Chiều sâu của truyện “Lão Hạc” là bài nghị luận văn học của nhà phê bình Văn Giá, văn bản đọc thứ hai trong Bài 9 (Nghị luận văn học), sách Ngữ văn 8 Cánh diều tập hai. Bài viết chỉ ra những tầng nghĩa ẩn sâu trong truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao, cả về nghệ thuật kể chuyện lẫn tư tưởng. Dưới đây là những kiến thức cần nắm: nội dung văn bản, tác giả, xuất xứ, luận đề, luận điểm, bố cục, giá trị và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Chiều sâu của truyện “Lão Hạc”
Bài viết còn được bảo hộ bản quyền nên phần dưới đây chỉ tóm lược mạch lập luận; toàn văn em đọc trong SGK trang 86 – 89.
Phần (1) – Nêu vấn đề. Người viết tự hỏi cái hay của truyện nằm ở đâu, rồi đưa ra hai phát hiện: Nam Cao lấy chính các cuộc trò chuyện làm đối tượng miêu tả trực tiếp, và qua đó gián tiếp đặt lão Hạc trước lựa chọn giữa sống và chết.
Phần (2) – Nghệ thuật kể chuyện qua đối thoại. Lão Hạc chỉ gặp ông giáo hai lần; ngoài ra là chuyện ông giáo nói với vợ, với Binh Tư. Truyện dễ nhạt nếu chỉ toàn trò chuyện, nhưng Nam Cao đặc biệt chú ý cách nói: lão Hạc rề rà, thăm dò; ông giáo lắng nghe, ngẫm nghĩ. Nhờ thế, nội tâm nhân vật hiện dần. Tác giả còn tạo ra sự hiểu lầm (qua lời Binh Tư) rồi bất ngờ giải tỏa, và luân phiên bốn điểm nhìn (của chính nhà văn, của ông giáo, của người vợ và của Binh Tư) mà mạch chính vẫn là tấm lòng nhà văn.
Phần (3) – Lão Hạc trước ngả rẽ sống hay chết. Sống thì khó giữ mảnh vườn cho con; chết thì giữ được vườn và lương tâm. Lão chọn cái chết, cho cậu Vàng đi trước, rồi âm thầm thu xếp mọi việc trước khi tự kết liễu mình. Người viết xót xa trước lựa chọn đau đớn ấy và coi đây là điểm then chốt làm sáng ý nghĩa truyện.
Phần (4) – Kết luận. Truyện Nam Cao giàu tầng nghĩa dưới vẻ ngoài giản dị; Lão Hạc vừa tự nhiên, hấp dẫn vừa thấm buồn, là nơi nhà văn gửi trọn tài năng và tấm lòng.
Thông tin tác giả Văn Giá
Văn Giá sinh năm 1959, quê ở Bắc Giang, là phó giáo sư, tiến sĩ chuyên ngành lí luận, phê bình văn học. Ông từng đứng đầu khoa đào tạo viết văn và báo chí của Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, và gắn bó lâu năm với công việc đào tạo người viết.
Văn Giá có nhiều cuốn sách lí luận, phê bình và chân dung văn học. Một số cuốn tiêu biểu: Một khoảng trời văn học, chuyên luận về nhà văn Vũ Bằng, Đời sống và đời viết, Viết cùng bạn viết và một giáo trình dạy viết truyện ngắn. Lối viết của ông giản dị, tinh tế, giàu cảm xúc, thường đi sâu vào nghệ thuật kể chuyện và tâm huyết người cầm bút.
Về nhà văn Nam Cao – tác giả truyện được bàn luận
Nam Cao (1915 – 1951), tên thật Trần Hữu Tri, quê ở Hà Nam, là cây bút hiện thực xuất sắc, viết về người nông dân nghèo và người trí thức tiểu tư sản trước Cách mạng. Truyện ngắn Lão Hạc (1943) là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của ông. Xem thêm bài tác phẩm Lão Hạc (Nam Cao).
Thông tin tác phẩm Chiều sâu của truyện “Lão Hạc”
Xuất xứ
Văn bản trích từ cuốn Nhà văn và tác phẩm trong trường phổ thông, Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 1997. SGK lược phần đầu bài (dấu […]) và đánh số bốn phần.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản nghị luận văn học (bình luận một tác phẩm truyện).
- Phương thức biểu đạt chính: nghị luận, kết hợp tự sự (thuật lại chi tiết truyện) và biểu cảm.
Vấn đề nghị luận của văn bản là gì?
Luận đề: chiều sâu nghệ thuật và tư tưởng của truyện ngắn Lão Hạc – thể hiện qua cách Nam Cao kể chuyện bằng các cuộc trò chuyện và qua tình thế lựa chọn sống – chết của nhân vật.
Hệ thống luận điểm
| Luận điểm | Lí lẽ, bằng chứng tiêu biểu |
|---|---|
| Các cuộc trò chuyện được miêu tả trực tiếp, làm hiện lên nhân vật | Hai lần lão Hạc gặp ông giáo; cách nói, giọng điệu, tâm thế người nói – người nghe; sự hiểu lầm qua lời Binh Tư rồi được giải tỏa; bốn điểm nhìn tự sự. |
| Tình thế lựa chọn giữa sống và chết của lão Hạc | Giữ vườn cho con hay bán vườn để sống; cái chết của cậu Vàng; việc gửi vườn, gửi tiền làm ma; cái chết dữ dội để bảo toàn nhân cách. |
| Kết luận về giá trị truyện | Truyện nhiều tầng nghĩa dưới vẻ ngoài giản dị; tự nhiên, hấp dẫn, buồn mênh mông. |
Bố cục Chiều sâu của truyện “Lão Hạc” có mấy phần?
Văn bản gồm 4 phần, đã được đánh số:
- Phần (1) (đến lời nhắc về những hệ lụy của lựa chọn sống – chết): nêu hai điểm Nam Cao dụng công nhiều nhất.
- Phần (2) (tiếp đến nhận định về mạch chủ đạo của các điểm nhìn): nghệ thuật kể chuyện qua các cuộc trò chuyện và điểm nhìn.
- Phần (3) (tiếp đến câu nói về “điểm then chốt”): tình thế lựa chọn sống – chết của lão Hạc.
- Phần (4) (đoạn cuối): đánh giá chung về truyện Lão Hạc và tài năng Nam Cao.
Ý nghĩa nhan đề
“Chiều sâu” là những gì không thấy ngay trên bề mặt câu chữ. Nhan đề cho biết người viết sẽ không kể lại truyện mà đi tìm những tầng ý nghĩa ẩn sâu: cách kể tinh vi và lựa chọn bi thảm của nhân vật. Nhan đề vì thế cũng chính là luận đề của bài.
Giá trị nội dung
- Làm sáng rõ nghệ thuật kể chuyện độc đáo của Nam Cao trong Lão Hạc: dựng truyện bằng đối thoại, khai thác cách thức trò chuyện, thay đổi điểm nhìn, tạo và giải tỏa hiểu lầm.
- Lí giải sâu sắc cái chết của lão Hạc như một lựa chọn đau đớn để giữ vườn cho con và giữ trọn nhân cách.
- Khẳng định giá trị nhân đạo, tài năng và tấm lòng của Nam Cao.
Giá trị nghệ thuật
- Đặt vấn đề bằng câu hỏi, dẫn dắt tự nhiên.
- Luận điểm rõ ràng, triển khai theo trình tự hợp lí, bằng chứng chọn lọc từ tác phẩm.
- Phân tích tinh tế, chú ý đến những yếu tố khó nhận ra (cách nói, điểm nhìn).
- Giọng văn vừa khách quan vừa giàu cảm xúc, nhiều lời bình xót xa, trân trọng.
Sơ đồ tư duy Chiều sâu của truyện “Lão Hạc”
Sơ đồ dưới đây gom các ý chính để em ôn tập nhanh.
Tóm tắt Chiều sâu của truyện “Lão Hạc”
Hai mẫu ngắn giúp em nhớ nhanh mạch lập luận.
Mẫu 1 – Tóm tắt ngắn nhất
Văn Giá cho rằng chiều sâu của truyện Lão Hạc nằm ở hai điểm: Nam Cao kể chuyện chủ yếu bằng các cuộc trò chuyện để làm hiện lên nội tâm nhân vật, và qua đó cho thấy lựa chọn đau đớn giữa sống và chết của lão Hạc. Truyện vì thế giản dị mà sâu sắc, chứa trọn tài năng và tấm lòng nhà văn.
Mẫu 2 – Tóm tắt theo bố cục
Mở đầu, người viết nêu hai điều Nam Cao dụng công. Tiếp đó, ông phân tích cách Nam Cao khai thác lối nói năng của hai nhân vật chính, tạo hiểu lầm rồi lật lại sự thật, luân phiên các điểm nhìn mà vẫn xuyên suốt tấm lòng tác giả. Phần ba lí giải tình thế lựa chọn sống – chết của lão Hạc và cái chết được chuẩn bị âm thầm để giữ vườn cho con. Cuối cùng, ông khẳng định truyện Nam Cao nhiều tầng nghĩa và Lão Hạc là nơi Nam Cao kí thác cả tài năng lẫn tâm huyết.
Lời kết
Chiều sâu của truyện “Lão Hạc” giúp học sinh lớp 8 vừa hiểu cách viết một bài nghị luận văn học, vừa đọc lại Lão Hạc bằng con mắt tinh tế hơn. Khi học, em nắm luận đề, hai luận điểm chính, bố cục bốn phần và chú ý cách người viết kết hợp lí lẽ với cảm xúc.
Xem thêm: