Soạn bài Một thể thơ độc đáo của người Việt (Dương Lâm An) – Ngữ văn 9 KNTT

Theo thông tin trong văn bản, thể thơ song thất lục bát ra đời khi nào?

Trả lời:

• Văn bản cho biết chưa thể xác định chính xác năm ra đời của tác phẩm song thất lục bát đầu tiên, nhưng có thể khẳng định thể thơ này được người Việt tạo ra trong quãng thế kỉ XV – XVI, gần như cùng lúc với thể lục bát.
• Căn cứ để nêu mốc thời gian là hai tác phẩm được coi là sớm nhất: Chỉ Nam ngọc âm giải nghĩa (khuyết danh, có lẽ ra đời vào thế kỉ XV), tiếp đến là bài Đại nghĩ bát giáp thưởng đào giải văn do Lê Đức Mao viết trước năm ông đỗ Tiến sĩ (1505).
• Chi tiết thú vị: bài văn của Lê Đức Mao cũng thuộc số ít bài viết sớm nhất trong văn học nước ta có xen các đoạn lục bát, cho thấy hai thể thơ “anh em” này lớn lên cạnh nhau.

Đặc điểm hình thức nào giúp thơ song thất lục bát giàu nhạc tính?

Trả lời: Theo văn bản, có ba yếu tố hình thức cùng tạo nên chất nhạc:

• Độ dài câu thơ thay đổi luân phiên: hai câu bảy chữ nối với một câu sáu chữ rồi một câu tám chữ. Câu dài, câu ngắn nối nhau khiến nhịp thơ lên xuống, không đều đều một kiểu như thơ chỉ có một loại câu.
• Vần dày đặc: bình quân chừng bốn tiếng đã có một tiếng gieo vần; mỗi câu thất lại có cả vần lưng lẫn vần chân. Văn bản nhấn mạnh: trước song thất lục bát, chưa có thể thơ nào đạt mật độ vần cao như vậy.
• Sự phối hợp nhịp nhàng giữa cặp song thất và cặp lục bát: các dòng thơ móc nối với nhau bằng vần và bằng trắc, tạo âm hưởng du dương, ngân nga, rất hợp để ngâm.

Văn bản đề cập những điểm tương đồng và khác biệt nào giữa thể thơ song thất lục bát và thể thơ lục bát?

Trả lời:

Tóm lại, chỗ khác nhau căn bản giữa hai thể thơ nằm ở cặp song thất: nó vừa đổi cách đặt bằng trắc vừa làm vần dày thêm.

Theo văn bản, vì sao thể thơ song thất lục bát vẫn được sử dụng để sáng tác trong thời kì hiện đại?

Trả lời:

• Lí do cốt lõi mà văn bản nêu ra là vẻ đẹp và sức truyền cảm riêng của thể thơ. Nhờ nhạc điệu ngân nga, song thất lục bát có thể chuyển tải những rung động sâu kín mà người đọc dễ cảm nhận.
• Thể thơ còn đổi mới được theo thời đại: nếu xưa kia nó gắn với nỗi buồn thương của người chinh phụ, cung nữ, thì các nhà thơ hiện đại đã đưa vào đó những tâm trạng tươi mới. Văn bản dẫn đoạn thơ của Tố Hữu trong Ba mươi năm đời ta có Đảng như một ví dụ về giọng vui, khỏe của nước Việt Nam mới.
• Với người Việt, các khổ thơ bảy – bảy – sáu – tám vẫn gợi cảm giác gần gũi, thân thương. Vì thế Tản Đà, Á Nam Trần Tuấn Khải rồi Lưu Trọng Lư, Nguyễn Bính, Bích Khê, Hồ Dzếnh, Hàn Mặc Tử, Tố Hữu… Tất cả đều từng tìm đến thể thơ này.

Trình bày suy nghĩ của em về nhận định của tác giả đối với thể thơ song thất lục bát: “Đó thực sự là một thể thơ đặc sắc mà người Việt đã sáng tạo nên để có thể gửi gắm vào trong đó tâm hồn sâu lắng của mình”.

Trả lời:

• Em tán thành ý kiến của tác giả, vì nó được rút ra từ chính những dữ kiện mà văn bản đã trình bày, chứ không phải lời khen chung chung.
• Thứ nhất, đây là sáng tạo của người Việt. Thơ chữ Hán vay mượn từ Trung Hoa có câu bảy chữ nhưng không có kiểu kết hợp bảy – bảy – sáu – tám. Việc ghép câu thất với cặp lục bát vốn bắt nguồn từ ca dao là một cách tạo hình rất riêng của ông cha ta.
• Thứ hai, thể thơ phù hợp để giãi bày tâm trạng. Nhịp thơ lúc dồn, lúc giãn và vần dày giúp những cảm xúc buồn thương, nhớ nhung, xót xa được ngân dài. Không phải ngẫu nhiên mà các khúc ngâm nổi tiếng nhất như Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc đều viết bằng thể thơ này. Đọc hai câu mở đầu đoạn Nguyễn Khuyến khóc bạn, em cảm nhận được nỗi đau nghẹn ngào chỉ qua âm điệu:
  

  Bác Dương thôi đã thôi rồi,
  Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta.

• Thứ ba, thể thơ vẫn còn sống. Từ thơ trung đại đến thơ hiện đại, song thất lục bát luôn có người tiếp nối, chứng tỏ nó đáp ứng được nhu cầu biểu đạt của nhiều thế hệ.
• Từ đó, em hiểu rằng học về song thất lục bát không chỉ là thuộc luật bằng trắc mà còn là trân trọng một phần di sản tinh thần của dân tộc.