Soạn bài Mưa xuân (Nguyễn Bính) – Ngữ văn 9 Kết nối tri thức

Chia sẻ những câu ca dao, bài thơ viết về mùa xuân mà em biết.

Trả lời:

Em có thể chia sẻ một số câu, đoạn quen thuộc:

• Ca dao: “Tháng giêng là tháng ăn chơi / Tháng hai trồng đậu, trồng khoai, trồng cà” – gợi nhịp sống thong thả của làng quê sau Tết.
• Truyện Kiều (Nguyễn Du): “Ngày xuân con én đưa thoi / Thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi” – bức tranh xuân trong trẻo, thời gian trôi nhanh.
• Hồ Chí Minh: “Mùa xuân là Tết trồng cây / Làm cho đất nước càng ngày càng xuân”.
• Bài thơ Mùa xuân nho nhỏ (Thanh Hải): “Mọc giữa dòng sông xanh / Một bông hoa tím biếc”.
• Các bài Xuân về, Mưa xuân (II) – cũng của Nguyễn Bính.

Trả lời:

Với em, mùa xuân là mùa của sự bắt đầu. Tiết trời ấm dần, mưa phùn lất phất làm cây cối trổ lộc non, hoa đào, hoa mai nở rộ. Mùa xuân gắn với Tết – dịp cả nhà quây quần, được mặc áo mới, đi chúc Tết ông bà, thầy cô. Không khí ấy khiến lòng người nhẹ nhõm, háo hức và tràn đầy hi vọng; ai cũng muốn sống tốt hơn, đặt ra những dự định mới cho một năm mới.

Trả lời:

• Mỗi dòng có 7 tiếng.
• Vần chủ yếu là vần chân, gieo ở tiếng cuối các dòng 1, 2, 4 hoặc 2, 4 của mỗi khổ: “già – xa”, “bay – đầy – nay”, “tình – xinh – anh”, “sang – làng – nhàng”.
• Nhịp phổ biến 4/3 (“Em là con gái / trong khung cửi”), có chỗ 2/2/3 hoặc 2/5 tạo sự linh hoạt.

Trả lời:

Làng quê hiện lên với mưa xuân “phơi phới bay”, hoa xoan “lớp lớp rụng vơi đầy”, đoàn hội chèo đi ngang ngõ, xóm làng lên đèn, con đê nối hai thôn. Đó là khung cảnh bình dị, êm đềm mà rộn ràng không khí lễ hội.

Trả lời:

Cô gái hụt hẫng, buồn tủi: chờ mãi mà “anh chẳng sang”, trách anh đã “năm tao bảy tuyết” hò hẹn để “cả mùa xuân cũng nhỡ nhàng”. Trên đường về, cô “lầm lụi” một mình, con đê bỗng dài ra, mưa nặng hạt – cái lạnh của trời hòa với nỗi tủi thân trong lòng.

Xác định số tiếng trong mỗi dòng thơ, cách gieo vần, ngắt nhịp của bài thơ.

Trả lời:

Bài thơ là lời tự tình của một cô gái xưng “em”. Lời tự tình ấy cho biết câu chuyện gì về “em”?

Trả lời:

Đó là câu chuyện về mối tình đầu của một cô gái quê làm nghề dệt lụa:

• Cô sống cùng mẹ già, lòng “còn như cây lụa trắng”, chưa vướng bận yêu đương.
• Một ngày mưa xuân, hội chèo làng Đặng về hát ở thôn Đoài; nghe mẹ báo tin, lòng cô “giăng tơ một mối tình”, nghĩ đến “anh” – chàng trai từng hò hẹn với cô.
• Cô xin phép mẹ đi xem hát, nhưng suốt đêm mải tìm anh mà anh không đến. Cô buồn tủi trở về trong mưa lạnh.
• Xuân tàn, hội chèo lại đi qua ngõ, cô chỉ còn biết mong mùa hội năm sau để được gặp anh.

Câu chuyện giản dị, không có biến cố lớn, nhưng chứa đầy những rung động tinh tế của tâm hồn thiếu nữ.

Xác định bố cục, mạch cảm xúc của bài thơ.

Trả lời:

• Bố cục: khổ 1 – lời tự giới thiệu; khổ 2 – 5 – mưa xuân, hội chèo và niềm háo hức; khổ 6 – 8 – chờ đợi, thất vọng, buồn tủi; khổ 9 – 10 – xuân tàn và niềm mong ước.
• Mạch cảm xúc: đi theo trình tự thời gian của câu chuyện: bình yên, hồn nhiên → xao xuyến, bẽn lẽn khi tình cảm chớm nở → háo hức, tin tưởng → hụt hẫng, trách móc, tủi buồn → tiếc nuối nhưng vẫn khắc khoải hi vọng.

Em cảm nhận như thế nào về sự thay đổi tâm trạng của cô gái từ lúc “mưa xuân phơi phới bay” đến khi “mùa xuân đã cạn ngày”?

Trả lời:

• Lúc “mưa xuân phơi phới bay”: lòng cô cũng “phơi phới” như mưa – vui tươi, rộn ràng. Nghe tin hát chèo, cô “ngừng thoi”, má “bừng đỏ”, chắc mẩm “Thế nào anh ấy chả sang xem!” – một niềm tin hồn nhiên, háo hức.
• Khi chờ không thấy anh: niềm vui chuyển thành hụt hẫng, trách móc nhẹ nhàng (“Thế mà hôm nọ hát bên làng”), rồi tủi thân: “Lạnh lùng thêm tủi với canh khuya”.
• Đến lúc “mùa xuân đã cạn ngày”: mưa “đã ngại bay”, hoa xoan “đã nát dưới chân giày” – cảnh tàn theo cuộc hẹn dang dở. Cô tiếc nuối, buồn bã, nhưng câu hỏi “Bao giờ em mới gặp anh đây?” cho thấy cô vẫn chờ, vẫn hi vọng.

Sự thay đổi ấy rất tự nhiên, chân thật: đó là tâm trạng của một thiếu nữ lần đầu biết yêu, vừa e ấp, vừa tha thiết, dễ vui mà cũng dễ tủi.

Không gian mùa xuân của làng quê Bắc Bộ và dòng tâm trạng, cảm xúc của cô gái có mối liên hệ như thế nào? Chỉ ra những hình ảnh thơ thể hiện mối liên hệ đó.

Trả lời:

Không gian và tâm trạng gắn bó chặt chẽ, cảnh vật đổi thay theo lòng người (tả cảnh ngụ tình):

Cùng là mưa, cùng là con đê, nhưng khi lòng vui thì mưa nhẹ, đường gần; khi lòng buồn thì mưa nặng, đường xa. Không gian làng quê vì thế vừa thật vừa mang đậm màu sắc tâm trạng.

Trả lời:

• Mộc mạc, đậm chất quê: từ ngữ đời thường như “chả thiết xem”, “có ngắn gì đâu”, “năm tao bảy tuyết”, “thôi đê”, “hát tối nay” – giống lời ăn tiếng nói của người nhà quê.
• Giọng tự tình, kể chuyện: lời cô gái xưng “em” gọi “anh”, có cả lời mẹ được dẫn trực tiếp, tạo cảm giác tâm tình, thủ thỉ.
• Giàu hình ảnh và biện pháp tu từ: so sánh “Lòng trẻ còn như cây lụa trắng”; nhân hóa “Thoi ngà nằm nhớ ngón tay em”, “mưa xuân đã ngại bay”; khổ 9 lặp lại cấu trúc khổ 2; điệp ngữ “Mùa xuân đã cạn ngày”, “Bao giờ…”.
• Gần với ca dao: nhiều thành ngữ, cách nói ví von, câu hỏi tu từ, nhịp điệu nhẹ nhàng như lời hát.

Hãy nêu cảm hứng chủ đạo, chủ đề của bài thơ Mưa xuân và cho biết căn cứ vào đâu em xác định được chủ đề đó.

Trả lời:

• Cảm hứng chủ đạo: tình yêu, sự trân trọng vẻ đẹp làng quê Bắc Bộ và những rung động trong trẻo của tình yêu đôi lứa nơi thôn dã.
• Chủ đề: bài thơ kể về mối tình đầu e ấp, lỡ hẹn của cô gái quê trong mùa mưa xuân, qua đó thể hiện vẻ đẹp tâm hồn người con gái nông thôn: hồn nhiên, tha thiết, thủy chung.
• Căn cứ xác định: nhan đề Mưa xuân (vừa là cảnh, vừa gợi tuổi xuân, tình xuân); nhân vật trữ tình “em” và lời tự tình của cô; hệ thống hình ảnh làng quê (khung cửi, hoa xoan, hội chèo, thôn Đoài, con đê); diễn biến câu chuyện và giọng điệu bài thơ.