Nhiều thế hệ học sinh lớp 6 biết cái tên Tạ Duy Anh qua cô bé Kiều Phương mê vẽ, trước khi biết người viết ra cô bé ấy từng có những cuốn tiểu thuyết bị dừng phát hành. Tạ Duy Anh là nhà văn Việt Nam sinh năm 1959, tên khai sinh Tạ Viết Đãng, tác giả truyện ngắn Bức tranh của em gái tôi và của Bước qua lời nguyền, truyện ngắn đã được giáo sư Hoàng Ngọc Hiến lấy làm tên gọi cho cả một dòng văn chương thời Đổi mới. Ông viết cho người lớn bằng giọng gai góc, viết cho trẻ con bằng giọng dịu dàng, và hai giọng ấy ít khi lẫn vào nhau.
Tạ Viết Đãng, người làng Cổ Hiền
| Tên khai sinh | Tạ Viết Đãng |
| Bút danh | Tạ Duy Anh; tiểu thuyết Mối chúa (2017) ký Đãng Khấu |
| Năm sinh | 9/9/1959 |
| Quê quán | Thôn Cổ Hiền, xã Hoàng Diệu, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây cũ (nay thuộc Hà Nội) |
| Thể loại | Truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện thiếu nhi, tạp văn |
| Tác phẩm tiêu biểu | Bước qua lời nguyền (truyện ngắn), Lão Khổ (1992), Đi tìm nhân vật (2002), Thiên thần sám hối, Giã biệt bóng tối (2008), Mối chúa (2017); thiếu nhi: Bức tranh của em gái tôi, Quả trứng vàng, Vó ngựa trở về |
| Giải thưởng | Giải C cuộc thi truyện ngắn Văn nghệ Quân đội 1989 – 1990 (Xưa kia chị đẹp nhất làng); giải Nhì cuộc thi Tương lai vẫy gọi của báo Thiếu niên Tiền phong (Bức tranh của em gái tôi) |
| Trong SGK | Bức tranh của em gái tôi (Ngữ văn 6 Kết nối tri thức, Ngữ văn 6 Cánh diều) |
Ông sinh ở một làng quê phía tây Hà Nội, vùng Chương Mỹ của tỉnh Hà Tây cũ. Wikipedia tiếng Việt ghi trước khi cầm bút, ông có thời kiểm tra bê tông trên công trường thủy điện Hòa Bình, rồi khoác áo lính bộ binh ở Lào Cai, mang quân hàm trung sĩ. Làng quê Bắc Bộ, người nông dân và những biến động của làng sau chiến tranh về sau trở thành chất liệu chính trong truyện của ông.
Bước ngoặt là Trường Viết văn Nguyễn Du. Ông học ở đó, đỗ đầu khóa rồi được nhà trường giữ lại dạy; trang giới thiệu của Penguin Random House Đông Nam Á cũng ghi ông tốt nghiệp với thành tích cao nhất. Sau này ông làm biên tập viên ở Nhà xuất bản Hội Nhà văn cho đến khi nghỉ hưu năm 2020. Trong một bài viết cho VnExpress, ông kể lại chuyện hồi học ở trường: khoảng năm 1991, một nhà báo Italy phỏng vấn giáo sư Hoàng Ngọc Hiến về các học viên tiêu biểu, và cái tên Tạ Duy Anh lên mặt báo nước ngoài thành một cái tên lạ hoắc, đến thầy Hiến cũng phải dò mãi mới nhận ra học trò mình.
Bước qua lời nguyền: từ tên một truyện ngắn thành tên một dòng văn
Ít nhà văn nổi tiếng ngay từ truyện ngắn đầu tiên. Báo Người Lao Động năm 2008 viết rằng Tạ Duy Anh nổi danh ngay từ Bước qua lời nguyền, và giáo sư Hoàng Ngọc Hiến đã dùng chính tên truyện để đặt cho cả một dòng văn chương sau Đổi mới. Báo Tiền Phong khi phỏng vấn ông cũng nhắc lại chuyện ấy, kèm nhận xét của Nguyễn Hoàng Sơn rằng chỉ một truyện ngắn ấy đã đưa ông bước thẳng lên văn đàn.
Nhận xét của người biên tập: có lẽ cái tên được chọn vì nó gợi đúng tinh thần của văn học thời Đổi mới, muốn bước qua những ràng buộc cũ trong cách nhìn con người và làng quê. Bản thân tác giả thì không nhận danh hiệu đó. Trả lời Tiền Phong, ông nói thầy Hiến nói thế là ý của thầy, còn ông không có sứ mệnh to tát như vậy.
Nhà văn Phạm Lưu Vũ, trong một bài viết dài về Tạ Duy Anh đăng trên báo Nông nghiệp Việt Nam, lại đọc truyện theo hướng khác: cái làng tên Đồng trong truyện là hình ảnh của một cộng đồng chung một số phận. Cách đọc ấy cho thấy truyện ngắn này vẫn còn được bàn đến sau hàng chục năm.
Từ Lão Khổ đến Mối chúa: những cuốn sách ra đời không dễ
Ở mảng tiểu thuyết, đường đi của Tạ Duy Anh nhiều khúc quanh. Bảng dưới đây ghi lại số phận xuất bản của những cuốn được nhắc đến nhiều nhất:
| Tác phẩm | Năm | Chuyện gì đã xảy ra |
|---|---|---|
| Lão Khổ | 1992 (NXB Văn học) | Tiểu thuyết xoay quanh nhân vật lão Khổ; năm 2017 được dịch sang tiếng Pháp, in ở Pháp |
| Đi tìm nhân vật | 2002 (NXB Văn hóa Dân tộc) | Vừa phát hành đã bị cấm vì bị phê phán cách nhìn đời sống xã hội; 15 năm sau được thẩm định lại và tái bản |
| Thiên thần sám hối | trước 2008 | Tiểu thuyết được nhắc cùng Đi tìm nhân vật như hai cuốn gây chú ý trước năm 2008 |
| Giã biệt bóng tối | 3/2008 (NXB Hội Nhà văn) | Theo báo Người Lao Động, đánh dấu sự thay đổi rõ về bút pháp |
| Sinh ra để chết | hoàn thành 2005 | Ông kể với Người Lao Động đã sửa đi sửa lại nhiều năm; theo Penguin Random House, sách không được in trong nước và ra mắt ở Mỹ năm 2018 |
| Mối chúa | 2017 (NXB Hội Nhà văn – Nhã Nam) | Tháng 9/2017, Cục Xuất bản, In và Phát hành yêu cầu đình chỉ phát hành để thẩm định nội dung |
Văn bản của Cục Xuất bản về Mối chúa, được báo Tuổi Trẻ và Đại Đoàn Kết đưa tin, thừa nhận cuốn sách phản ánh những vấn đề nổi cộm của xã hội, nhưng cho rằng hầu hết nhân vật đều đen tối, vô vọng, cảnh chính quyền cưỡng chế nông dân bị miêu tả cường điệu. Sách ký bút danh Đãng Khấu, một bút danh mới, theo Đại Đoàn Kết. Wikipedia ghi cuốn tiểu thuyết được phát hành trở lại năm 2018.
Trường hợp Đi tìm nhân vật còn đáng nói hơn: một cuốn sách bị cấm năm 2002, rồi mười lăm năm sau được in lại, như báo Lao Động đưa tin đầu năm 2017. Những chuyện ấy giải thích vì sao tên Tạ Duy Anh thường đi kèm hai chữ “gai góc”. Theo lời ông với Người Lao Động, thời gian ông sửa một tác phẩm thường gấp năm đến bảy lần thời gian viết ra nó.
Viết cho trẻ con: một giọng văn khác hẳn
Bên cạnh những cuốn tiểu thuyết nặng nề, Tạ Duy Anh có cả một mảng truyện cho thiếu nhi: Hiệp sĩ áo giấy, Quả trứng vàng, Vó ngựa trở về, Con dế ma… Wikipedia ghi hai tập Quả trứng vàng và Vó ngựa trở về từng được Nhà xuất bản Kim Đồng trao giải.
Bức tranh của em gái tôi in lần đầu trên báo Thiếu niên Tiền phong và đoạt giải Nhì cuộc thi viết “Tương lai vẫy gọi” của chính tờ báo ấy. Truyện kể qua lời người anh: cô em gái biệt danh Mèo tự chế màu vẽ từ nhọ nồi, được phát hiện có tài hội họa, rồi đi thi và đoạt giải với bức tranh vẽ chính người anh. Đứng trước bức tranh, người anh nhận ra lòng ghen tị nhỏ nhen của mình.
Nói với báo Thể thao & Văn hóa năm 2009, ông cho rằng văn chương là đời sống tinh thần cao nhất của trẻ con, và viết cho các em thì trước hết phải trong sáng, thân thiện, lồng ý giáo dục một cách kín đáo chứ không thô thiển. Người viết, theo ông, phải là bạn chơi được với trẻ con.
Bức tranh của em gái tôi trong sách giáo khoa
| Văn bản | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Bức tranh của em gái tôi | Ngữ văn 6 Kết nối tri thức, tập 1 – Bài 2 (Gõ cửa trái tim) | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm · Tóm tắt · Phân tích |
| Ngữ văn 6 Cánh diều, tập 2 – Bài 9 (Truyện ngắn) |
Truyện có mặt trong sách Ngữ văn 6 từ chương trình cũ; báo Thể thao & Văn hóa năm 2009 ghi truyện được đưa vào Ngữ văn 6 tập hai từ năm 2005. Ở chương trình mới, cả hai bộ sách Kết nối tri thức và Cánh diều đều giữ lại truyện. Ở bộ Kết nối tri thức, truyện là văn bản đọc thứ ba của Bài 2 Gõ cửa trái tim; ở bộ Cánh diều, truyện mở đầu Bài 9, bài học về thể loại truyện ngắn, nên học sinh chú ý nhiều đến người kể chuyện xưng tôi và diễn biến tâm lý người anh.
Cũng trong bài báo năm 2009, nhà văn kể việc vào sách giáo khoa vừa hạnh phúc vừa rắc rối. Học sinh lớp 11, 12 đã học truyện từ năm, sáu năm trước vẫn vây lấy ông xin chữ ký. Còn giáo viên tranh luận nhiều đến mức ông phải viết hẳn một bài dài để trao đổi về chính truyện ngắn của mình. Ông thú nhận chưa bao giờ nghĩ truyện ngắn ấy lại gây xúc động đến thế: khi viết thì ông là tác giả, còn giờ ông chỉ là một độc giả của chính mình.
Với học sinh lớp 6, điểm mấu chốt của truyện là sự thay đổi trong lòng người anh: từ coi thường, ghen tị đến xấu hổ và hối hận. Bài phân tích Bức tranh của em gái tôi trên Văn VN đi kỹ từng chặng tâm trạng ấy.
Một nhà văn hay nói thẳng
Đọc các cuộc phỏng vấn Tạ Duy Anh, người ta dễ nhận ra một giọng điệu: thẳng, hay tự giễu, không ngại làm người hỏi khó xử. Năm 2009, báo Thể thao & Văn hóa đăng bài phỏng vấn ông với nhan đề ông cho rằng cách dạy văn ở Việt Nam đang lạc hậu bậc nhất thế giới. Với Tiền Phong, khi được hỏi về “tiết tháo” của nhà văn, ông kể ra một loạt thói tật đời thường của chính mình rồi bảo danh hiệu thật sự chỉ đến với một người sau khi họ chết.
Ông cũng viết tạp văn, bình luận đều đặn. Trong bài “Xuất khẩu văn chương” trên VnExpress, ông cho rằng phần lớn sách Việt được dịch ra nước ngoài là nhờ Việt kiều hay người Việt giỏi ngoại ngữ dịch vì tình yêu, gần như không có thù lao, và việc đào tạo người bản ngữ chuyên dịch văn học Việt phải là việc của Nhà nước. Ở bài ấy ông còn kể chuyện tên mình bị một tờ báo Mỹ in thành “Tau Dong”, kể bằng đúng cái giọng hài hước quen thuộc.
Nhận xét của người biên tập, không trích của ai: muốn đọc Tạ Duy Anh cho trọn, nên đọc theo cặp. Đọc Bức tranh của em gái tôi rồi đọc Lão Khổ, sẽ thấy cùng một người viết có thể rất hiền với trẻ con và rất nghiêm khắc với người lớn. Nếu thích so sánh, có thể đặt ông cạnh hai người viết về làng quê và người nông dân trước ông: Nam Cao và Nguyễn Minh Châu. Văn VN cũng có đăng bài Nhà văn Tạ Duy Anh: Nghĩ về nghề cho ai muốn nghe chính ông nói về công việc viết.