Soạn bài Tiền bạc và tình ái (Mô-li-e) – Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo

Thói keo kiệt là một trong những đối tượng của tiếng cười trào phúng trong văn chương. Bạn hãy lấy một ví dụ minh họa.

Trả lời:

Em có thể chọn một trong các ví dụ sau:

• Truyện cười dân gian Việt Nam “May không đi giày”: anh chàng hà tiện vấp phải hòn đá, bật cả móng chân mà vẫn mừng vì… may hôm ấy không đi giày, nếu không thì rách mất giày. Tiếng cười bật ra từ sự đảo lộn giá trị: tiếc của hơn tiếc thân.
• Lão Gơ-răng-đê trong tiểu thuyết Ơ-giê-ni Gơ-răng-đê của Ban-dắc: lão triệu phú bắt cả nhà sống kham khổ, đong từng miếng đường, từng mẩu nến; đến lúc hấp hối vẫn cố vồ lấy cây thánh giá mạ vàng.
• Ông Scrooge trong Khúc ca Giáng sinh của Đích-ken: người giàu có mà bủn xỉn, lạnh lùng, từ chối mọi lời xin giúp đỡ trong đêm Giáng sinh.

Điểm chung: nhà văn phóng đại lòng ham tiền đến mức phi lí để người đọc vừa cười vừa nhận ra cái xấu cần tránh.

Dự đoán: Đây là màn độc thoại của Ác-pa-gông khi phát hiện tráp tiền bí mật bị đánh cắp. Lão sẽ than vãn một mình hay kêu than với người khác?

Trả lời:

Tuy đứng một mình trên sân khấu, Ác-pa-gông không chỉ than thở trong lòng mà kêu la ầm ĩ, hướng ra mọi phía: lão kêu “trời cao đất dày”, quát tên trộm tưởng tượng, gọi đồng tiền như gọi người thân, rồi quay xuống cầu cứu cả khán giả: “Các ngài làm phúc, nếu ai biết tăm hơi đứa ăn trộm của tôi, tôi van xin bảo cho tôi biết.” Nói cách khác, đó là màn độc thoại mà như đối thoại với tất cả mọi người.

Tưởng tượng: Hãy hình dung giọng điệu, hành động, cử chỉ của Ác-pa-gông trong đoạn độc thoại này.

Trả lời:

• Giọng điệu: gào thét, hốt hoảng ở đầu (“Ôi, kẻ trộm! Ôi, kẻ trộm! Ôi, có kẻ sát nhân!”); dồn dập, hổn hển khi hỏi liên tiếp; thảm thiết, rên rỉ khi than với đồng tiền; rồi chuyển sang nghi ngờ, hằn học và cuối cùng là điên cuồng khi dọa treo cổ tất cả.
• Hành động, cử chỉ: đầu không mũ, chạy từ vườn ra; quay cuồng tìm ngả chạy, chỉ trỏ khắp nơi; tự nắm lấy cánh tay mình mà quát “Trả tiền tao đây, đồ vô lại!”; có lúc lả đi như sắp chết; rồi dáo dác nhìn đám đông, chỉ tay xuống khán giả vì ngỡ ai cũng là kẻ trộm.

⇒ Một con người mất hết tự chủ, hành động lố bịch vì mất tiền.

Dự đoán: Ác-pa-gông và Va-le-rơ có đang nói về cùng một sự việc không?

Trả lời:

Không. Ác-pa-gông tin Va-le-rơ là kẻ lấy trộm tráp tiền nên lão nói về vụ mất tiền. Còn Va-le-rơ tưởng lão đã biết chuyện mình và Ê-li-dơ đính ước nên anh nói về tình yêu với con gái lão. Mỗi người một ý nhưng những từ ngữ chung như “cái việc đó”, “lỗi”, “của báu”, “kho vàng” khiến cả hai cứ tưởng đang hiểu nhau – đó là nguồn gốc của những tràng cười.

Suy luận: Với mỗi nhân vật, “kho vàng” và “tình yêu” ở đây là gì?

Trả lời:

Theo dõi: Chú ý sự gia tăng xung đột giữa hai nhân vật.

Trả lời:

Xung đột tăng dần qua từng nấc:

• Nấc 1: Ác-pa-gông buộc tội, mắng Va-le-rơ là “thằng ăn cắp đê mạt”; Va-le-rơ nhỏ nhẹ nhận có “một chút lỗi” và xin khoan dung.
• Nấc 2: nghe Va-le-rơ nói lỗi mình đáng tha thứ, lão càng giận, coi việc mất tiền như một vụ “giết người”, gọi tiền là “Máu mủ của tao, ruột rà của tao”.
• Nấc 3: Va-le-rơ xin được giữ “cái của báu” và thề không rời bỏ; lão kiên quyết không cho, dọa đưa ra tòa.
• Nấc 4: Va-le-rơ nhắc đến u già Clốt làm chứng, rồi nói rõ “cô nhà ta” đã kí đính ước hôn nhân. Lão vừa mất tiền vừa “mất” con gái, đòi ngài chánh cẩm lên án anh “về tội ăn cắp và quyến rũ” – xung đột lên đến đỉnh điểm.

Tóm tắt các sự kiện chính và hành động của các nhân vật. Từ đó xác định tình huống hài kịch của văn bản.

Trả lời:

Các sự kiện chính:

• Ác-pa-gông phát hiện tráp tiền chôn trong vườn bị lấy mất, lão chạy ra kêu la, nghi ngờ tất cả mọi người, đòi tra tấn cả nhà và treo cổ mọi người (Hồi IV, lớp 7).
• Lão mời viên cẩm đến điều tra; bác đầu bếp Giắc vì thù riêng đã vu cho quản gia Va-le-rơ (lược dẫn).
• Bị tra hỏi, Va-le-rơ tưởng lão đã biết chuyện mình yêu Ê-li-dơ nên thành thật thú nhận; lão lại hiểu đó là lời nhận tội trộm tiền. Cuộc đối đáp ông nói gà, bà nói vịt kéo dài cho đến khi lão vỡ lẽ con gái mình đã kí đính ước với Va-le-rơ (Hồi V, lớp 3).
• Kết thúc (lược dẫn): hóa ra Ăng-xen-mơ là cha đẻ của Va-le-rơ và Ma-ri-an; Clê-ăng biết nơi giấu tráp tiền; cha con mặc cả, Ác-pa-gông nhận lại tiền, hai đôi trẻ được đến với nhau.

Tình huống hài kịch: một lão hà tiện bị mất tráp tiền, và cuộc tra hỏi “kẻ trộm” biến thành một chuỗi hiểu lầm – người nói về tiền, kẻ nói về tình. Tình huống ấy phơi bày triệt để thói hà tiện của Ác-pa-gông: trong đầu lão chỉ có tiền, nên nghe gì cũng quy về tiền.

Màn độc thoại Ác-pa-gông kêu mất tiền (Hồi IV lớp 7) được coi là phần cao trào của toàn bộ vở kịch Lão hà tiện, bộc lộ rõ nhất tính cách của nhân vật. Hãy liệt kê vào ô tương ứng một số lời của Ác-pa-gông nói với mình và với các đối tượng khác. Qua đó, bạn có nhận xét gì về ngôn ngữ giao tiếp của kịch?

Trả lời:

Nhận xét về ngôn ngữ kịch:

• Lời độc thoại nhưng hướng tới nhiều đối tượng, liên tục đổi người nghe, đổi cách xưng hô (tôi – tao – mày, “các ngài”), cho thấy tâm trạng rối loạn của nhân vật.
• Câu ngắn, nhiều câu hỏi, câu cảm thán, lặp từ, tạo nhịp dồn dập, giàu tính hành động, rất hợp để diễn viên thể hiện trên sân khấu.
• Lời nói trực tiếp với khán giả xóa khoảng cách sân khấu – khán phòng: khán giả bị kéo vào trò chơi, trở thành nghi phạm, và chính tiếng cười của họ được đưa vào lời thoại.

⇒ Ngôn ngữ kịch gần với lời nói đời thường, giàu tính biểu cảm và hành động, vừa khắc họa tính cách vừa trực tiếp tạo tiếng cười.

Gọi tên cảm xúc (theo trình tự tăng cấp) của Ác-pa-gông khi kêu mất tiền. Phân tích một số chi tiết (từ ngữ, hình ảnh, ngữ điệu…) để làm rõ các cảm xúc này.

Trả lời:

⇒ Cảm xúc leo thang từ hoảng hốt đến điên loạn. Sự thái quá ấy vừa đáng cười vừa đáng sợ: tiền đã chiếm chỗ của mọi tình cảm con người trong lão.

Nêu một số thủ pháp trào phúng trong màn tra hỏi (Hồi V lớp 3).

Trả lời:

• Thủ pháp hiểu lầm (ông nói gà, bà nói vịt): hai nhân vật dùng chung những từ ngữ mơ hồ (“cái việc đó”, “của báu”, “kho vàng”, “nàng”) nhưng mỗi người hiểu một nghĩa. Càng nói càng ăn khớp, càng khớp càng sai, tạo tiếng cười liên tục.
• Lời nói riêng (nói với khán giả): những câu “(Nói riêng)” như “Ôi tráp yêu quý của ta!”, “Say mê nàng tráp của ta đoan chính quá!” cho khán giả biết lão đang hiểu lầm, trong khi Va-le-rơ không hay – khán giả biết nhiều hơn nhân vật nên bật cười.
• Nhân hóa, cường điệu: cái tráp được gọi như một người tình (“Đôi mắt đẹp của nàng tráp của ta!”); mất tiền bị gọi là “âm mưu ám hại”, “giết người”.
• Tương phản giọng điệu: lời lẽ nhã nhặn, say đắm của chàng trai si tình đặt cạnh lời chửi rủa thô lỗ (“thằng chết treo”, “thằng ăn cắp đê mạt”) của ông chủ keo kiệt.
• Tăng tiến tình huống: mỗi lời thú nhận của Va-le-rơ lại khiến lão giận hơn, cuối cùng một chuyện hóa hai: vừa mất tiền vừa phát hiện con gái đính ước – “phúc bất trùng lai, hoạ vô đơn chí”.

Từ cách phân tuyến nhân vật trong văn bản, xác định xung đột kịch. Xung đột đó thể hiện quan điểm “dùng tiếng cười sửa chữa phong hóa” của Mô-li-e như thế nào?

Trả lời:

• Phân tuyến nhân vật:
  • Tuyến thứ nhất: Ác-pa-gông – người cha gia trưởng, giàu có, coi tiền là lẽ sống, sẵn sàng đem hôn nhân của con cái ra đổi lấy lợi.
  • Tuyến thứ hai: những người trẻ – Va-le-rơ, Ê-li-dơ (và Clê-ăng, Ma-ri-an ở phần kết) – đại diện cho tình yêu chân thành, quyền tự do lựa chọn hạnh phúc.
• Xung đột kịch: xung đột giữa tiền bạc và tình ái, giữa lòng tham của người cha và khát vọng hạnh phúc của con cái. Trong màn tra hỏi, xung đột được đẩy lên bằng sự hiểu lầm: cùng một “kho vàng” nhưng với lão là tráp tiền, với Va-le-rơ là người yêu.
• Quan điểm của Mô-li-e: ông cho rằng hài kịch có nhiệm vụ sửa chữa thói xấu của con người bằng cách làm cho người ta cười. Ở đây, thói hà tiện bị đẩy tới mức phi lí (coi tiền là “máu mủ”, tráp tiền là “nàng”, muốn treo cổ cả mình), khiến khán giả cười và tự thấy cái xấu ấy thật lố bịch, đáng tránh. Đồng thời vở kịch khẳng định tình yêu chân chính mạnh hơn đồng tiền: đôi trẻ cuối cùng được đến với nhau.

Phần cuối hài kịch Mô-li-e nói chung và Lão hà tiện nói riêng thường xuất hiện yếu tố bất ngờ, có xu hướng giảm nhẹ mâu thuẫn, đi đến kết thúc vui vẻ. Bạn có suy nghĩ gì về cách kết thúc này?

Trả lời:

Gợi ý đoạn trả lời:

Cách kết thúc có hậu của Lão hà tiện – nhận ra cha con thất lạc, tráp tiền được trả lại, hai đôi trẻ thành vợ chồng – phù hợp với đặc trưng hài kịch cổ điển: khán giả rời nhà hát trong niềm vui, cái thiện và tình yêu thắng thế. Yếu tố bất ngờ (Ăng-xen-mơ là cha của Va-le-rơ và Ma-ri-an) giúp tháo gỡ mọi nút thắt nhẹ nhàng. Tuy vậy, cái kết vui không làm mất sức châm biếm: Ác-pa-gông vẫn không thay đổi, lão chỉ gật đầu khi lấy lại được tiền mà không phải tốn kém gì, và điều lão quan tâm nhất vẫn là cái tráp. Chính việc nhân vật không hề thay đổi khiến tiếng cười cuối vở thêm chua chát và buộc khán giả tự suy nghĩ. Theo em, đó là một cách kết thúc khéo léo: nhẹ nhàng về hình thức nhưng sâu sắc về ý nghĩa.