Nếu mai em về Chiêm Hóa là bài thơ sáu chữ của nhà thơ dân tộc Tày Mai Liễu, văn bản đọc thứ hai trong Bài 2 (Thơ sáu chữ, bảy chữ), sách Ngữ văn 8 Cánh diều tập một. Bài thơ là lời nhắn gửi nỗi nhớ quê và lời giới thiệu đầy tự hào về mùa xuân ở Chiêm Hóa (Tuyên Quang). Dưới đây là những kiến thức cần nắm: nội dung bài thơ, tác giả, hoàn cảnh sáng tác, thể thơ, bố cục, các giá trị về nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy.
Nội dung bài thơ Nếu mai em về Chiêm Hóa
Bài thơ còn được bảo hộ bản quyền nên ở đây chỉ trích vài dòng và tóm lược ý từng khổ; toàn văn em đọc trong SGK trang 45 – 46.
Bài thơ gồm năm khổ, mỗi khổ bốn dòng sáu chữ. Mở đầu là lời nhắn của người xa quê:
Nếu mai em về Chiêm Hóa
Cho ta gửi nỗi nhớ cùng
- Khổ 1: gửi nỗi nhớ theo người sắp về; tháng Giêng mưa bụi giăng như tơ, cái rét đầu xuân làm cây nảy lộc, đúng mùa măng.
- Khổ 2: sông Gâm hai bờ cát, những phiến đá bên bến như đang ngóng nhau, núi Thần như trẻ lại, xanh bát ngát.
- Khổ 3: phố đông vui; cô gái Dao xinh đẹp với vòng bạc nơi cổ tay, ngù hoa trên áo.
- Khổ 4: cô gái Tày duyên dáng trong sắc áo chàm, nụ cười đẹp đến mức mùa xuân cũng ngẩn ngơ.
- Khổ 5: lặp lại lời mời về Chiêm Hóa, đi hội đầu xuân, nhặt quả còn, chúc nhau ngày lành, duyên tốt.
Khổ thơ thứ tư khép lại bằng hai dòng nhiều người yêu thích:
Chỉ riêng nụ cười môi mọng
Mùa xuân e cũng lạc đường.
Thông tin tác giả Mai Liễu
Nhà thơ Mai Liễu có tên khai sinh Ma Văn Liễu, sinh năm 1950 (có tài liệu ghi 1949), mất năm 2020; ông là người Tày, quê xã Công Đa (Yên Sơn, Tuyên Quang). Ông từng học ở trường nội trú dành cho học sinh dân tộc vùng Việt Bắc, rồi lên đại học ở Hà Nội và được đào tạo thêm ở nước ngoài; sau đó làm báo, làm công tác văn hóa ở Hà Nội.
Mai Liễu đến với thơ khá sớm; ông được ghi nhận là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam đầu tiên của tỉnh Tuyên Quang. Các tập thơ tiêu biểu gồm: Giấc mơ của núi, Suối làng, Lời then ai buộc, Mây vẫn bay về núi, Bếp lửa nhà sàn, Núi vẫn còn mưa và tuyển tập Thơ Mai Liễu.
Thơ Mai Liễu viết về nhiều đề tài – Bác Hồ, người lính, tình yêu, thế sự – nhưng đẹp nhất vẫn là những bài về quê hương và con người miền núi. Giọng thơ ông mộc mạc, đằm thắm, đậm bản sắc Tày, nhiều hình ảnh gần gũi như bếp lửa, nhà sàn, con suối, câu then.
Thông tin tác phẩm Nếu mai em về Chiêm Hóa
Hoàn cảnh sáng tác và xuất xứ
Cuối bài thơ, tác giả ghi thời điểm viết: tháng Giêng, năm Ất Hợi, tức năm 1995, khi tác giả đang sống xa quê. Bài thơ được in trong tuyển tập Thơ Mai Liễu do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành năm 2015.
Thể thơ và phương thức biểu đạt
- Thể thơ: sáu chữ (mỗi dòng sáu tiếng), năm khổ, mỗi khổ bốn dòng; nhịp chủ yếu 2/2/2 hoặc 3/3, vần chân ở dòng 2 – 4 của nhiều khổ.
- Phương thức biểu đạt: chủ yếu là biểu cảm, có xen miêu tả.
Bố cục bài thơ Nếu mai em về Chiêm Hóa có mấy phần?
Bài thơ có thể chia thành 3 phần:
- Phần 1 (khổ 1, 2): nỗi nhớ quê và vẻ đẹp thiên nhiên Chiêm Hóa vào xuân.
- Phần 2 (khổ 3, 4): vẻ đẹp của con người, đặc biệt là những cô gái Dao, cô gái Tày.
- Phần 3 (khổ 5): lễ hội đầu xuân và lời chúc tốt lành.
Mạch cảm xúc
Cảm xúc khởi đầu từ nỗi nhớ quê gửi theo người sắp về, rồi lan sang niềm say mê cảnh sắc, niềm tự hào về con người, và lắng lại trong không khí hội xuân ấm áp, chan chứa ước mong hạnh phúc.
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề là một lời giả định, mời gọi: “nếu” ai đó trở về Chiêm Hóa thì sẽ gặp bao điều đẹp đẽ. Từ “về” biến Chiêm Hóa thành nơi thân thuộc như nhà mình. Nhan đề cũng là dòng thơ mở đầu và được lặp lại ở khổ cuối, tạo kết cấu vòng tròn cho bài.
Giá trị nội dung
- Vẽ nên bức tranh mùa xuân Chiêm Hóa tươi đẹp, tràn đầy sức sống với mưa xuân, sông Gâm, núi Thần.
- Ngợi ca vẻ đẹp duyên dáng, trẻ trung của con người miền núi, những nét văn hóa riêng của đồng bào Dao, Tày.
- Bộc lộ tình yêu, nỗi nhớ và niềm tự hào sâu sắc mà nhà thơ dành cho quê nhà.
Giá trị nghệ thuật
- Thể thơ sáu chữ ngắn gọn, nhịp nhàng, giọng điệu tha thiết như lời trò chuyện.
- Hình ảnh thơ giản dị mà giàu màu sắc, mang đậm nét riêng của núi rừng phía bắc.
- Biện pháp nhân hóa (đá ngồi trông nhau, núi trẻ lại, mùa xuân lạc đường) khiến cảnh vật như biết nghĩ, biết thương.
- Phép điệp dòng thơ đầu – cuối tạo kết cấu chặt chẽ, nhấn mạnh lời mời gọi.
Sơ đồ tư duy Nếu mai em về Chiêm Hóa
Sơ đồ dưới đây giúp em ôn nhanh những ý chính về tác giả và bài thơ.
Lời kết
Nếu mai em về Chiêm Hóa là bài thơ tiêu biểu cho thể thơ sáu chữ trong chương trình Ngữ văn 8, đồng thời là lời giới thiệu duyên dáng về một vùng quê miền núi. Học bài thơ, em nên chú ý các hình ảnh thiên nhiên – con người, biện pháp nhân hóa, phép điệp và tình cảm tha thiết của Mai Liễu dành cho quê hương.
Xem thêm: