Thất học là ở vào hoàn cảnh không được đi học, hoặc phải bỏ học từ rất sớm, nên thiếu vốn chữ nghĩa và kiến thức phổ thông. Chữ này nói về chuyện mất cơ hội học hành, thường vì nghèo, vì chiến tranh hay vì ở nơi xa trường lớp; nó không phải lời đánh giá trí khôn hay nhân cách của ai.
| Nghĩa ngắn | Không có điều kiện được học, phải bỏ dở việc học |
| Gốc từ | Hán Việt 失學: thất (mất) + học (việc học) |
| Loại từ | Tính từ (một thanh niên thất học); đôi khi dùng như động từ (phải thất học) |
| Sắc thái | Miêu tả hoàn cảnh; dùng để mắng người thì thành nặng lời |
| Tiếng Anh | uneducated, unschooled; nạn thất học: illiteracy |
Thất học nghĩa là gì?
Các từ điển tiếng Việt giảng thất học là ở hoàn cảnh không có điều kiện được học. Hai ví dụ kinh điển đi kèm cho thấy rõ cách dùng: vì nghèo mà thất học, một thanh niên thất học. Ở ví dụ đầu, thất học là một việc xảy ra với người ta; ở ví dụ sau, nó thành một đặc điểm gắn với người ấy.
Từ này còn đi trong cụm nạn thất học, chỉ tình trạng nhiều người trong xã hội không được đến trường. Đây là cách nói của báo chí, của các chương trình giáo dục, khi người ta nhìn thất học như một vấn đề chung chứ không phải lỗi của từng cá nhân.
Điểm đáng chú ý là thất học không đồng nghĩa với ngu dốt. Ông bà ta ngày trước nhiều người không qua trường lớp nào nhưng thuộc hàng trăm câu ca dao, biết xem trời đoán nắng mưa, tính toán buôn bán rất giỏi. Họ thiếu chữ, không thiếu hiểu biết.
失學: mất đi cơ hội đến trường
Chữ thất (失) trong từ điển Thiều Chửu có nghĩa đầu tiên là mất, sau đó mới là lỗi, sơ suất. Họ từ của nó ai cũng quen: thất lạc (mất, lạc mất), thất nghiệp (mất việc), thất hứa (không giữ lời), thất bại (thua, không thành).
Đặt thất học cạnh thất nghiệp sẽ thấy cấu tạo giống hệt: mất việc làm thì gọi là thất nghiệp, mất việc học thì gọi là thất học. Cái “mất” ở đây là mất cơ hội, mất điều lẽ ra mình được hưởng. Hiểu theo chữ như vậy, ta thấy từ này vốn mang nhiều thương cảm hơn là chê bai. Chữ học (學) và những tầng nghĩa của nó được bàn kĩ ở bài giải nghĩa chữ học và chữ 學.
Nói về người thất học sao cho công bằng
Trong văn nghị luận, đề tài quyền được học hay những đứa trẻ vùng khó khăn thường nhắc đến thất học. Khi viết, có ba ý nên giữ:
- Thất học là hệ quả của hoàn cảnh: nhà nghèo, đường xa, phải đi làm sớm phụ giúp gia đình. Viết về nó là viết về những rào cản, không phải về một nhóm người “kém cỏi”.
- Thất học để lại thiệt thòi thật: khó đọc giấy tờ, khó tìm việc ổn định, dễ bị lừa vì không hiểu hợp đồng. Đó là lí do xóa nạn thất học được coi là việc lớn của mỗi quốc gia.
- Chưa bao giờ là quá muộn: nhiều người lớn tuổi vẫn đi học chữ, học bổ túc. Sau Cách mạng tháng Tám, cả nước từng mở phong trào xóa mù chữ quy mô lớn; chuyện ấy có ở bài phong trào Bình dân học vụ diệt giặc dốt.
Câu văn nên tránh là kiểu “đồ thất học” dùng để mỉa ai đó trong bài viết. Nó biến một hoàn cảnh thành lời lăng mạ, và người đọc sẽ thấy người viết thiếu tinh tế hơn là thấy đối tượng bị chê.
Thất học, mù chữ, ít học, vô học khác nhau
| Từ | Nghĩa | Sắc thái |
|---|---|---|
| Thất học | Không được đi học hoặc phải bỏ học sớm | Miêu tả hoàn cảnh, trung tính đến thương cảm |
| Mù chữ | Không biết đọc, biết viết | Trung tính, chỉ đúng một kĩ năng |
| Ít học | Học không nhiều, trình độ thấp | Nhẹ hơn thất học, hay dùng để tự nói khiêm |
| Vô học | Thiếu giáo dục, cư xử thô lỗ | Chê nặng, nhắm vào cách cư xử chứ không phải bằng cấp |
Người thất học có thể đã biết chữ, vì từng học vài năm rồi nghỉ; người biết chữ chưa chắc có trình độ học vấn và bằng cấp cao. Trái nghĩa với thất học là có học, được học hành, học thức. Còn vô học thì cần cẩn thận: một người đỗ đạt cao vẫn có thể bị chê vô học nếu ăn nói hỗn hào, và một bà cụ thất học có thể lễ độ hơn rất nhiều người.
Thất học qua mấy tình huống dùng từ
Người thất học là gì?
Là người không được đi học hoặc phải nghỉ học từ sớm, nên vốn chữ và kiến thức phổ thông còn ít. Cách gọi này mô tả hoàn cảnh; khi viết về họ nên giữ giọng tôn trọng.
Thất học là từ loại gì?
Từ điển xếp thất học là tính từ, như trong “một thanh niên thất học”. Trong câu “nhà nghèo nên anh phải thất học”, nó được dùng gần như một động từ, chỉ việc mất cơ hội đi học.
Thất học tiếng Anh là gì?
Tùy ngữ cảnh: uneducated hoặc unschooled khi nói về người không qua trường lớp; illiterate khi nhấn vào việc không biết đọc viết. Nạn thất học thường dịch là illiteracy.
Thất học có phải là dốt không?
Không. Thất học là thiếu cơ hội học ở trường, còn dốt là kém hiểu biết hay chậm hiểu. Nhiều người thất học vẫn rất khéo tay, giỏi nghề và hiểu đời sâu sắc.