Soạn bài Quan thanh tra (Gô-gôn) – Ngữ văn 12 Cánh diều

Đọc trước đoạn trích; tìm hiểu thông tin về tác giả Ni-cô-lai Va-xi-li-ê-vích Gô-gôn và tác phẩm Quan thanh tra.

Trả lời:

• Tác giả: Gô-gôn sinh năm 1809 ở vùng Pôn-ta-va (U-crai-na ngày nay), lên Pê-téc-bua lập nghiệp, từng làm viên chức nhỏ. Ông nổi tiếng với các truyện Những buổi tối ở thôn trang gần Đi-can-ca, Ta-rát Bun-ba, Chiếc áo khoác, Cái mũi, hài kịch Quan thanh tra và tiểu thuyết Những linh hồn chết. Ông mất năm 1852 tại Mát-xcơ-va.
• Tác phẩm: Quan thanh tra được công diễn lần đầu năm 1836 ở Pê-téc-bua. Vở kịch phơi bày bộ mặt tham nhũng, hèn nhát, xu nịnh của bộ máy quan lại Nga thời Sa hoàng Ni-cô-lai I thông qua một tình huống nhầm lẫn. Kết thúc vở kịch là cảnh câm nổi tiếng, khi tin quan thanh tra thật đến khiến tất cả đứng sững.

Trả lời:

• Điều được thông báo: “Người công chức chúng ta tưởng là quan thanh tra, lại không phải là quan thanh tra.”
• Chủ sự bưu vụ biết được nhờ bức thư chính tay Khơ-lét-xta-cốp viết, gửi qua nhà bưu vụ. Thấy bì thư đề phố Nhà Bưu vụ, ông ta tái mặt, sợ hắn tố cáo chuyện xấu ở bưu vụ với quan trên nên bóc ra xem.
• Chi tiết này cũng tự tố cáo chủ sự bưu vụ: ông ta quen bóc trộm thư của người khác, một hành vi lạm quyền, và làm vậy chỉ vì có tật giật mình.

Trả lời:

• Không tin, giận dữ, quát mắng: “Sao ông lại dám bóc thư của một vị quan lớn được uỷ nhiệm như vậy?”.
• Hống hách đe dọa: “Tôi hạ lệnh bắt ông.”, rồi viện cớ Ngài sắp cưới con gái mình để dọa “tôi sẽ đày ông đi Xi-bia”.

⇒ Thị trưởng vẫn chìm trong ảo tưởng về vị con rể quyền thế và giữ thói cậy quyền quen thuộc. Phản ứng dữ dội ấy khiến cú ngã ngay sau đó càng thảm hại và buồn cười.

Trả lời:

Bức thư Khơ-lét-xta-cốp gửi người bạn tên Giẻ lau có các ý chính:

• Kể hoàn cảnh thật: đánh bạc thua với một viên quan ba, nhẵn túi, bị chủ quán dọa bỏ tù.
• Kể sự nhầm lẫn: chỉ nhờ vẻ ngoài và bộ quần áo kiểu thủ đô mà bị tưởng nhầm là “một cụ lớn nguyên soái giữ chức tổng đốc”.
• Khoe đời sống hiện tại: ở nhà thị trưởng, ăn uống thả cửa, tán tỉnh cả vợ lẫn con gái chủ nhà; “Thằng nào cũng cho mình vay tiền, vay bao nhiêu cũng được ngay.”
• Xúi bạn viết báo chế giễu những kẻ ở đây, rồi lần lượt nhận xét cay độc về từng quan chức.

⇒ Bức thư như một tấm gương soi thẳng vào mặt từng người, lật tẩy toàn bộ sự việc từ chính lời kẻ lừa đảo.

Trả lời:

• Lời nhận xét thị trưởng “ngu như một con ngựa thiến lông xám” được nhắc đi nhắc lại nhiều lần: lần đầu khi chủ sự bưu vụ đọc thư; lần hai khi thị trưởng giật lấy thư tự đọc; lần ba khi chủ sự bưu vụ đọc tiếp. Ngay sau đó, chủ sự bưu vụ còn lẩm nhẩm lại nửa câu trước khi đọc sang đoạn về mình.
• Sự lặp lại này tạo tiếng cười: thị trưởng càng chối, càng bắt đọc lại thì càng phải nghe lời sỉ nhục; chính ông ta cũng kêu ca như thể mấy chữ ấy nếu không nhắc lại thì “nó chạy mất”.

Trả lời:

⇒ Ai cũng hả hê khi người khác bị chê, nhưng hốt hoảng, chối cãi khi đến lượt mình. Bức thư vừa chế giễu từng người, vừa làm lộ thói ích kỉ, thiếu đoàn kết của cả bọn.

Trả lời:

• Màu sắc độc thoại (tự nói với chính mình, tự rủa mình):
  • “Không, tôi chỉ là một thằng già ngu xuẩn thôi!”
  • “Hừ, thằng to đầu mà dại kia!” kèm động tác tự đấm vào mặt.
  • “Rõ thật khi nào bị trời trừng phạt thì trước hết trời làm mất trí như thế đấy.”
• Màu sắc bàng thoại (nói với thiên hạ, với khán giả):
  • “mọi người hãy nhìn xem thằng thị trưởng bị lừa này!”
  • “Các ngài cười gì? Các ngài tự giễu mình đấy!” – câu thoại hướng thẳng ra khán phòng, xóa khoảng cách giữa sân khấu và người xem.

Trả lời:

Theo lời chỉ dẫn, khi hiến binh vừa dứt lời báo tin quan lớn từ Pê-téc-bua cho đòi các quan lại đến gặp, cả bọn kinh ngạc đờ người như bị sét đánh, các bà, các cô đồng thanh thốt lên tiếng kêu thất kinh. Em hình dung mọi người bỗng đổi điệu bộ rồi đứng sững trong những tư thế khác nhau: thị trưởng chết lặng giữa sân khấu, người há hốc miệng, người dang tay, người quay sang nhìn đồng liêu. Tất cả cứng đờ như hóa đá trong nỗi sợ, vì hiểu rằng sự trừng phạt thật sự đã đến. Đó là cảnh câm khép lại vở kịch.

Liệt kê ít nhất năm lời chỉ dẫn sân khấu và nêu tác dụng của các chỉ dẫn đó trong việc thể hiện bối cảnh, xung đột, hành động và tâm trạng của nhân vật.

Trả lời:

⇒ Chỉ dẫn sân khấu giúp người đọc hình dung rõ không gian, hành động, cảm xúc của nhân vật, đồng thời tạo tiếng cười trực quan và định hướng cho diễn viên, đạo diễn.

Trả lời:

• Tình huống: đúng lúc thị trưởng đang ở đỉnh cao ảo tưởng (sắp làm bố vợ quan lớn, mơ thăng quan ở thủ đô), bức thư bị bóc trộm lật tẩy toàn bộ sự thật: “quan thanh tra” chỉ là một kẻ rỗng túi đã lừa lấy tiền của tất cả. Ngay sau đó, tin quan thanh tra thật đến như một đòn kết liễu.
• Xung đột:
  • Giữa ảo tưởng và sự thật: niềm kiêu hãnh của thị trưởng sụp đổ trước bức thư.
  • Giữa các quan chức với nhau: hả hê khi người khác bị chế giễu, che giấu phần của mình, rồi đổ lỗi cho Bốp-trin-xki, Đốp-trin-xki.
  • Giữa cả bộ máy quan lại với sự trừng phạt: quan thanh tra thật xuất hiện, tội lỗi không thể che giấu.

Hãy làm rõ đặc điểm của nhân vật hài kịch được thể hiện trong đoạn trích. Em ấn tượng nhất với nhân vật nào? Vì sao?

Trả lời:

• Đặc điểm nhân vật hài kịch:
  • Mang những thói xấu đáng cười: háo danh, cậy quyền, tham lam, hèn nhát, ích kỉ.
  • Có sự vênh lệch giữa điều tự nghĩ về mình và bản chất thật; lời nói mâu thuẫn với hành động.
  • Được đặt vào tình huống lố bịch để tự phơi bày: chủ sự bưu vụ bóc trộm thư, Lu-ca Lu-kích thề “không ăn hành bao giờ cả”, Am-mốt mừng thầm “Phúc bảy mươi đời, không có đoạn nào nói về mình.”
  • Được cường điệu hóa qua lời thoại và hành động.
• Nhân vật ấn tượng nhất – thị trưởng: ông ta là kẻ lừa lọc có nghề, tự hào “tôi đã bịp được cả ba thằng tổng đốc!”, vậy mà lại bị một kẻ vô danh xỏ mũi. Từ chỗ hống hách dọa bắt người, ông ta chuyển sang tự đấm vào mặt, tự gọi mình là đồ ngu. Sự đảo chiều từ đỉnh vinh quang xuống vực nhục nhã ấy vừa buồn cười vừa chua chát, và lời thoại hướng ra khán giả của ông ta biến tiếng cười thành lời tự vấn cho người xem.

Nhân vật tích cực của đoạn trích Quan thanh tra chính là tiếng cười. Hãy nêu ý kiến của em về quan điểm đó.

Trả lời:

Em đồng tình với quan điểm này (chính Gô-gôn cũng từng bày tỏ ý tương tự khi viết về vở kịch của mình):

• Đoạn trích nói riêng và vở kịch nói chung hầu như không có nhân vật chính diện: thị trưởng, các quan chức, Khơ-lét-xta-cốp đều là đối tượng bị phê phán.
• Thứ duy nhất đứng về phía lẽ phải là tiếng cười: nó lột mặt nạ từng kẻ qua bức thư, qua những lời chối cãi, qua cảnh thị trưởng tự rủa mình.
• Tiếng cười còn hướng về người xem, buộc họ tự soi mình, đúng như câu thị trưởng quay ra khán phòng. Vì thế nó giữ vai trò của một “nhân vật” chính nghĩa: phán xét, tố cáo và thức tỉnh.

Trả lời:

• Thông điệp: sự giả dối, tham nhũng dù che đậy khéo đến đâu cũng sẽ bị vạch trần và phải chịu trừng phạt; kẻ quen lừa người rồi cũng có ngày bị lừa. Đồng thời, mỗi người cần nhìn lại chính mình trước khi cười người khác.
• Ý nghĩa hôm nay: thông điệp ấy nhắc nhở cuộc đấu tranh chống tham nhũng, chống lối làm việc đối phó, chạy chọt; cảnh tỉnh những ai sống bằng vẻ ngoài và quyền lực giả; khuyến khích tinh thần tự phê bình, trung thực trong công việc và cuộc sống.

Hãy chọn một lời thoại mà em ấn tượng nhất. Nhập vai thể hiện lời thoại đó trước lớp.

Gợi ý: chọn lời thoại dài của thị trưởng từ “Sao ấy à?” đến câu “Các ngài cười gì? Các ngài tự giễu mình đấy!”.

• Mở đầu bằng giọng chua chát, tay đập lên trán; chuyển dần sang giận dữ, tự trách khi nói mình từng bịp được cả tổng đốc.
• Đến đoạn gọi thiên hạ nhìn “thằng thị trưởng bị lừa”, quay hẳn người ra phía các bạn, dang tay, giọng cao và uất ức.
• Câu hỏi “Các ngài cười gì?” nên dừng lại một nhịp, nhìn thẳng vào khán giả rồi mới nói tiếp vế sau thật chậm, rõ.
• Kết thúc bằng động tác nắm tay, giậm chân, im lặng một lúc trước khi nói tiếp.