàn. Cả ba người đều coi tài sản của ông cụ như một miếng mồi. Chỉ khác ở chỗ ai nhanh tay hơn. Khiết, từ một kẻ run sợ, trở thành người thông minh nhất phòng; Lý vui sướng vì được phần mà chẳng mất công; Hy Lạc vừa đạt được mục đích vừa thấy mình thiệt. Tính cách mỗi người hiện ra không qua lời kể mà qua cách họ phản ứng với từng câu Khiết đọc.

Còn có một tầng trớ trêu nữa. Bản chúc thư giả được lập đúng thể thức, có công chứng viên, có người làm chứng. Cái vỏ pháp lí hoàn hảo bọc lấy một cái ruột hoàn toàn gian dối. Vũ Đình Long không cần một lời bình luận nào; ông chỉ để thủ tục cứ thế diễn ra trơn tru, và chính sự trơn tru ấy làm người xem rùng mình.

Cái chúc thư cười vào lòng tham, thứ có thể làm người trong một nhà trở mặt với nhau và làm kẻ đồng mưu quay sang lừa nhau. Đọc xong, em vẫn băn khoăn: trong căn phòng tối ấy, rốt cuộc ai mới là người thừa kế thật, khi chẳng ai trong số họ có quyền với gia tài kia?

Trong chèo, có một giọng nói không thuộc về nhân vật nào: tiếng đế từ phía người xem, nhạc công chen vào để hỏi, để chê. Ở lớp trò Thị Mầu lên chùa, trích vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính, tiếng đế chê bao nhiêu thì Thị Mầu cãi lại bấy nhiêu, và chính cuộc đối đáp ấy làm nên sức sống của nhân vật.

Con gái phú ông là Thị Mầu đi chùa, tiếng là lễ Phật, thật ra là để được nhìn Kính Tâm, chú tiểu mà người xem biết là Thị Kính cải trang. Theo lối chèo, cô bước ra tự xưng danh với khán giả rồi vào việc ngay, không vòng vo. Khi Kính Tâm hỏi tên tuổi để ghi sớ, cô nói luôn “Tuổi vừa đôi tám, chưa chồng đấy thầy tiểu ơi”. Một câu thoại mà lộ cả tính cách: táo bạo, thẳng, chẳng ngại ai.

Thị Mầu thuộc kiểu vai đào lệch, cô gái sôi nổi dám vượt khuôn phép. Lời của cô mượn ca dao, so sánh, ví von, lúc nói lúc hát, nhịp nhanh và tươi. Ngược lại, Kính Tâm chỉ niệm Phật, né tránh rồi bỏ chạy. Hai giọng đặt cạnh nhau tạo nên xung đột của lớp trò: một bên khao khát yêu đương bộc lộ hết cỡ, một bên nhẫn nhịn, che giấu thân phận.

Tiếng đế đóng vai lễ giáo của làng quê, chê Mầu lẳng lơ. Mầu đáp lại bằng câu “Lẳng lơ đây cũng chẳng mòn / Chính chuyên cũng chẳng sơn son để thờ”. Người xem cười vì cô quá táo tợn, nhưng cũng nghe ra trong đó một tiếng nói đòi quyền được yêu của người con gái.

Đọc kĩ, em thấy dân gian không chỉ chê Thị Mầu. Họ để cô nói to những điều người khác chỉ dám nghĩ, rồi để cô thắng trong mọi lượt cãi nhau với tiếng đế. Xem các nghệ nhân diễn lớp trò này, người ta nhớ dáng đi, ánh mắt, giọng hát lả lơi của cô đào lệch hơn là nhớ lời răn dạy. Có lẽ vì thế mà Thị Mầu sống mãi trên chiếu chèo.

Nghêu, sò, ốc, hến, trìa, hàu đều là những con vật nhỏ sống ven biển, và dân gian lấy chúng đặt tên cho các nhân vật trong vở tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến. Ông thầy tu, viên đề lại và quan huyện trong vở, những người dân làng phải nể sợ, đều mang tên của những loài nhuyễn thể tầm thường. Cái tên đã là một lời giễu, và đoạn trích Mắc mưu Thị Hến cho thấy họ tầm thường đến mức nào.

Thị Hến là một bà góa bị nhiều kẻ có quyền tìm cách ve vãn. Để thoát họ, nàng hẹn cả ba tới vào một buổi tối. Thầy Nghêu đến trước, ngỏ ý bỏ tu để về sống với nàng. Nghe tiếng Đề Hầu gọi cửa, lão cuống cuồng chui xuống gầm giường. Đề Hầu vào, kể công giúp nàng hôm xử kiện. Thị Hến bèn hỏi: kẻ tu hành phạm giới thì phải chịu tội thế nào? Đề Hầu lên giọng phán tội chết, trong khi Nghêu nằm ngay dưới nghe rõ từng chữ.

Rồi Huyện Trìa tới, đến lượt Đề Hầu phải chui vào thúng. Thị Hến hỏi lại đúng câu hỏi ấy, và quan huyện phán khác hẳn: “Có phá giới đánh đòn phát lạc”. Cùng một tội, hai người cầm cân nảy mực xử hai kiểu, đủ thấy luật lệ trong tay họ tùy tiện thế nào. Nghêu nghe mức án nhẹ liền chui ra, nịnh quan mấy câu rồi chỉ chỗ Đề Hầu đang nấp. Đề Hầu đành bò ra khỏi thúng. Ba kẻ đến lén lút để ve vãn giờ đứng trước mặt nhau, ai nấy đều bẽ mặt.

Mưu kế của Thị Hến vì thế là hành động kịch chính. Nàng không cần cãi lại ai; nàng chỉ đặt một câu hỏi hai lần và để những kẻ có quyền tự vạch mặt nhau. Xung đột giữa người phụ nữ yếu thế và đám chức sắc háo sắc được giải quyết bằng trí khôn, đúng tinh thần tiếng cười của tuồng đồ.

Đoạn trích còn có những đặc trưng riêng của tuồng hài: lời thoại văn vần ngắn, nhịp nhanh, nhiều tiếng đệm để diễn viên nhấn giọng, nhân vật ra vào liên tục như một trò chơi trốn tìm. Khi cả ba đã bẽ mặt ra về, Thị Hến còn lại một mình và reo lên “Tâm khoái dã!”. Tiếng reo ấy cũng là tiếng reo của người xem bình dân, những người hiếm khi được thấy kẻ có quyền bị lỡm một vố đau như thế.