Soạn bài Bài hát đồng sáu xu giúp em trả lời đầy đủ câu hỏi khởi động, tám câu hỏi bên lề văn bản, bảy câu hỏi sau khi đọc ở trang 23 và đề viết đoạn văn ở trang 24. Đây là văn bản đọc thứ hai của Bài 6 Giải mã những bí mật, sách Ngữ văn 9 Kết nối tri thức tập hai, một truyện ngắn trinh thám của nữ văn sĩ người Anh A-ga-thơ Crít-xti (Agatha Christie).
Tìm hiểu chung về văn bản Bài hát đồng sáu xu
Trước khi vào câu hỏi, em nên nắm vài nét về tác giả, xuất xứ, nhân vật và bố cục. Văn bản còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền nên bài soạn chỉ tóm lược ý và trích vài câu ngắn làm dẫn chứng.
Tác giả
A-ga-thơ Crít-xti (Agatha Christie, 1890 – 1976) là nhà văn Anh, tác giả truyện trinh thám được đọc nhiều bậc nhất thế giới. Bà viết hàng chục tiểu thuyết và nhiều tập truyện ngắn, tạo nên những thám tử quen thuộc với bạn đọc như Héc-quyn Poa-rô (Hercule Poirot) hay bà Mác-pơn (Miss Marple). Ở Việt Nam, bạn đọc biết tới bà qua Án mạng trên chuyến tàu tốc hành Phương Đông, Án mạng trên sông Nin, Mười người da đen nhỏ…
Xuất xứ, thể loại, ngôi kể
- Xuất xứ: truyện ngắn in lần đầu trên một tờ họa báo ở Anh tháng 12 năm 1929, sau được in lại trong hai tuyển tập: Bí mật của Lít-tơ-đeo (1934), Nhân chứng buộc tội (1948). SGK lược phần đầu truyện bằng một đoạn tóm tắt đặt trong ngoặc đơn.
- Thể loại: truyện ngắn trinh thám, thuộc kiểu án mạng trong phòng kín.
- Phương thức biểu đạt: chủ yếu là tự sự, xen miêu tả và biểu cảm; phần lớn câu chuyện diễn ra qua đối thoại.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba, điểm nhìn chủ yếu bám theo luật sư Ét-uốt.
Hệ thống nhân vật
- Người điều tra: ngài Ét-uốt (Edward), một luật sư lớn tuổi, nhiều kinh nghiệm.
- Nạn nhân: bà chủ nhà giàu có, khó tính tên Li-ly Cráp-tri.
- Người nhờ điều tra: Méc-đơ-lân Va-an, cháu gái của bà Li-ly.
- Những người bị nghi: Méc-đơ-lân, cậu em sinh đôi là Mét-thiu, chú Uy-li-am Cráp-tri và vợ là thím Ê-mi-ly.
- Nhân chứng chính: bà Ma-thơ, người giúp việc lâu năm.
- Hung thủ: Ben, con trai bà Ma-thơ, chỉ lộ diện qua lời thú nhận ở cuối truyện.
Bố cục văn bản
Có thể chia văn bản thành ba phần:
- Phần 1 (đoạn lược trong ngoặc đơn, kết thúc ở lời thím Ê-mi-ly nói mình đang ngủ): vụ án và những người bị nghi ngờ.
- Phần 2 (tiếp theo đến lúc ông Ét-uốt quay lại nhà, mở chiếc túi nhung đen): quá trình hỏi chuyện nhân chứng, xem xét vật chứng và suy luận.
- Phần 3 (còn lại): ông tìm ra mấu chốt từ đồng sáu xu, bà Ma-thơ thú nhận sự thật.
Trước khi đọc
Câu hỏi khởi động giúp em nhớ lại những truyện trinh thám đã đọc hoặc đã xem.
Câu hỏi trước khi đọc (trang 16)
Theo em, điều gì làm nên sức hấp dẫn của một truyện trinh thám?
Trả lời:
- Bí ẩn ngay từ đầu: một vụ án chưa rõ thủ phạm khiến người đọc muốn biết ai đã làm, làm bằng cách nào và vì sao.
- Người điều tra tài giỏi: thám tử có óc quan sát, trí nhớ, khả năng lập luận khác thường; theo chân họ, người đọc như được cùng phá án.
- Manh mối và bẫy nghi ngờ: tác giả rải manh mối thật xen lẫn chi tiết đánh lạc hướng, buộc người đọc tự đoán rồi tự kiểm tra.
- Kết thúc bất ngờ mà hợp lí: lời giải thường khác dự đoán nhưng khi nhìn lại thì mọi chi tiết đều khớp.
- Nhịp kể nhanh, căng: lời thoại dồn dập, không gian và thời gian bị thu hẹp tạo cảm giác hồi hộp.
Đọc văn bản: trả lời câu hỏi trong khi đọc
SGK đặt bên lề văn bản tám yêu cầu theo dõi, suy luận, dự đoán và đối chiếu.
Theo dõi: Vụ việc luật sư Ét-uốt cần xử lí (trang 16)
Trả lời: Cách đó ba tuần, bà Li-ly Cráp-tri bị đánh chết bằng chiếc chặn giấy ngay trong nhà mình. Cảnh sát không tìm ra kẻ lạ đột nhập nên mối nghi dồn vào bốn người thân trong nhà. Méc-đơ-lân tìm đến nhờ ông Ét-uốt làm rõ ai là thủ phạm để gia đình cô thoát khỏi vòng nghi ngờ.
Theo dõi: Vì sao cả bốn người thân đều có thể bị nghi? (trang 17)
Trả lời:
- Cả bốn người đều được hưởng phần chia đều từ khoản thừa kế lớn của bà Li-ly, tức là đều có lợi từ cái chết của bà.
- Cửa sổ cài then từ bên trong, không có vết đột nhập; người giúp việc lại nói không ai đến nhà, nên kẻ gây án dường như chỉ có thể là người trong nhà.
- Mỗi người đều có chuyện bất hòa với bà: thím Ê-mi-ly vừa cãi nhau to và bị bà đuổi cả hai vợ chồng ra khỏi nhà; Méc-đơ-lân muốn dọn đi vì bà ngăn cô làm người mẫu; Mét-thiu đang mắc nợ nặng và nhờ tiền thừa kế mới thoát; chú Uy-li-am nói đang bận với bộ sưu tập tem, không nghe thấy gì, còn thím Ê-mi-ly bảo đang ngủ, không ai xác nhận cho ai.
Theo dõi: Vì sao bà Ma-thơ khẳng định không ai trong nhà liên quan? (trang 18)
Trả lời: Bà Ma-thơ đưa ra những chứng cứ mà bà tự kiểm được bằng tai:
- Cầu thang rất ồn: “Mỗi khi có người lên xuống cầu thang, nó kêu cót két ghê lắm.” Ba người ở trên lầu (thím Ê-mi-ly nằm ngủ, chú Uy-li-am xem tem, Méc-đơ-lân may váy) mà xuống thì bà biết ngay.
- Người thứ tư là Mét-thiu ở phòng nhỏ tầng dưới, đang gõ máy chữ: “Tiếng đánh máy của cậu ấy không hề dừng một giây.”
- Chuông cửa reo vào tận bếp và nhà chỉ có một cửa chính, nên theo bà, không ai lọt vào mà bà không hay.
Suy luận: Luật sư Ét-uốt phỏng đoán thế nào về vụ án? (trang 19)
Trả lời: Ông cho rằng có thể bà Li-ly đang chờ một người khách. Từ cửa sổ căn phòng nhìn ra đường, bà thấy người đó đến, liền tự ra hành lang mở cửa chính cho vào, có khi còn không muốn ai trong nhà biết. Như vậy chuông không reo, bà Ma-thơ không hay, và kẻ gây án có thể là người ngoài. Thấy bà Ma-thơ bối rối, ngập ngừng trước giả thuyết này, ông ngờ rằng bà đang giấu một điều gì đó.
Theo dõi: Các chi tiết trong lời nói của bà Li-ly (trang 19)
Trả lời: Theo lời bà Ma-thơ kể lại, trong buổi chiều cuối cùng, bà Li-ly đã:
- chê người bán thịt là đồ gian xảo;
- dặn mua thêm trà;
- cằn nhằn một người trong nhà vì không chịu ăn bơ thực vật;
- không ưng một đồng sáu xu mới có hình lá sồi trong số tiền lẻ, chê nó xấu, bà Ma-thơ phải thuyết phục mãi;
- hỏi chuyện người bán cá giao nhầm loại cá.
Những lời ấy cho thấy bà Li-ly cầu kì, khó tính, để ý từng đồng tiền, từng việc vặt trong nhà. Chi tiết đồng sáu xu mới thực ra là manh mối được cài sẵn.
Dự đoán: Ai liên quan đến vụ án mạng? (trang 21)
Trả lời: Em có thể đưa ra dự đoán của riêng mình, miễn là có căn cứ. Gợi ý: bà Ma-thơ nhiều khả năng biết người liên quan, vì bà tỏ ra bất ngờ, miễn cưỡng khi ông Ét-uốt nói có thể bà chủ tự mở cửa cho khách; bà lại là người cuối cùng gặp nạn nhân và là người phát hiện thi thể. Người gây án có lẽ là một người bên ngoài mà bà Ma-thơ muốn che chở.
Theo dõi: Bài đồng dao giúp ông Ét-uốt nhớ lại chứng cứ nào? (trang 22)
Trả lời: Tên nhà hàng “Hai Tư Chú Sáo Đen” gợi cho ông bài đồng dao cổ mở đầu bằng câu hát về đồng sáu xu. Từ đó ông nhớ lại lời bà Ma-thơ kể: chiều hôm ấy bà chủ có một đồng sáu xu mới hình lá sồi mà bà không ưa. Đó chính là chứng cứ ông đã bỏ qua khi xem chiếc túi nhung đen, nên ông lập tức quay lại kiểm tra số tiền lẻ.
Đối chiếu: Người liên quan có đúng như em dự đoán không? (trang 22)
Trả lời: Em so lại dự đoán của mình với kết thúc truyện. Người liên quan là bà Ma-thơ, nhưng bà không phải kẻ giết người: hung thủ là Ben, con trai bà, kẻ từng hai lần đi tù. Bà biết sự thật nhưng giấu đi vì thương con. Nếu em đã đoán bà Ma-thơ che giấu điều gì đó thì dự đoán đúng một phần; nếu em nghi bốn người trong gia đình thì em đã mắc đúng cái bẫy mà tác giả giăng ra.
Sau khi đọc: trả lời câu hỏi trang 23
Phần này có bảy câu hỏi, tập trung vào đặc trưng của truyện trinh thám: vụ án, nhân vật, yếu tố ngẫu nhiên, cách phá án và yếu tố bất ngờ.
Câu 1: Vụ án, không gian và thời gian xảy ra (trang 23)
Xác định vụ án được kể lại trong tác phẩm và cho biết không gian, thời gian xảy ra vụ án.
Trả lời:
- Vụ án: một vụ giết người: bà chủ nhà Li-ly Cráp-tri bị đánh gục bằng chiếc chặn giấy nặng để trên bàn gần cửa ra vào; dấu vân tay trên hung khí đã bị lau sạch.
- Không gian: trong chính ngôi nhà của gia đình, ở căn phòng tầng dưới gần cửa chính, cửa sổ nhìn ra đường. Đây là không gian khép kín: cửa sổ cài then, không dấu đột nhập, những người có mặt trong nhà đều ở các phòng riêng.
- Thời gian: chiều tối, sau bữa trà và trước 7 giờ 30, lúc người giúp việc sắp dọn cơm tối thì phát hiện bà chủ đã chết. Vụ án xảy ra ba tuần trước khi Méc-đơ-lân tìm đến luật sư; cuộc điều tra của ông Ét-uốt chỉ diễn ra trong một buổi chiều.
Câu 2: Đặc điểm hệ thống nhân vật truyện trinh thám (trang 23)
Đặc điểm hệ thống nhân vật của thể loại truyện trinh thám được thể hiện như thế nào trong tác phẩm?
Trả lời: Truyện có đủ các kiểu nhân vật quen thuộc của truyện trinh thám:
| Kiểu nhân vật | Trong truyện | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Người điều tra | Luật sư Ét-uốt | Từng trải, điềm tĩnh, quan sát kĩ, trí nhớ tốt, hiểu tâm lí người khác |
| Nạn nhân | Bà Li-ly Cráp-tri | Giàu, khó tính, cầu kì nhưng rộng lượng; cái chết của bà mở ra câu chuyện |
| Nghi phạm | Méc-đơ-lân, Mét-thiu, chú Uy-li-am, thím Ê-mi-ly | Ai cũng có động cơ (tiền thừa kế, mâu thuẫn) và không có người làm chứng chắc chắn |
| Nhân chứng | Bà Ma-thơ | Thật thà, trung thành nhưng che giấu sự thật vì con |
| Hung thủ | Ben, con bà Ma-thơ | Không xuất hiện trực tiếp, bị che khuất đến phút cuối |
Cách xây dựng ấy đúng với đặc trưng thể loại: nhiều nghi phạm để đánh lạc hướng, hung thủ ẩn kín, còn người điều tra là nhân vật trung tâm dẫn dắt mạch truyện.
Câu 3: Yếu tố ngẫu nhiên trong quá trình điều tra (trang 23)
Yếu tố ngẫu nhiên nào đã xuất hiện trong quá trình điều tra của luật sư Ét-uốt? Yếu tố đó giúp ích gì cho việc suy luận của vị luật sư?
Trả lời:
- Yếu tố ngẫu nhiên: khi ông Ét-uốt đã bế tắc và ra về, Mét-thiu chạy theo xin lỗi, vô tình giữ ông đứng lại đúng chỗ đối diện một nhà hàng nhỏ có tên “Hai Tư Chú Sáo Đen”.
- Tác dụng: cái tên lạ gợi ông nhớ tới bài đồng dao cổ:
Hát bài đồng sáu xu
Lúa mạch đen đầy lu
Sáo đen hai tư chú
Nướng trong bánh ú nù…
Câu hát về đồng sáu xu nối với lời kể của bà Ma-thơ về đồng xu mới hình lá sồi. Ông quay lại kiểm tra túi tiền, thấy không còn đồng xu mới nào, từ đó suy ra có người lạ đã vào nhà và nhận đồng xu ấy. Yếu tố ngẫu nhiên chỉ là “cú hích”; nó có tác dụng vì ông đã ghi nhớ đầy đủ mọi lời khai trước đó.
Câu 4: Luật sư Ét-uốt phá án bằng cách nào? (trang 23)
Bằng cách nào luật sư Ét-uốt đã phá án thành công? Qua đó, ông đã bộc lộ những khả năng gì?
Trả lời:
Cách phá án:
- Thu thập thông tin từ Méc-đơ-lân, từ người luật sư lo tiền bạc cho bà Li-ly (thói quen giữ tiền mặt tờ 5 bảng), rồi trực tiếp hỏi bà Ma-thơ.
- Đưa ra giả thuyết bà chủ tự mở cửa cho khách, quan sát phản ứng ngập ngừng của bà Ma-thơ.
- Xem xét kĩ từng đồ vật trong chiếc túi nhung đen, trong đó có tờ thơ in về người thất nghiệp.
- Nhờ tên nhà hàng gợi nhớ, ông đối chiếu lời khai về đồng sáu xu mới với số tiền lẻ thực tế và phát hiện chỗ vênh: đồng xu mới đã biến mất.
- Ghép các mảnh lại: có người đến xin giúp đỡ, đưa tờ thơ và nhận đồng sáu xu. Ông giơ tờ thơ trước mặt bà Ma-thơ, buộc bà phải nói ra sự thật.
Khả năng được bộc lộ: óc quan sát tỉ mỉ; trí nhớ tốt, không bỏ qua lời nói vụn vặt; khả năng liên tưởng và suy luận chặt chẽ; sự nhạy bén về tâm lí khi đọc được nét mặt, giọng nói của nhân chứng; sự kiên nhẫn và bình tĩnh.
Câu 5: Vì sao nhà văn không miêu tả kĩ quá trình suy luận? (trang 23)
Tác phẩm chủ yếu là lời thoại của các nhân vật. Theo em, vì sao nhà văn không miêu tả kĩ quá trình cân nhắc, suy luận của người điều tra?
Trả lời:
- Giữ bí mật đến phút chót: nếu kể hết suy nghĩ của ông Ét-uốt, người đọc sẽ biết lời giải quá sớm, truyện mất đi sức hồi hộp.
- Mời người đọc cùng phá án: mọi manh mối (đồng sáu xu, tờ thơ, chuông cửa) đều được nói ra công khai qua lời thoại, ai tinh ý có thể tự tìm ra đáp án. Đây là cách chơi sòng phẳng với người đọc mà A-ga-thơ Crít-xti rất giỏi.
- Tạo bất ngờ ở màn giải đáp: khi ông Ét-uốt bất ngờ quay lại và nêu kết luận, người đọc mới nhận ra các chi tiết vụn vặt trước đó hóa ra là then chốt.
- Lời thoại giúp nhịp truyện nhanh, khắc họa tính cách nhân vật qua chính lời nói của họ, phù hợp dung lượng một truyện ngắn.
Câu 6: Sự bất ngờ trong kết quả điều tra (trang 23)
Truyện trinh thám hấp dẫn người đọc bởi yếu tố bất ngờ. Hãy chỉ ra sự bất ngờ của kết quả điều tra vụ án.
Trả lời:
- Suốt phần đầu, mọi dấu hiệu đều hướng vào bốn người trong nhà: ai cũng có động cơ, cửa sổ cài then, nhân chứng khẳng định không ai đến. Người đọc vì thế nghi một trong bốn người, nhất là Mét-thiu.
- Kết quả lại là một người ngoài: Ben, con trai bà Ma-thơ. Bà Li-ly chính tay mở cửa và vì lòng tốt cho hắn vào nhà, cho cả đồng sáu xu.
- Bất ngờ hơn, người bao che lại là bà Ma-thơ, nhân chứng mà ông Ét-uốt từng đánh giá: “Một nhân chứng tốt. Bà ấy quan trọng lắm đây.” Người giúp việc hết lòng với bà chủ lại phải im lặng vì thương đứa con hư.
- Chìa khóa phá án là một chi tiết rất nhỏ: một đồng xu mới bị thiếu trong túi tiền: “Có hai đồng 6 xu nhưng cả hai đều cũ rồi.”
Câu 7: Suy nghĩ, bài học từ câu chuyện (trang 23)
Câu chuyện được kể trong tác phẩm gợi cho em những suy nghĩ, bài học gì?
Trả lời:
- Sự thật thường nằm trong những chi tiết nhỏ. Muốn đánh giá đúng một việc, cần quan sát kĩ, ghi nhớ, đối chiếu và suy nghĩ thấu đáo, không vội kết luận theo vẻ bề ngoài.
- Đừng nghi ngờ người khác chỉ vì họ có mâu thuẫn hay có lợi ích; phán xét cần dựa trên bằng chứng.
- Tình thương nếu thiếu lẽ phải sẽ thành bao che. Bà Ma-thơ thương con nên giấu tội, cuối cùng vẫn không tránh được đau khổ; như ông Ét-uốt nói: “Tôi thấy rất tiếc cho bà. Dù vậy, luật pháp sẽ phải thực thi thôi, bà biết đấy.”
- Lòng tốt cần đi kèm sự tỉnh táo: bà Li-ly rộng lượng với người xin giúp đỡ nhưng để lộ cọc tiền trên bàn, vô tình khơi lòng tham của kẻ xấu.
Viết kết nối với đọc (trang 24)
Đề bài: Vào vai nhân vật Méc-đơ-lân, viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) ghi lại cảm nghĩ về luật sư Ét-uốt sau khi ông phá án thành công.
Gợi ý cách làm: dùng ngôi thứ nhất (tôi – Méc-đơ-lân); mở đoạn bằng tâm trạng trước khi nhờ ông; thân đoạn nêu ấn tượng về cách ông điều tra (kiên nhẫn, tinh ý, nhớ từng chi tiết, hiểu người); kết đoạn là lòng biết ơn, kính phục và điều mình học được.
Đoạn văn tham khảo 1
Suốt ba tuần sau khi bà Li-ly mất, cả nhà tôi sống trong ánh mắt nghi ngờ của cảnh sát, và chính chúng tôi cũng bắt đầu dè chừng lẫn nhau. Khi tìm đến ngài Ét-uốt, tôi chỉ dám mong ông giúp được đôi chút. Vậy mà chỉ trong một buổi chiều, ông đã làm sáng tỏ điều cảnh sát loay hoay suốt mấy tuần. Ông không hề vội vàng: ông lắng nghe bà Ma-thơ, lật xem từng món lặt vặt trong chiếc túi nhung của bà tôi, rồi lặng lẽ ra về. Tôi đã tưởng ông bó tay. Nhưng rồi ông quay lại, rút ra một tờ thơ in và nhắc tới một đồng sáu xu mà tôi chẳng bao giờ để ý. Lúc ấy tôi mới hiểu ông nhớ từng lời người khác nói. Điều làm tôi quý trọng ông hơn cả là cách ông nói với bà Ma-thơ, nghiêm khắc mà vẫn đầy thương cảm. Tôi biết ơn ông vì đã trả lại sự trong sạch cho gia đình tôi.
Đoạn văn tham khảo 2
Đến giờ tôi vẫn chưa quên khoảnh khắc ngài Ét-uốt đổ những đồng tiền lẻ ra bàn rồi khẽ gật đầu. Trước đó, tôi đã nhìn ông đầy hi vọng, rồi thất vọng khi ông bảo chưa đi đến đâu cả. Hóa ra trong đầu ông, mọi mảnh ghép vẫn đang được xếp lại, chỉ chờ một gợi ý nhỏ. Ông khiến tôi hiểu rằng phá án không cần phép màu mà cần sự tỉ mỉ, trí nhớ và niềm tin vào lí lẽ. Sự thật làm tôi đau lòng, vì người bà Ma-thơ che giấu lại chính là con trai bà. Nhưng nhờ ngài Ét-uốt, chúng tôi lại có thể nhìn nhau bằng ánh mắt tin cậy. Tôi thầm cảm ơn ông, một người thông minh và nhân hậu.
Kết luận
Soạn bài Bài hát đồng sáu xu, em cần nắm được: vụ án xảy ra trong một ngôi nhà khép kín, nhiều nghi phạm để đánh lạc hướng, người điều tra phá án nhờ trí nhớ và khả năng liên tưởng từ một chi tiết nhỏ là đồng sáu xu, và kết thúc bất ngờ khi hung thủ là con trai của nhân chứng chính. Khi làm bài, em nên dẫn đúng các chi tiết then chốt: chiếc cầu thang kêu cót két, tiếng máy chữ, chiếc túi nhung đen, tờ thơ về người thất nghiệp và tên nhà hàng gợi nhớ bài đồng dao.
Xem thêm: