Ôn tập học kì II Ngữ văn 9 Kết nối tri thức (trang 131–137)

Trong Ngữ văn 9, em đã được học các tác phẩm văn học Việt Nam gồm nhiều thể loại, được sáng tác trong các thời kì, bối cảnh khác nhau. Vận dụng tri thức văn học và hiểu biết về hoàn cảnh lịch sử, hãy lập bảng tóm tắt hoặc sơ đồ liệt kê các tác giả, tác phẩm tiêu biểu trong mỗi thời kì (làm vào vở), theo mẫu: Thời kì văn học – Tác giả – Tác phẩm – Thể loại.

Trả lời:

Văn trung đại viết bằng chữ Hán, chữ Nôm, ưa ước lệ, điển tích; từ đầu thế kỉ XX, chữ quốc ngữ mở đường cho truyện ngắn, Thơ mới, kí.

Truyện trinh thám có đặc điểm gì khác biệt so với truyện truyền kì và truyện thơ Nôm? Hãy lập bảng so sánh đặc điểm của các thể loại này (làm vào vở), theo các cột: Nguồn gốc thể loại – Kiểu nhân vật – Cốt truyện.

Trả lời:

Khác biệt cốt lõi: trinh thám mời người đọc cùng suy luận bằng lí trí, còn cái lạ của truyền kì đến từ cõi siêu nhiên, của truyện thơ Nôm đến từ số phận nhân vật.

Lập danh mục và tóm tắt đặc điểm nghệ thuật, nội dung của các bài thơ đã học ở lớp 9 (làm vào vở), theo mẫu: Tên tác phẩm – Tác giả; Thể thơ; Đề tài, cảm hứng chủ đạo; Nét độc đáo về nghệ thuật và nội dung.

Trả lời:

Nêu ngắn gọn đặc điểm của các văn bản nghị luận và văn bản thông tin trong các bài học của Ngữ văn 9, tập hai.

Trả lời:

• Nghị luận (Bài 7, 8, 10): luận đề rõ, luận điểm được chứng minh bằng lí lẽ, bằng chứng. Hai bài phát biểu ở Bài 8 (Mác-két, Gu-tê-rét) bàn vấn đề toàn cầu, đặt số liệu khách quan cạnh cảm xúc và lời kêu gọi, xưng hô trực tiếp với người nghe. Nghị luận văn học ở Bài 7, 10 lấy bằng chứng là câu thơ, tác phẩm, sự kiện văn học.
• Thông tin (Bài 9, 10): giới thiệu danh lam, di tích, hiện tượng văn hóa hoặc ghi một cuộc phỏng vấn. Thông tin chính xác, sắp xếp theo không gian, thời gian hay quan hệ nhân quả; có thể xen miêu tả, kể sự tích, biểu cảm, dùng ảnh. Bài phỏng vấn triển khai vấn đề qua chuỗi câu hỏi – trả lời.

Tóm tắt các kiến thức tiếng Việt mới mà em đã được học trong các bài học của Ngữ văn 9, tập hai.

Trả lời:

Bài 10 học theo dự án đọc sách, không có mục Thực hành tiếng Việt.

Nêu các kiểu bài viết, yêu cầu của từng kiểu bài mà em đã thực hành ở Ngữ văn 9, tập hai. Hãy lập một sơ đồ phù hợp để tóm tắt những nội dung đó.

Trả lời:

Sơ đồ hình cây, gốc là các kiểu bài viết học kì II, tỏa năm nhánh:

• Truyện kể sáng tạo (Bài 6) → sự kiện, chi tiết mới do mình tưởng tượng; nhân vật có nét riêng; ngôi kể hợp lí; có thể cài bí ẩn, kết thúc bất ngờ.
• Bài thơ tám chữ và đoạn văn cảm nghĩ về bài thơ tám chữ (Bài 7) → thơ: dòng tám chữ, vần, nhịp, hình ảnh riêng; đoạn văn: nêu tên bài, ấn tượng chung, cảm nghĩ có dẫn chứng, câu kết.
• Nghị luận về một vấn đề cần giải quyết (Bài 8) → thực trạng, nguyên nhân, tác động, giải pháp khả thi, bằng chứng tin cậy, phản hồi ý kiến khác.
• Thuyết minh danh lam, di tích (Bài 9) → vị trí, lịch sử, đặc điểm, giá trị; xen miêu tả, kể; có ảnh, ghi nguồn.
• Quảng bá giá trị của sách (Bài 10) → văn bản quảng cáo ngắn (áp phích, tờ rơi, bài đăng): thông tin sách, điểm hấp dẫn, lời mời đọc.

Nêu những đề tài nói và nghe mà em đã thực hiện trong học kì II. Em thực hiện thành công nhất với đề tài nào? Do đâu em thành công với bài nói đó?

Trả lời:

Năm đề tài: kể một câu chuyện tưởng tượng (Bài 6); thảo luận về một vấn đề đời sống của lứa tuổi gợi ra từ tác phẩm văn học (Bài 7); trình bày ý kiến về một sự việc có tính thời sự (Bài 8); thuyết minh về một danh lam thắng cảnh hay di tích lịch sử (Bài 9); Ngày hội với sách (Bài 10).

Ví dụ trả lời: em nói tốt nhất ở Bài 9, giới thiệu ngôi đền ở quê. Em đã đến tận nơi, chụp ảnh, hỏi chuyện người trông đền nên có chi tiết riêng; sắp ý theo lối đi của khách từ cổng vào gian thờ; tập trước gương hai lần cho vừa năm phút.

Bài thơ Bến đò trưa hè thuộc thể thơ nào?
A. Thơ sáu chữ   B. Thơ bảy chữ   C. Thơ tám chữ   D. Thơ tự do

Trả lời:

Chọn C. Mọi dòng đều tám tiếng, như “Sông im dòng đọng nắng đứng không trôi”; ba khổ, mỗi khổ bốn dòng.

Những yếu tố nào giúp em nhận biết thể thơ của bài thơ Bến đò trưa hè?
A. Số chữ trong các dòng thơ
B. Số khổ trong bài thơ
C. Cách ngắt nhịp của dòng thơ
D. Cách gieo vần trong bài thơ

Trả lời:

Chọn A. Thể năm chữ, bảy chữ, tám chữ được gọi tên theo số tiếng mỗi dòng; số khổ, nhịp, vần thay đổi theo từng bài.

Xác định biện pháp tu từ được sử dụng trong câu thơ Mây đi vắng, trời xanh buồn rộng rãi…
A. Đảo ngữ   B. So sánh   C. Nói giảm nói tránh   D. Nhân hoá

Trả lời:

Chọn D. Mây “đi vắng” như người, trời biết “buồn”. Câu không có từ so sánh, trật tự từ bình thường.

Dòng nào liệt kê các từ láy đã được dùng trong bài thơ?
A. Rộng rãi, uể oải, vắng lặng, tăm hơi
B. Rộng rãi, vắng lặng, vòi vọi, uể oải
C. Rộng rãi, uể oải, vòi vọi, tăm hơi
D. Rộng rãi, uể oải, vòi vọi, xa xa

Trả lời:

Chọn D. Rộng rãi, uể oải, vòi vọi láy bộ phận, xa xa láy toàn bộ. Tăm hơi, vắng lặng là từ ghép (hai tiếng đều có nghĩa, không lặp âm), nên A, B, C đều lẫn từ ghép.

Dòng nào nêu đúng nội dung, cảm xúc của bài thơ?
A. Cảm xúc phấn chấn trước cảnh thiên nhiên và cuộc sống
B. Cảm xúc đượm buồn trước cảnh sắc nơi thôn dã
C. Cảm xúc bi thiết trước thiên nhiên và đời sống con người
D. Cảm xúc buồn thương trước cảnh sắc nơi thôn dã

Trả lời:

Chọn B. Nỗi buồn nhẹ, lan ra từ cái vắng của trưa hè (buồn rộng rãi, buồn vắng lặng), không gắn với mất mát nào. “Buồn thương” nặng về xót xa, “bi thiết” càng quá, “phấn chấn” trái giọng thơ.

Đọc – trả lời câu hỏi

Bài thơ có bố cục như thế nào?

Trả lời:

Ba khổ, đi từ cảnh đến người. Khổ 1: trời, sông, cây đa, gió lặng giữa trưa. Khổ 2: quán nước bên rặng ruối, người đi chợ ghé nghỉ, tiếng gà xa. Khổ 3: ông già dắt ngựa chờ đò, bến không thuyền.

Phong cảnh làng quê Việt Nam một thời được khắc hoạ rõ nét nhất qua những hình ảnh nào trong bài thơ?

Trả lời:

Cây đa buông rễ xuống nước, quán nước nép bên rặng ruối, dăm người đi chợ về ghé quán, tiếng gà trưa, con đê, ông già dắt ngựa xuống huyện với tiếng nhạc ngựa, bến đò vắng thuyền. Đó là nông thôn Bắc Bộ trước năm 1945, khi quán nghỉ chân, ngựa và đò ngang còn là phương tiện đi lại chính.

Cảnh thiên nhiên nơi bến đò trưa hè gợi cho em ấn tượng gì?

Trả lời:

Tĩnh và nóng. Trời rộng mà vắng mây, gió không động, sông như ngừng chảy. Nắng có hình khối, “đọng” lại trên mặt nước như chất lỏng đặc. Thời gian dường như chậm hẳn lại.

Em có nhận xét gì về mối quan hệ giữa đặc điểm của bức tranh thiên nhiên và nhịp sống của con người trong bài thơ?

Trả lời:

Hai thứ cùng nhịp. Cảnh lặng, chậm thì người cũng thong thả: khách đi chợ ngồi nghe tiếng gà, ông già kiên nhẫn đứng chờ đò. Vài âm thanh hiếm hoi (gà gáy xa, nhạc ngựa) chỉ làm sự yên ắng rõ hơn. Con người sống hòa vào nhịp đất trời.

Tình cảm của nhà thơ đối với thiên nhiên và đời sống con người được thể hiện như thế nào trong bài thơ?

Trả lời:

Gắn bó, trìu mến. Anh Thơ để ý cả rễ đa ngâm nước, tiếng nhạc ngựa, mái chèo không khua – những điều chỉ người sống lâu ở quê mới thấy. Bài thơ gần như chỉ tả, nhưng chữ “buồn” lặp lại và dòng kết “Không một chèo khua nắng đọng trên sông” để lộ một nỗi buồn man mác trước nhịp sống quê lặng lẽ. Yêu cảnh mà không tô vẽ.

Viết

Xác định loại văn bản của bài đọc.
A. Văn bản thông tin   B. Văn bản nghị luận   C. Văn bản văn học

Trả lời:

Chọn B. Người nói nêu vấn đề, đưa lí lẽ, bằng chứng và kêu gọi hành động; các sự kiện được dùng để lập luận.

Vấn đề chính mà bài phát biểu đề cập là gì?
A. Quyền con người của cả nam và nữ nói chung
B. Quyền bình đẳng về cơ hội của phụ nữ trong các lĩnh vực
C. Quyền được sống trong hoà bình của mọi người
D. Quyền được học tập và bảo vệ của phụ nữ và trẻ em trong hoà bình

Trả lời:

Chọn D. Cả năm phần xoay quanh việc học và sự an toàn của phụ nữ, trẻ em. Hòa bình (C) là điều kiện của việc học, như câu “Giáo dục cần hoà bình”, không phải đối tượng chính; A, B quá rộng.

Người trình bày vấn đề xác định tư cách, vị thế nào để nêu ý kiến?
A. Một cá nhân bị xâm phạm nhân quyền cần cất lên tiếng nói của mình.
B. Một người đại diện cho tất cả những người cần được bảo vệ nhân quyền.
C. Một người phụ nữ bị áp bức, bị tước đoạt quyền học tập cần bảo vệ chính mình.
D. Một người dân Pa-ki-xtan bị xâm phạm nhân quyền, cần đấu tranh.

Trả lời:

Chọn B. Phần (1) nói rõ: “Tôi không chỉ nói cho riêng mình mà còn cho cả những người không được lên tiếng”. Trải nghiệm bị bắn là bằng chứng, không biến bài nói thành chuyện riêng một người.

Mục đích chính của người nói được thể hiện trong văn bản trên là gì?
A. Nêu rõ trước Liên hợp quốc vấn đề vi phạm nhân quyền đối với phụ nữ và trẻ em và sự cần thiết phải hành động để bảo vệ những quyền đó
B. Trình bày rõ vấn đề quyền được học tập của phụ nữ và trẻ em đang bị xâm phạm, kêu gọi hành động để bảo vệ quyền đó
C. Kêu gọi các nhà lãnh đạo thế giới và Liên hợp quốc hành động, thay đổi chính sách vì quyền được học tập và bảo vệ của phụ nữ và trẻ em
D. Tố cáo thực trạng xâm phạm quyền học tập và quyền sống của phụ nữ và trẻ em ở các nước chậm phát triển trên thế giới

Trả lời:

Chọn C. Phần (5) đúc kết mục đích: kêu gọi lãnh đạo thế giới thay đổi chính sách, kêu gọi các chính phủ bảo vệ phụ nữ, trẻ em. C nêu đủ người được kêu gọi lẫn nội dung (học tập và bảo vệ). A nói chung chung “vi phạm nhân quyền”, B thiếu quyền được bảo vệ và không rõ kêu gọi ai, D chỉ là nội dung phần (4).

Xác định biện pháp tu từ thể hiện ở các từ in đậm trong câu: “Khi nhìn thấy bóng tối, chúng ta nhận ra tầm quan trọng của ánh sáng.”
A. So sánh   B. Hoán dụ   C. Nhân hoá   D. Ẩn dụ

Trả lời:

Chọn D. Bóng tối chỉ bạo lực, cực đoan, sự tước đoạt; ánh sáng chỉ tri thức, hòa bình, tự do – gọi tên dựa trên nét tương đồng, tức ẩn dụ. Không có nét người gán cho vật (không phải nhân hóa), cũng không có quan hệ gần gũi kiểu bộ phận – toàn thể (không phải hoán dụ).

Đọc – trả lời câu hỏi

Đối tượng mà văn bản nghị luận hướng tới là những người hoặc tổ chức nào?

Trả lời:

Trực tiếp là những người trẻ dự hội nghị (được gọi “các bạn thân mến”, “anh chị em thân mến”). Đối tượng được kêu gọi là các nhà lãnh đạo thế giới, chính phủ các nước, Liên hợp quốc – những người có quyền đổi chính sách. Rộng hơn là cả cộng đồng quốc tế.

Người trình bày đã dùng những yếu tố nào để nêu thông tin khách quan, bày tỏ ý kiến và tác động tới đối tượng cần thuyết phục?

Trả lời:

• Thông tin khách quan: ngày 9 tháng 10 năm 2012; vụ tấn công ở Que-ta làm 14 sinh viên y khoa thiệt mạng; nữ giáo viên, nhân viên tiêm vắc-xin bị hại; trường học bị phá ở Ni-giê-ri-a; lao động trẻ em ở Ấn Độ.
• Ý kiến: kẻ cực đoan sợ sách bút, sợ sự bình đẳng; giáo dục cần hòa bình; nghèo đói, thiếu tri thức, bất công là vấn nạn chính.
• Tác động: kể trải nghiệm bản thân, dẫn ngạn ngữ “Ngòi bút mạnh hơn gươm giáo”, xưng hô thân mật, cặp đối lập bóng tối – ánh sáng, điệp cấu trúc “Chúng tôi kêu gọi…”.

Vấn đề cần trình bày được triển khai trong các phần của văn bản như thế nào? Nêu rõ mục đích và ý chính của từng phần.

Trả lời:

Trong phần (3) của văn bản, tác giả cho rằng: “Khi nhìn thấy bóng tối, chúng ta nhận ra tầm quan trọng của ánh sáng.”. Theo em, vấn đề được nêu như vậy là đúng hay sai? Vì sao?

Trả lời:

Đúng. Ta thường coi việc được đi học, được nói, được sống yên ổn là hiển nhiên; mất đi rồi mới thấy giá trị. Ma-la-la và bạn bè ở Xơ-oát chỉ thấy cây bút quý đến thế khi súng đạn xuất hiện. Đời thường cũng vậy: một trận ốm dạy ta quý sức khỏe hơn mọi lời khuyên. Tuy vậy, không nên đợi rơi vào bóng tối mới biết quý ánh sáng; lắng nghe câu chuyện của người khác giúp ta nhận ra điều đó sớm hơn.

Viết