Đổi tên cho xã là đoạn trích mở đầu vở hài kịch Bệnh sĩ của Lưu Quang Vũ, văn bản đọc thứ nhất trong Bài 4 (Hài kịch và truyện cười), sách Ngữ văn 8 Cánh diều tập một. Bài viết tổng hợp kiến thức cần nắm: nội dung đoạn trích, thông tin tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, nhân vật, các giá trị về nội dung và nghệ thuật, tóm tắt, sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Đổi tên cho xã
Vở kịch còn được bảo hộ bản quyền nên ở đây chỉ tóm lược diễn biến và trích vài câu ngắn; toàn văn em đọc trong SGK trang 86 – 90.
Cảnh diễn ra ở trụ sở Ủy ban xã tại phố Cà, căn phòng treo đầy cờ quạt, khẩu hiệu, nổi bật dòng chữ “Thay trời đổi đất sắp đặt Hùng Tâm”. Giữa tiếng pháo, tiếng nhạc, ông chủ tịch xã Nha trịnh trọng tuyên bố: kể từ giờ phút ấy, Cà Hạ mang tên mới là Hùng Tâm, phố Cà lên thị trấn, còn hợp tác xã mang cái tên dài dằng dặc “Liên đoàn Tổ hợp tác xã Công Nông Thương Tín Hùng Tâm”.
Thư kí Văn Sửu đọc danh sách bổ nhiệm: đội trưởng, tổ trưởng, cửa hàng trưởng, trưởng trại lợn… ai cũng được đổi thành “chủ nhiệm” một trung tâm hay công ty nào đó. Ông Độp – người chuyên hoạn lợn – thắc mắc mình chưa có tên trong danh sách; ông Nha và Sửu liền nghĩ ra cho ông chức chủ nhiệm “Trung tâm Triệt sản gia súc”, khiến ông Độp hớn hở, còn bà Độp thì chê là dở hơi.
Khi mọi người về hết, ông Nha tự khen buổi lễ, tiết lộ mình có người nhà làm to trên huyện, rồi giao cho ông Thình bỏ các nghề phụ cũ để quay sang làm pháo. Ông Thình ngớ ngẩn hỏi có phải trồng cà pháo không, ông Nha phải làm điệu bộ pháo nổ để giải thích. Đoạn trích kết thúc bằng những lời khoe khoang về con gái học giỏi và tham vọng nổi danh của ông chủ tịch.
Thông tin tác giả Lưu Quang Vũ
Lưu Quang Vũ (1948 – 1988) có quê gốc ở Đà Nẵng nhưng chào đời tại Phú Thọ; cha ông là nhà soạn kịch Lưu Quang Thuận. Sau năm 1954, cả nhà về sống ở Hà Nội. Cuối những năm 1960 ông vào bộ đội, phục vụ trong ngành phòng không – không quân; xuất ngũ năm 1970, ông trải qua nhiều nghề kiếm sống, đến năm 1978 thì về công tác ở tạp chí Sân khấu.
Lưu Quang Vũ làm thơ từ rất trẻ (tập Hương cây – Bếp lửa in chung với Bằng Việt), nhưng đóng góp lớn nhất là ở kịch nói. Chỉ trong khoảng mười năm, ông viết hàng chục vở kịch được dàn dựng khắp cả nước như Hồn Trương Ba, da hàng thịt, Tôi và chúng ta, Lời thề thứ 9, Nàng Xi-ta, Bệnh sĩ… Kịch của ông bám sát những vấn đề nóng của xã hội thời kì đổi mới, đề cao khát vọng sống thật, sống đẹp.
Năm 1988, ông qua đời cùng vợ (nhà thơ Xuân Quỳnh) và cậu con trai trong một tai nạn giao thông trên quốc lộ 5. Năm 2000, Nhà nước truy tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh. Tìm hiểu kĩ hơn ở bài tác giả Lưu Quang Vũ: tiểu sử, sự nghiệp.
Thông tin tác phẩm Đổi tên cho xã
Xuất xứ
Văn bản là cảnh mở đầu vở kịch Bệnh sĩ. Vở kịch kể về xã Cà Hạ nghèo khó, có những người dân hiền lành, chất phác, nhưng người đứng đầu xã lại mắc căn bệnh sĩ diện: thay vì lo làm ăn, ông chỉ chăm chăm nghĩ ra những tên gọi hoa mỹ, dựng những công trình phô trương, khiến đời sống người dân ngày càng khốn khó.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: hài kịch (kịch nói).
- Phương thức thể hiện: chủ yếu qua lời nhân vật nói với nhau, nói một mình và qua hành động trên sân khấu, kèm những chỉ dẫn chữ nghiêng nằm giữa hai ngoặc đơn, không có người kể chuyện.
Bố cục Đổi tên cho xã có mấy phần?
Đoạn trích có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến khi tiếng trống ngừng lần thứ nhất): bối cảnh buổi lễ và lời tuyên bố đổi tên xã.
- Phần 2 (tiếp theo đến khi mọi người giải tán): công bố tên hợp tác xã mới và danh sách bổ nhiệm; màn “đặt tên” cho nghề hoạn lợn.
- Phần 3 (phần còn lại): cuộc trò chuyện giữa ông Nha, Văn Sửu và ông Thình về kế hoạch làm pháo và tham vọng của ông chủ tịch.
Nhân vật chính
| Nhân vật | Đặc điểm |
|---|---|
| Ông Nha (Nguyễn Toàn Nha) | Chủ tịch xã, háo danh, sĩ diện, nói năng khoa trương nhưng thiếu hiểu biết. |
| Văn Sửu | Thư kí, giỏi chữ nghĩa, khéo nịnh, “quân sư” đặt tên cho ông Nha. |
| Ông Độp | Người hoạn lợn, ham chức, mê những cái tên nghe văn minh. |
| Bà Độp | Tỉnh táo, nói thẳng: đổi tên thì việc vẫn thế. |
| Ông Thình | Thật thà, ngơ ngác trước kế hoạch “bung ra pháo”. |
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề Đổi tên cho xã nêu đúng sự việc chính của đoạn trích và cũng là hình ảnh tiêu biểu nhất của “bệnh sĩ”: tưởng chỉ cần đổi cái tên là quê hương đổi đời. Cách đặt nhan đề giản dị ấy chứa sẵn ý mỉa mai.
Giá trị nội dung
- Phê phán thói sĩ diện, chuộng hình thức, háo danh của một bộ phận cán bộ và người dân – căn bệnh khiến công việc chỉ đổi vỏ mà không đổi ruột.
- Cảnh báo hậu quả của lối lãnh đạo duy ý chí, thiếu hiểu biết, bỏ nghề truyền thống để chạy theo những dự định viển vông.
- Gửi thông điệp về sự cần thiết phải sống thật, làm thật.
Giá trị nghệ thuật
- Xây dựng tình huống hài hước, xung đột giữa danh và thực.
- Ngôn ngữ đối thoại sinh động, mang đậm cá tính từng nhân vật: lời ông Nha sáo rỗng, lời ông Độp ngây ngô, lời bà Độp mộc mạc.
- Vận dụng nhiều cách gây cười: phóng đại, đối lập, chơi chữ, hiểu lầm.
- Chỉ dẫn sân khấu chi tiết, tạo không khí lễ hội “rình rang” làm nền cho tiếng cười.
Sơ đồ tư duy Đổi tên cho xã
Sơ đồ dưới đây giúp em ôn nhanh những ý chính về tác giả và đoạn trích.
Tóm tắt Đổi tên cho xã
Hai mẫu ngắn dưới đây giúp em nhớ nhanh diễn biến đoạn trích.
Mẫu 1 – Tóm tắt Đổi tên cho xã ngắn nhất
Trong buổi lễ rình rang, ông chủ tịch Nha công bố tên mới Hùng Tâm cho xã, đổi tên hợp tác xã và phong cho mọi người những chức danh nghe thật kêu, kể cả biến người hoạn lợn thành chủ nhiệm “trung tâm triệt sản”. Ông còn dẹp các nghề phụ cũ để chuyển sang làm pháo, cho thấy căn bệnh sĩ diện, chuộng hình thức.
Mẫu 2 – Tóm tắt Đổi tên cho xã theo diễn biến
Pháo nổ, trống giục, ông Nha đứng trước mi-cro tuyên bố xã Cà Hạ từ nay mang tên Hùng Tâm. Thư kí Sửu đọc danh sách: ai cũng lên chức chủ nhiệm. Ông Độp đòi được ghi tên, liền nhận chức trưởng một “trung tâm” với cái tên mỹ miều cho việc hoạn lợn, mừng ra mặt, mặc cho vợ chê dở hơi. Mọi người về hết, ông Nha tự đắc khoe công, rồi ép ông Thình bỏ nghề đan lát, làm phấn để “bung ra” làm pháo, khiến ông Thình ngơ ngác chẳng hiểu gì.
Lời kết
Đổi tên cho xã là đoạn trích tiêu biểu cho tài năng hài kịch của Lưu Quang Vũ: tiếng cười bật ra từ sự đối lập giữa cái tên kêu vang và thực chất nghèo nàn. Khi học, em nắm chắc đặc điểm của thể loại hài kịch và thông điệp phê phán bệnh sĩ diện còn nguyên ý nghĩa với hôm nay.
Xem thêm: