Soạn bài Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới – Ngữ văn 9 KNTT, 8 Cánh diều, sách cũ

Luận đề của văn bản; các luận điểm được triển khai từ luận đề.

Trả lời:

• Luận đề: được nêu ngay ở câu đầu tiên – người trẻ phải thấy rõ ưu, nhược điểm của dân tộc mình để tập luyện những nếp tốt cho nền kinh tế mới.
• Luận điểm 1: trong mọi sự chuẩn bị cho chặng đường mới, chuẩn bị con người được đặt lên hàng đầu.
• Luận điểm 2: thế giới đang đổi thay nhanh chóng, còn đất nước cùng lúc gánh ba yêu cầu lớn.
• Luận điểm 3: mỗi ưu điểm của người Việt lại đi kèm một nhược điểm cần sửa.
• Luận điểm 4 (kết luận): giữ và nhân lên cái hay, gạt bỏ cái dở; thế hệ trẻ là người mở đầu.

Cách sử dụng lí lẽ và bằng chứng để làm sáng tỏ từng luận điểm.

Trả lời:

• Luận điểm 1 được chứng minh bằng lí lẽ khái quát: con người luôn là động lực của lịch sử, và trong nền kinh tế tri thức thì vai trò ấy càng nổi trội.
• Luận điểm 2 dựa trên thực tế thời đại: khoa học, kĩ thuật tiến những bước rất xa, các nền kinh tế giao thoa, hội nhập; trong khi nước ta vừa phải thoát nghèo nàn lạc hậu, vừa công nghiệp hóa, vừa tiếp cận kinh tế tri thức.
• Luận điểm 3 được triển khai theo từng cặp “mạnh – yếu”, mỗi cặp có lí lẽ và bằng chứng cụ thể: so sánh với người Nhật cẩn trọng, chi li; ví dụ người Việt đi thăm bảo tàng tản ra mỗi người một nơi; dẫn thành ngữ, tục ngữ quen thuộc.
• Lí lẽ chặt chẽ, bằng chứng gần gũi, đời thường nên dễ thuyết phục người đọc, nhất là người trẻ.

Thái độ của người viết đối với vấn đề được bàn luận.

Trả lời: Tác giả có thái độ khách quan, thẳng thắn và đầy tâm huyết. Ông quý những đức tính đáng tự hào của người Việt nhưng không tô hồng; ông chỉ ra cái yếu một cách thẳng thắn mà không miệt thị, luôn đặt điểm yếu bên cạnh điểm mạnh và giải thích nguyên nhân (ảnh hưởng của sản xuất nhỏ, của lối sống thôn dã, của thói quen bao cấp). Đằng sau lời phê bình là niềm mong mỏi đất nước phát triển và lòng tin vào thế hệ trẻ.

Thông điệp em rút ra được từ văn bản.

Trả lời: Mỗi người trẻ cần tự nhìn rõ mình: biết mình mạnh ở đâu để phát huy, yếu ở đâu để sửa. Với học sinh, đó là học chắc kiến thức cơ bản thay vì học tủ, học vẹt; rèn tính cẩn thận, đúng giờ, làm việc có kế hoạch; biết hợp tác với bạn bè và giữ chữ tín trong từng lời hứa nhỏ. Hành trang vào tương lai không phải thứ có sẵn mà được tích góp từ những thói quen hằng ngày.

Phương án nào sau đây trả lời đúng câu hỏi: Vì sao bài viết Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới là văn bản nghị luận? A. Nhấn mạnh những ưu điểm và hạn chế của con người Việt Nam trong thời kì mới. B. Ca ngợi vai trò tiên phong của thế hệ trẻ Việt Nam trong lịch sử phát triển đất nước. C. Nêu lên ý kiến của người viết và dùng những lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục người đọc. D. Rút ra bài học có ý nghĩa quyết định đối với thế hệ trẻ Việt Nam trong thời kì mới.

Trả lời: Chọn C. Một văn bản là nghị luận khi người viết nêu ý kiến và dùng lí lẽ, bằng chứng để thuyết phục. Các phương án A, D chỉ là nội dung, phương án B không đúng với văn bản.

Nội dung chính mà văn bản trên muốn nêu lên là gì? A. Lớp trẻ Việt Nam cần nhận ra những cái mạnh, cái yếu của con người Việt Nam để rèn những thói quen tốt trước khi bước vào nền kinh tế mới. B. Ngay bản tính sáng tạo cũng có mặt trái. C. Cái mạnh của con người Việt Nam là sự thông minh, nhạy bén với cái mới. D. Nhân dân ta có truyền thống lâu đời đùm bọc, đoàn kết với nhau.

Trả lời: Chọn A. Đây chính là luận đề, bao quát toàn bài; B, C, D chỉ là những ý nhỏ trong phần phân tích.

Theo tác giả, những thói quen nào ở không ít người sẽ gây tác hại khôn lường trong quá trình kinh doanh và hội nhập? A. Thích tỏ ra khôn vặt. B. Chịu thương chịu khó. C. Bóc ngắn cắn dài. D. Cần cù, nhẫn nại. E. Đùm bọc lẫn nhau. G. Không coi trọng chữ tín.

Trả lời: Chọn A, C, G. Ba thói quen này được tác giả nêu đích danh ở cuối phần phân tích; các phương án B, D, E là phẩm chất tốt.

Cụm từ nào sau đây nêu đúng tình cảm, thái độ của tác giả được thể hiện trong bài viết? A. Buồn chán, bi quan. B. Lạnh lùng, nghiêm khắc. C. Tích cực, lạc quan. D. Thẳng thắn, tâm huyết.

Trả lời: Chọn D. Tác giả chỉ thẳng những điểm yếu nhưng với tấm lòng mong muốn thế hệ trẻ và đất nước tiến lên.

Đâu là ý kiến, đánh giá chủ quan của người viết; đâu là lí lẽ, bằng chứng khách quan? Ghép đúng các câu: (a) nhân dân ta có truyền thống lâu đời đùm bọc, đoàn kết; (b) tính đố kị vốn có của lối sống theo thứ bậc và lối nghĩ “trâu buộc ghét trâu ăn”; (c) phẩm chất cao quý ấy thường lại không đậm nét trong việc làm ăn; (d) ví dụ khi vào thăm bảo tàng, người Nhật túm tụm nghe thuyết minh còn người Việt tản ra xem thứ mình thích.

Trả lời:

• Nhóm ý kiến, đánh giá chủ quan: câu b và câu c – đây là nhận định, lời lí giải mang quan điểm riêng của người viết.
• Nhóm lí lẽ, bằng chứng khách quan: câu a và câu d – một bên là truyền thống đã được lịch sử ghi nhận, một bên là hiện tượng ai cũng có thể quan sát.

Ý kiến thời sự của vấn đề mà bài viết Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới nêu lên là gì?

Trả lời: Bài viết ra đời đúng thời điểm năm 2001, khi đất nước bước vào thế kỉ XXI, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế. Vấn đề “chuẩn bị con người” vì thế trở nên cấp bách: muốn đi nhanh và đi xa, phải nhìn rõ mặt mạnh, mặt yếu của chính mình. Đến nay, khi chuyển đổi số và cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, ý kiến ấy vẫn còn nguyên giá trị.

Cho biết ý nghĩa, tác dụng của các thành ngữ, tục ngữ được tác giả sử dụng trong bài viết.

Trả lời:

• “Nước đến chân mới nhảy”: việc gấp mới lo, thiếu chuẩn bị; “liệu cơm gắp mắm”: tùy hoàn cảnh mà xoay xở, không tính toán trước.
• “Nhiễu điều phủ lấy giá gương”: người cùng một nước phải thương yêu, che chở nhau.
• “Trâu buộc ghét trâu ăn”: tâm lí đố kị khi thấy người khác hơn mình.
• “Bóc ngắn cắn dài”: làm ít mà tiêu nhiều, thiếu lo xa.
• Tác dụng: làm lời văn sinh động, hàm súc; khiến vấn đề tầm vĩ mô hóa ra thân thuộc, ai đọc cũng hiểu; cho thấy tác giả am hiểu tâm lí, lối sống người Việt.

Để đưa đất nước đi lên trong thiên niên kỉ mới, theo tác giả bài viết, chúng ta cần phát huy những điểm mạnh, khắc phục những điểm yếu, hình thành những thói quen tốt nào?

Trả lời:

Thói quen tốt cần hình thành: học thực chất, làm việc có kế hoạch và tuân thủ quy trình, biết hợp tác, trọng chữ tín.

Từ nội dung của văn bản trên, hãy viết đoạn văn (khoảng 8 – 10 dòng) nêu lên một điểm mạnh và một điểm yếu của em.

Trả lời: (đoạn văn tham khảo)

Đọc bài viết của Vũ Khoan, em tự nhìn lại mình. Điểm mạnh của em là tiếp thu nhanh: những bài toán mới hay phần mềm mới, em chỉ cần xem qua một lần là làm được. Nhưng chính vì nhanh nên em hay chủ quan, làm bài vội vàng, không đọc kĩ đề và hay quên kiểm tra lại. Nhiều lần em mất điểm chỉ vì một dấu trừ hay một đơn vị đo viết sai. Em hiểu rằng nhanh nhạy mà thiếu cẩn thận thì cũng giống như cách tác giả nhận xét về người Việt: có cái mạnh nhưng cái yếu đi kèm làm giảm hẳn hiệu quả. Từ nay, em tập thói quen đọc đề hai lần, làm xong dành vài phút soát lại, và lên kế hoạch ôn bài từ sớm thay vì đợi sát ngày kiểm tra.

Tác giả viết bài này trong thời điểm nào của lịch sử? Bài viết đã nêu vấn đề gì? Ý nghĩa thời sự và ý nghĩa lâu dài của vấn đề ấy. Những yêu cầu, nhiệm vụ hết sức to lớn và cấp bách đang đặt ra cho đất nước ta, cho thế hệ trẻ hiện nay là gì?

Trả lời:

• Thời điểm: đầu năm 2001, lúc thế giới bước qua ngưỡng cửa thế kỉ XXI và thiên niên kỉ thứ ba.
• Vấn đề: người trẻ phải biết mình mạnh, yếu ở đâu để tập những nếp làm việc, nếp sống phù hợp với nền kinh tế mới.
• Ý nghĩa thời sự: đất nước đang đổi mới, hội nhập, cần chuẩn bị con người để không bị tụt hậu. Ý nghĩa lâu dài: chừng nào còn phát triển thì việc biết mình, sửa mình vẫn là điều kiện tiên quyết.
• Nhiệm vụ to lớn, cấp bách: ba việc phải làm song song – vượt khỏi cảnh nghèo, lạc hậu của nền sản xuất nông nghiệp; tiến hành công nghiệp hóa – hiện đại hóa; đồng thời đón đầu kinh tế tri thức.

Hãy đọc lại cả bài và lập dàn ý theo trình tự lập luận của tác giả.

Trả lời:

• Mở bài: nêu luận đề – thế hệ trẻ cần biết rõ ưu, khuyết của dân tộc để chuẩn bị cho thế kỉ mới.
• Thân bài:
  • Lo cho con người là việc hệ trọng hơn cả (con người làm nên lịch sử; nền kinh tế dựa vào tri thức càng cần đến con người).
  • Bối cảnh thế giới và ba nhiệm vụ của đất nước.
  • Phân tích bốn cặp điểm mạnh – điểm yếu của người Việt Nam.
• Kết bài: phải nhân lên ưu điểm, gạt bỏ nhược điểm; bước đi đầu tiên là giúp người trẻ tự nhận thức và tập nếp tốt từ chuyện nhỏ.

Tác giả cho rằng trong những hành trang ấy, sự chuẩn bị bản thân con người là quan trọng nhất. Điều đó đúng không, vì sao?

Trả lời: Nhận định ấy hoàn toàn đúng. Mọi của cải, máy móc hay chính sách đều do con người làm ra và vận hành; con người là chủ thể làm nên mọi bước tiến của xã hội. Đặc biệt, trong nền kinh tế tri thức, giá trị sản phẩm phụ thuộc ngày càng nhiều vào trí tuệ; một đất nước thiếu tài nguyên vẫn có thể giàu mạnh nếu con người được chuẩn bị tốt, ngược lại có tài nguyên mà con người yếu kém thì khó phát triển.

Tác giả đã nêu ra và phân tích những điểm mạnh, điểm yếu nào trong tính cách, thói quen của người Việt Nam? Những điểm mạnh, điểm yếu ấy có quan hệ như thế nào với nhiệm vụ đưa đất nước đi lên công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong thời đại ngày nay?

Trả lời: Bốn cặp mạnh – yếu như bảng ở Câu 8 phần Cánh diều: sáng dạ nhưng nền tảng kiến thức còn hổng; chịu khó nhưng làm ẩu, thiếu kỉ luật lao động; đồng lòng khi có giặc nhưng ganh tị khi làm ăn; thích ứng nhanh nhưng còn nhiều thói quen lạc hậu. Quan hệ với nhiệm vụ đất nước: điểm mạnh là lợi thế giúp ta tiếp thu nhanh khoa học công nghệ và tận dụng cơ hội hội nhập; còn điểm yếu, nếu không khắc phục, sẽ là “vật cản” khiến công nghiệp hóa, hiện đại hóa chậm lại và ta thua thiệt trong cạnh tranh.

Những nhận xét của tác giả có gì giống và khác với những điều em đã đọc về phẩm chất truyền thống tốt đẹp của dân tộc? Thái độ của tác giả như thế nào khi nêu những nhận xét này?

Trả lời:

• Giống: cũng khẳng định người Việt cần cù, thông minh, sáng tạo, đoàn kết, nhất là trong chống ngoại xâm, đúng như những trang văn, trang sử em từng học.
• Khác: tác giả không chỉ ca ngợi mà còn thẳng thắn chỉ ra mặt trái của từng phẩm chất, đặt chúng trong yêu cầu của nền kinh tế hiện đại; các sách vở trước đây thường nhấn mạnh truyền thống tốt đẹp hơn là nhược điểm.
• Thái độ: khách quan, cân bằng, tôn trọng sự thật; phê phán để xây dựng chứ không tự ti hay miệt thị dân tộc.

Trong văn bản, tác giả sử dụng nhiều thành ngữ, tục ngữ. Hãy tìm những thành ngữ, tục ngữ ấy và cho biết ý nghĩa, tác dụng của chúng.

Trả lời: Các thành ngữ, tục ngữ: “nước đến chân mới nhảy”, “liệu cơm gắp mắm”, “nhiễu điều phủ lấy giá gương”, “trâu buộc ghét trâu ăn”, “bóc ngắn cắn dài” (giải nghĩa như Câu 7 phần Cánh diều). Ngoài ra, tác giả dẫn câu “sánh vai cùng các cường quốc năm châu” trong thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cách dùng này khiến bài nghị luận vừa chặt chẽ vừa gần gũi, hình ảnh sinh động, ý tứ hàm súc.

Em hãy nêu những dẫn chứng trong thực tế xã hội và nhà trường để làm rõ một số điểm mạnh và điểm yếu của con người Việt Nam như nhận định của tác giả.

Trả lời:

• Điểm mạnh: học sinh Việt Nam thường xuyên giành huy chương ở các kì thi Olympic quốc tế; nhiều bạn trẻ khởi nghiệp công nghệ thành công; người dân cả nước chung tay quyên góp mỗi khi đồng bào vùng lũ gặp khó khăn.
• Điểm yếu: tình trạng học tủ, học vẹt, chạy theo điểm số; thói quen đến muộn, làm việc nước đến chân mới nhảy; một số người làm ăn gian dối, thất hứa với đối tác; vi phạm luật giao thông vì thiếu ý thức tuân thủ quy định.

Em nhận thấy ở bản thân mình có những điểm mạnh và điểm yếu nào trong những điều tác giả đã nêu và cả những điều tác giả chưa nói tới? Nêu phương hướng khắc phục những điểm yếu.

Trả lời: Em có thể tự liệt kê theo gợi ý: điểm mạnh (chăm chỉ, ham học hỏi, sử dụng công nghệ tốt…), điểm yếu (thiếu kiên nhẫn, ngại nói trước đông người, dễ sa đà vào mạng xã hội…). Phương hướng: lập thời gian biểu cụ thể; học chắc kiến thức nền; tham gia hoạt động nhóm để rèn kĩ năng hợp tác, thuyết trình; tự đặt giới hạn thời gian dùng điện thoại; luôn giữ đúng lời hứa dù là việc nhỏ.