Mở bài Hịch tướng sĩ hay nhất – 13 mẫu trực tiếp, gián tiếp, theo đề

Hịch tướng sĩ là bài hịch Trần Quốc Tuấn soạn để khích lệ quân sĩ nhà Trần trước khi giặc Nguyên tràn sang lần thứ hai. Qua lời lẽ khi tha thiết, khi nghiêm khắc, bài hịch cho thấy một tấm lòng sôi sục vì nước và ý chí không chịu khuất phục của cả một thời đại.

Trần Quốc Tuấn, tước Hưng Đạo Vương, là vị chủ soái đã đưa quân dân Đại Việt tới thắng lợi trong hai lần đánh đuổi quân Nguyên vào các năm 1285 và 1288. Khoảng năm 1284, khi sứ Nguyên ra vào kinh thành với thái độ hống hách và đại quân phương Bắc lăm le kéo xuống, ông viết bằng chữ Hán bài Dụ chư tì tướng hịch văn, quen gọi là Hịch tướng sĩ. Bài văn phê phán thói cầu an của tướng sĩ, chỉ ra con đường sống còn là luyện quân theo Binh thư yếu lược, đồng thời thổ lộ nỗi đau day dứt của người cầm quân. Có thể xem Hịch tướng sĩ là nơi lí lẽ sắc bén và tình cảm thiết tha cùng hướng về một mục đích: giữ trọn non sông.

Sử sách ghi lại rằng chỉ trong khoảng ba mươi năm, quân dân nhà Trần đã ba lần đánh lui đạo quân Mông – Nguyên, đạo quân từng khiến bao nước lớn phải khuất phục. Sức mạnh ấy được người đời sau gọi bằng ba chữ hào khí Đông A, và một trong những nơi hào khí ấy kết tinh rõ nhất chính là Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn. Ra đời giữa lúc vận nước như ngàn cân treo sợi tóc, bài hịch vừa là mệnh lệnh của vị chủ soái, vừa là lời giãi bày gan ruột, thức tỉnh tướng sĩ khỏi lối sống an nhàn để cùng nhau sửa soạn cho cuộc chiến một mất một còn.

Thời trung đại, hịch thuộc loại văn nghị luận, được dùng để kêu gọi, cổ vũ đông đảo người nghe cùng hành động trước một biến cố lớn. Muốn lay động được lòng người, bài hịch phải có lí lẽ chặt mà cũng phải có lửa cảm xúc. Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn là một bài như thế. Viết theo lối văn biền ngẫu với những vế câu sóng đôi nhịp nhàng, tác phẩm vừa dẫn gương người xưa, vừa vạch rõ hiểm họa trước mắt, vừa trách móc, răn dạy tướng sĩ, để cuối cùng quy tất cả về một quyết tâm: luyện quân sẵn sàng và đánh thắng giặc Nguyên.

Có những vị tướng chỉ để lại tên tuổi nơi chiến trường, còn Trần Quốc Tuấn để lại dấu ấn cả trên trang sách. Bên cạnh những trận thắng làm rạng danh quân đội nhà Trần, ông biên soạn Binh thư yếu lược để dạy phép dùng binh và viết Hịch tướng sĩ để khơi dậy ý chí cho người cầm vũ khí. Đọc bài hịch, ta gặp một vị chủ soái hiểu rõ tâm lí từng người dưới quyền: biết lúc nào nên nhắc đến ân tình, lúc nào phải buông lời nặng nề. Chính sự thấu hiểu ấy làm cho áng văn có sức thuyết phục hiếm có.

Văn học Việt Nam thời trung đại có một dòng văn chính luận gắn liền với những cuộc chống ngoại xâm. Nếu Nam quốc sơn hà khẳng định chủ quyền bằng giọng thơ đanh thép, Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi tổng kết một cuộc kháng chiến đã toàn thắng, thì Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn ra đời khi trận chiến còn ở phía trước, lúc lòng người cần được đánh thức. Đứng giữa hai tác phẩm ấy, bài hịch thời Trần mang một giọng riêng: vừa là lời hiệu triệu của người cầm quân, vừa là tiếng nói tình nghĩa giữa chủ tướng với những người cùng vào sinh ra tử.

Những năm trước 1285, sứ giả nhà Nguyên nhiều lần đến Thăng Long với thái độ ngạo mạn, đòi hỏi vàng bạc, châu báu và coi thường vua quan Đại Việt. Một cuộc xâm lược lớn đang được chuẩn bị ở phương Bắc, trong khi không ít tướng sĩ vẫn mải vui thú riêng. Chứng kiến cảnh sứ giặc “uốn lưỡi cú diều mà sỉ mắng triều đình”, Trần Quốc Tuấn đã viết Hịch tướng sĩ. Bài hịch là hồi chuông cảnh tỉnh đúng lúc, giúp tướng sĩ nhận ra nỗi nhục của nước và trách nhiệm của chính mình trước giờ đất nước bước vào thử thách.

Có người ví một bài văn hay với sức mạnh của cả một đạo quân. Lời ví ấy rất đúng với Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn. Không cần tiếng trống trận hay ngọn cờ lệnh, chỉ bằng chữ nghĩa, vị Quốc công Tiết chế đã khiến những người lính đang say chọi gà, mê rượu ngon phải giật mình nhìn lại bản thân. Tìm hiểu bài hịch là tìm hiểu vì sao những trang viết ra đời từ thế kỉ XIII vẫn còn nguyên sức khích lệ: đó là sự gặp gỡ giữa lí lẽ sắc sảo, hình ảnh sinh động và một tình yêu đất nước chân thành.

Lòng yêu nước của người xưa không chỉ nằm trong lời thề mà còn hiện ra qua những trăn trở rất đời thường. Trong Hịch tướng sĩ, Trần Quốc Tuấn tự bộc bạch: “Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối”. Một vị tướng quyền cao chức trọng mà mất ăn mất ngủ vì nỗi nhục của nước, đau đến mức sẵn lòng hi sinh thân mình. Đề bài yêu cầu phân tích lòng yêu nước của Trần Quốc Tuấn qua Hịch tướng sĩ chính là mời ta đi vào thế giới nội tâm ấy: căm giận kẻ thù, xót xa cho vận nước và khát khao tướng sĩ cùng mình đứng lên.

Đọc Hịch tướng sĩ, người ta không chỉ xúc động trước tấm lòng của Trần Quốc Tuấn mà còn khâm phục cách ông dẫn dắt người nghe. Bài hịch đi từ gương sáng của các bậc trung thần trong sử sách, đến tội ác của giặc và nỗi lòng chủ tướng, rồi quay sang trách cứ tướng sĩ và vẽ ra hai tương lai trái ngược để họ tự lựa chọn. Mỗi phần đều chuẩn bị cho phần sau, khiến người nghe không thể chối cãi. Phân tích nghệ thuật lập luận của Hịch tướng sĩ giúp ta hiểu vì sao áng văn này được xem là mẫu mực của văn nghị luận thời trung đại.

Đoạn văn được nhắc đến nhiều nhất trong Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn có lẽ là lời trách cứ thẳng thắn dành cho tướng sĩ: họ “nhìn chủ nhục mà không biết lo, thấy nước nhục mà không biết thẹn”. Tiếp sau đó là hàng loạt thú vui tầm thường được kể ra không kiêng nể: chọi gà, cờ bạc, săn bắn, rượu ngon, tiếng hát. Đó không phải lời mắng nhiếc cho hả giận mà là liều thuốc đắng của người chủ tướng mong thuộc hạ tỉnh ngộ. Phân tích đoạn văn này, ta thấy rõ cả tài lập luận lẫn tấm lòng nghiêm khắc mà bao dung của tác giả.

Hình ảnh người chủ tướng trong Hịch tướng sĩ hiện lên với nhiều nét đẹp đan xen. Trần Quốc Tuấn đứng đầu quân đội nhưng không ra lệnh từ trên cao; ông nhắc lại những năm tháng cùng tướng sĩ chia nhau manh áo, bữa cơm, cùng sống chết nơi trận mạc. Ông cũng là người thầy sẵn sàng nói lời nặng để người dưới quyền nên người, và là bề tôi đau đáu trước nỗi nhục của vua, của nước. Với đề bài phân tích hình tượng người chủ tướng, ta cần làm rõ sự kết hợp giữa uy nghiêm, ân tình và tình yêu Tổ quốc trong con người Hưng Đạo Vương.

Cuối bài hịch, sau bao lời dẫn giải, trách cứ và răn dạy, Trần Quốc Tuấn khép lại bằng một lời giản dị đến bất ngờ: ông viết bài hịch để tướng sĩ “biết bụng ta”. Lời ấy như chiếc chìa khóa mở ra toàn bộ tác phẩm. Hịch tướng sĩ không phải một văn bản hành chính lạnh lùng, cũng không đơn thuần là bài giảng về đạo làm tướng; đó là cõi lòng của một con người được phơi trải trước những người cùng chung vận mệnh. Lí lẽ trong bài sắc như mũi giáo, nhưng sức thuyết phục sâu xa nhất lại đến từ sự chân thành: người nghe tin vào lời kêu gọi vì nhìn thấy ở đó một trái tim đang rỉ máu vì đất nước. Bởi vậy, đã hơn bảy thế kỉ trôi qua, áng văn của Hưng Đạo Vương vẫn đứng vững trong văn học dân tộc như một bằng chứng về sức mạnh của chữ nghĩa khi gắn với tình yêu Tổ quốc.