Soạn bài Chiều sâu của truyện “Lão Hạc” (Văn Giá) – Ngữ văn 8 Cánh diều

Đọc trước văn bản Chiều sâu của truyện “Lão Hạc”, tìm hiểu thêm những bài viết về tác phẩm Lão Hạc.

Trả lời:

Khi đọc trước, em đánh dấu bốn phần được đánh số và gạch chân câu nêu ý chính ở đầu mỗi phần. Em cũng nên đọc lại truyện Lão Hạc và tham khảo một vài bài viết khác như các bài phân tích nhân vật lão Hạc, bàn về ý nghĩa cái chết của lão hay về nhân vật ông giáo. Có thể tìm trong sách tham khảo dành cho học sinh hoặc các bài phân tích nhân vật lão Hạc, tóm tắt Lão Hạc trên Văn VN. Đọc nhiều bài viết giúp em so sánh cách tiếp cận của Văn Giá với các tác giả khác.

Trả lời:

Hai câu hỏi mở đầu (cái hay của truyện ở đâu, tài năng Nam Cao thể hiện ở chỗ nào) có tác dụng nêu vấn đề, gợi sự tò mò và định hướng cho người đọc. Ngay sau đó, người viết tự trả lời bằng hai điểm mà ông “nghiệm ra”, tức là hai luận điểm chính sẽ được làm rõ ở các phần sau. Cách đặt câu hỏi rồi trả lời khiến bài viết giống một cuộc trò chuyện, dẫn dắt tự nhiên vào vấn đề.

Việc tác giả điểm lại các cuộc trò chuyện trong tác phẩm Lão Hạc nhằm làm sáng tỏ cho vấn đề nào nêu ở phần (1)?

Trả lời:

Nhằm làm sáng tỏ điểm thứ nhất nêu ở phần (1): Nam Cao đã biến chính những lần lão Hạc với ông giáo trò chuyện thành đối tượng để quan sát và miêu tả trực tiếp. Người viết chỉ ra truyện hầu như chỉ gồm các cuộc trò chuyện (hai lần lão Hạc sang nhà ông giáo, ông giáo nói chuyện với vợ, với Binh Tư), từ đó chứng minh nghệ thuật dựng truyện bằng đối thoại của Nam Cao.

Điều mà người viết phát hiện ra phía sau “cách thức trò chuyện” là những gì?

Trả lời:

• Cách nói – điệu bộ, giọng điệu, sự ngập ngừng, tâm thế người nói và người nghe – quan trọng không kém nội dung lời nói.
• Lão Hạc nói chậm rãi, vòng vo, vừa nói vừa dò ý vì ở thế người đi nhờ vả; ông giáo vừa nghe vừa suy ngẫm, liên hệ thân phận mình và cố hiểu cho đúng ý nghĩ của lão.
• Qua đó, đời sống nội tâm của hai nhân vật dần lộ rõ: một ông già đầy lo âu, toan tính đáng thương; một người biết lắng nghe, giàu lòng cảm thông.
• Như người viết kết luận, “Cách thức trò chuyện đã ẩn tàng nhiều ý nghĩa sâu xa hơn là bản thân những lời trò chuyện.”

Trả lời:

Người viết chỉ ra truyện được nhìn từ bốn điểm nhìn: chính nhà văn (đoạn lão Hạc uống rượu, nựng cậu Vàng), ông giáo, người vợ của ông giáo và Binh Tư. Qua đó, nhân vật lão Hạc lúc gần gũi, lúc bị ghét bỏ, hiểu lầm, rồi sau cùng được thấu hiểu và càng đáng thương. Từ đây, Văn Giá đi đến kết luận: cái nhìn xuất phát từ tấm lòng nhà văn mới là mạch chính, chi phối và kết nối mọi điểm nhìn khác. Nói cách khác, đằng sau kĩ thuật kể chuyện là tấm lòng nhân đạo của Nam Cao.

Trả lời:

Luận điểm phần (3): thông qua các cuộc trò chuyện, Nam Cao gián tiếp đặt lão Hạc vào một tình thế lựa chọn giữa sống và chết. Sống thì khó lòng giữ trọn mảnh vườn để lại cho con; chết thì giữ được vườn, giữ được lương tâm. Lão đã chọn cái chết và chuẩn bị cho nó thật chu đáo – đó là lựa chọn đau đớn tột cùng của thân phận con người, và cũng là chỗ ý nghĩa truyện tỏa sáng.

Trả lời:

Phần (4) đúng là đoạn kết của văn bản. Đoạn này không đưa thêm luận điểm mới mà khái quát lại vấn đề: truyện Nam Cao không đơn giản trong cấu tứ và cách kể, các tầng nghĩa ẩn sâu dưới vẻ ngoài giản dị; đồng thời đánh giá truyện Lão Hạc tự nhiên, hấp dẫn và thấm đẫm nỗi buồn, nơi Nam Cao gửi gắm cả tài năng lẫn tâm huyết. Đoạn văn vừa tổng kết vừa bày tỏ thái độ trân trọng, đúng chức năng của một kết bài.

Dựa vào nhan đề và các phần của văn bản, hãy chỉ ra luận đề và những luận điểm được triển khai trong văn bản.

Trả lời:

• Luận đề: chiều sâu tư tưởng và nghệ thuật của truyện ngắn Lão Hạc – đúng như nhan đề.
• Luận điểm 1 (phần 1, 2): Nam Cao lấy các cuộc trò chuyện làm đối tượng để quan sát và miêu tả trực tiếp; qua cách trò chuyện, điểm nhìn trần thuật, tính cách và nội tâm nhân vật hiện lên.
• Luận điểm 2 (phần 3): qua các cuộc trò chuyện, tác giả gián tiếp thể hiện tình thế lựa chọn giữa sống và chết của lão Hạc.
• Kết luận (phần 4): truyện Nam Cao giàu tầng nghĩa; Lão Hạc là nơi kí thác tài năng và tấm lòng nhà văn.

Đọc kĩ phần (2) và trả lời: a. Luận điểm của phần này có mối quan hệ như thế nào với luận đề? b. Xác định lí lẽ và bằng chứng. c. Nhận xét về cách trích dẫn và phân tích bằng chứng.

Trả lời:

a. Luận điểm phần (2) – nghệ thuật dựng truyện qua các cuộc trò chuyện – là một nhánh trực tiếp của luận đề. Nó làm sáng tỏ “chiều sâu nghệ thuật” của truyện, chuẩn bị cho phần (3) bàn về “chiều sâu tư tưởng”.

b.

c. Người viết không trích dài nguyên văn mà chủ yếu tóm lược, điểm lại các chi tiết then chốt của truyện, rồi phân tích ngay ý nghĩa của chúng. Bằng chứng chọn lọc, sát với luận điểm, sắp xếp theo trình tự truyện; phân tích tinh tế (chú ý giọng điệu, tâm thế, điểm nhìn) nên rất thuyết phục.

Trả lời:

• Vai trò: phần (3) đi vào chiều sâu tư tưởng – tình thế lựa chọn sống hay chết của lão Hạc. Đây là “điểm then chốt” làm phát sáng ý nghĩa truyện, nên góp phần quan trọng chứng minh luận đề “chiều sâu” của tác phẩm.
• Cách lập luận: người viết đặt ra hai khả năng (sống – chết) với hệ quả của mỗi bên, rồi chỉ ra lựa chọn của lão Hạc và quá trình lão chuẩn bị cho cái chết; xen những lời bình giàu cảm xúc (than thương, xót xa). Lập luận vừa chặt chẽ, logic vừa thấm đẫm cảm thông.

Trả lời:

Phần (4) khái quát đặc điểm truyện Nam Cao nói chung: cấu tứ, cách dựng truyện không giản đơn, nhiều tầng nghĩa ẩn sau vẻ ngoài mộc mạc. Vấn đề nghị luận được nhấn mạnh lần nữa qua lời đánh giá truyện Lão Hạc: tự nhiên, mộc mạc mà cuốn hút, thấm một nỗi buồn mênh mông, và là nơi Nam Cao gửi trọn tài năng, tấm lòng. Như vậy, “chiều sâu” của truyện được xác nhận trên cả hai bình diện nghệ thuật và tư tưởng.

Văn nghị luận nghiêng về lí lẽ, bằng chứng nhưng cũng giàu tính biểu cảm. Hãy dẫn ra một đoạn văn trong văn bản thể hiện rõ tình cảm trân trọng, mến phục của người viết đối với tài năng nghệ thuật của Nam Cao.

Trả lời:

Tiêu biểu là đoạn kết (phần 4). Sau khi nhận xét truyện Nam Cao nhiều tầng nghĩa nổi chìm dưới vẻ ngoài giản dị, người viết khép lại bằng hai câu đầy cảm xúc:

Thế nhưng truyện Lão Hạc thật tự nhiên, dung dị, hấp dẫn và mênh mông buồn. Tài nghệ và tấm lòng của nhà văn Nam Cao một lần nữa, ở đây, lại được kí thác hết mình.

Những từ ngữ đánh giá liên tiếp và cụm “tài nghệ và tấm lòng” cho thấy sự trân trọng, ngưỡng mộ của người viết. Ngoài ra, ở phần (2), câu khen Nam Cao “thật cao tay” khi tạo rồi giải tỏa sự hiểu lầm cũng thể hiện rõ niềm mến phục.

Trả lời:

Trước đây, em chủ yếu chú ý đến số phận đáng thương và cái chết dữ dội của lão Hạc. Văn bản giúp em hiểu thêm rằng sức hấp dẫn của truyện còn nằm ở cách kể: Nam Cao dựng truyện gần như chỉ bằng các cuộc trò chuyện, khéo léo thay đổi điểm nhìn, giấu kín rồi bất ngờ lật mở sự thật. Em cũng hiểu cái chết của lão Hạc là kết quả của một lựa chọn có chuẩn bị, xuất phát từ tình thương con và lòng tự trọng, chứ không phải một hành động bột phát. Nhờ vậy, em càng thấm thía tấm lòng nhân đạo và tài năng của Nam Cao.