Ôn tập học kì II Ngữ văn 9 Cánh diều (trang 137–142): Ôn tập và tự đánh giá cuối học kì II

Phân biệt truyện truyền kì và truyện trinh thám qua các văn bản đã học trong Bài 6 của sách Ngữ văn 9, tập hai.

Trả lời:

Nhận xét về nội dung (đề tài, chủ đề, cảm xúc,…) của các văn bản thơ (thơ tám chữ và thơ tự do) trong Bài 7 và nêu một số điểm cần lưu ý về cách đọc các thể thơ này.

Trả lời:

• Đề tài gần gũi, đời thường: làng chài quê hương (Quê hương, Tế Hanh), người bà và bếp lửa tuổi thơ (Bếp lửa, Bằng Việt), cảnh quê chiều xuân (Chiều xuân, Anh Thơ), sự đổi thay của làng quê khi đô thị hóa (Nhật kí đô thị hoá, Mai Văn Phấn), lời cha dặn con (Nói với con, Y Phương).
• Chủ đề và cảm xúc: tình yêu quê hương, gia đình; nỗi nhớ, lòng biết ơn; có bài lắng lại trước những đổi thay của đời sống hiện đại. Cảm xúc chân thành, giàu kỉ niệm.
• Cách đọc thơ tám chữ: đếm số chữ để nhận thể thơ; chú ý nhịp thường gặp (3/5, 3/2/3, 4/4), vần chân liền hoặc cách; đọc liền mạch vì câu thơ dài, giàu tính kể.
• Cách đọc thơ tự do: không đòi hỏi số chữ, vần, nhịp cố định, nên phải dựa vào mạch cảm xúc, cách ngắt dòng, các hình ảnh lặp lại (như hình ảnh bếp lửa, ngọn lửa) để hiểu ý; tìm cái tôi trữ tình và sự vận động của cảm xúc từ đầu đến cuối bài.

Nội dung của các văn bản thông tin về di tích lịch sử ở sách Ngữ văn 9, tập hai có gì khác với các văn bản thông tin về một danh lam thắng cảnh ở sách Ngữ văn 9, tập một?

Trả lời:

Nhận xét một số đặc điểm hình thức của các văn bản bi kịch và truyện ngắn được học trong Bài 9. Nội dung giữa các văn bản bi kịch và truyện ngắn ở bài này có gì giống nhau?

Trả lời:

• Bi kịch (Sống, hay không sống? trích Ham-lét của Sếch-xpia; Đình công và nổi dậy trích Kim tiền của Vi Huyền Đắc): là văn bản kịch, có lời thoại (đối thoại, độc thoại, bàng thoại) và chỉ dẫn sân khấu; xung đột gay gắt; đoạn trích Ham-lét nổi bật với độc thoại nội tâm của nhân vật.
• Truyện ngắn (Người thứ bảy của Mu-ra-ka-mi Ha-ru-ki; tự đánh giá Chị tôi của Nguyễn Thị Thu Huệ): có người kể chuyện (Người thứ bảy kể ở ngôi thứ nhất, truyện lồng trong truyện), cốt truyện, chi tiết, nhân vật; dung lượng ngắn, tập trung vào một vài sự việc.
• Điểm giống về nội dung: đều đi vào những tình thế đau đớn, giằng xé của con người: Ham-lét day dứt giữa sống và chết, hành động hay chịu đựng; người kể trong Người thứ bảy mang mặc cảm suốt mấy chục năm vì đã bỏ chạy khi bạn bị sóng cuốn. Cả hai cùng hướng tới câu hỏi về lương tri, sự dũng cảm đối diện với chính mình.

Nêu tác dụng của phần Tổng kết về văn học Việt Nam (trang 127 – 131).

Trả lời: Phần tổng kết giúp em nhìn lại toàn bộ những gì đã học ở cấp trung học cơ sở theo một hệ thống: các bộ phận và thời kì của văn học Việt Nam, những thể loại và tác giả tiêu biểu. Nhờ đó em đặt được từng văn bản vào đúng vị trí lịch sử, thấy được mối liên hệ giữa các văn bản, chuẩn bị nền tảng cho kì thi vào lớp 10 và cho việc học văn học sử ở trung học phổ thông.

Viết

Các dạng văn bản cụ thể được luyện viết trong sách Ngữ văn 9, tập hai thuộc những kiểu văn bản nào? Chỉ ra mối quan hệ giữa phần Viết và phần Đọc hiểu của mỗi bài học.

Trả lời:

Đọc hiểu cung cấp mẫu và kiến thức về kiểu văn bản; viết là vận dụng chính những kiến thức ấy để tạo ra văn bản của mình.

Các kiểu văn bản được học ở phần Viết trong sách Ngữ văn 9, tập hai có gì khác so với sách Ngữ văn 9, tập một?

Trả lời: Tập một nặng về phân tích (một tác phẩm thơ, một đoạn trích, một truyện) và thuyết minh danh lam thắng cảnh, cùng nghị luận xã hội. Tập hai mở rộng sang sáng tác (truyện kể sáng tạo, tập làm thơ tám chữ), văn bản ứng dụng gần đời sống (quảng cáo, tờ rơi), và phân tích một thể loại mới là kịch; nghị luận xã hội về vấn đề cần giải quyết được rèn tiếp ở mức cao hơn. Như vậy, tập hai đòi hỏi tính sáng tạo và khả năng ứng dụng thực tế nhiều hơn.

Nói và nghe

Nêu những nội dung chính được rèn luyện về các kĩ năng nói và nghe ở sách Ngữ văn 9, tập hai. Xác định trọng tâm phần Nói và nghe của mỗi bài học.

Trả lời:

• Bài 6: kể một câu chuyện tưởng tượng (trọng tâm: kể hấp dẫn, có sáng tạo).
• Bài 7: nghe và nhận biết tính thuyết phục của một ý kiến về thơ tám chữ (trọng tâm: nghe, đánh giá lí lẽ, bằng chứng).
• Bài 8: phỏng vấn ngắn (trọng tâm: đặt câu hỏi, lắng nghe, ghi chép).
• Bài 9: thảo luận về một vấn đề đáng quan tâm trong đời sống (trọng tâm: trao đổi, phản biện tôn trọng).
• Bài 10: trình bày ý kiến về một sự việc có tính thời sự (trọng tâm: nêu quan điểm rõ, thuyết phục).

Cả năm bài cộng lại, tập hai rèn đủ ba hoạt động: nói (kể, trình bày), nghe (nhận biết tính thuyết phục) và nói nghe tương tác (phỏng vấn, thảo luận).

Tiếng Việt

Nêu nội dung chính của phần tiếng Việt được học trong sách Ngữ văn 9, tập hai. Các nội dung này có mối quan hệ như thế nào với các phần Đọc hiểu, Viết, Nói và nghe?

Trả lời: Năm nội dung: biến đổi và mở rộng cấu trúc câu (Bài 6); các biện pháp tu từ chơi chữ, điệp thanh và điệp vần (Bài 7); câu rút gọn và câu đặc biệt (Bài 8); sự phát triển của ngôn ngữ: từ ngữ mới và nghĩa mới (Bài 9); một số lưu ý về trích dẫn tài liệu để tránh đạo văn (Bài 10). Quan hệ: khi đọc, các kiến thức này giúp nhận ra cái hay của câu chữ (chẳng hạn điệp vần trong thơ tám chữ); khi viết, em biết biến đổi câu cho linh hoạt, trích dẫn đúng quy cách trong bài nghị luận; khi nói, em dùng câu rút gọn, câu đặc biệt hợp tình huống, dùng từ mới đúng nghĩa.

Nêu tác dụng của phần Tổng kết về tiếng Việt (trang 132 – 136).

Trả lời: Phần này gom các đơn vị kiến thức tiếng Việt học từ lớp 6 đến lớp 9 (từ, câu, biện pháp tu từ, liên kết, đặc điểm ngôn ngữ…) thành hệ thống, giúp em ôn nhanh, phân biệt các khái niệm dễ lẫn và biết kiến thức nào học ở đâu để tra cứu lại khi cần.

Trong câu văn “Điều gì làm nên một Bếp lửa đánh thức trong tâm hồn bạn đọc những kí ức tuổi thơ bên cạnh người thân ruột thịt như thế?”, tác giả đã sử dụng biện pháp tu từ nào để thể hiện tác động của bài thơ Bếp lửa đối với bạn đọc? A. So sánh; B. Chơi chữ; C. Ẩn dụ; D. Điệp từ.

Trả lời: Chọn C. Ẩn dụ. Động từ đánh thức vốn chỉ việc làm cho người đang ngủ tỉnh dậy, được dùng để nói việc bài thơ làm những kí ức đã ngủ yên sống lại trong lòng người đọc. Đây là cách gọi tên hiện tượng này bằng tên hiện tượng khác dựa trên nét tương đồng. Câu không có từ so sánh, không lặp từ, không chơi chữ.

Vì sao đoạn trích trên được coi là văn bản nghị luận văn học? A. Vì văn bản giới thiệu về bối cảnh ra đời và đề tài, chủ đề của bài thơ Bếp lửa; B. Vì văn bản phát biểu cảm nghĩ của người viết về cách kể trong bài thơ Bếp lửa; C. Vì văn bản thuyết phục người đọc về đặc điểm truyện kể trong bài thơ Bếp lửa; D. Vì văn bản kể về câu chuyện mà tác giả Bằng Việt đã viết trong bài thơ Bếp lửa.

Trả lời: Chọn C. Nghị luận văn học dùng lí lẽ, bằng chứng để thuyết phục người đọc về một nhận định đối với tác phẩm; ở đây là nhận định về cấu trúc kể chuyện của Bếp lửa. A là văn bản giới thiệu, B là biểu cảm, D là kể lại nội dung.

Câu nào sau đây nêu lên vấn đề chính cần làm rõ của đoạn trích trên? (A: câu giới thiệu Bếp lửa là tác phẩm nổi tiếng nhất của Bằng Việt; B: câu hỏi điều gì làm nên sức đánh thức kí ức của bài thơ; C: câu nêu cảm xúc chân thành, hình tượng bếp lửa, hình ảnh người bà; D: câu khẳng định cái hay, cái độc đáo của Bếp lửa còn được làm nên từ cấu trúc kể chuyện.)

Trả lời: Chọn D. Câu A chỉ giới thiệu; câu B là câu hỏi mở vấn đề; câu C là những câu trả lời quen thuộc mà người viết đã thừa nhận rồi lướt qua (Tất cả đều đúng). Ý riêng mà cả đoạn trích tập trung chứng minh nằm ở câu D: cấu trúc kể chuyện. Nhan đề bài viết (Cấu trúc trong bài thơ Bếp lửa) và phần lập luận tiếp theo (so sánh với truyện thơ, phân tích dung lượng) đều xoay quanh ý này. Có tài liệu chọn C, nhưng C chỉ là phần nhượng bộ trước khi tác giả đưa ra luận đề của mình.

Theo em, trong đoạn trích trên, người viết đã vận dụng kết hợp những thao tác nghị luận và phương thức biểu đạt nào?

Trả lời: Thao tác nghị luận: phân tích (dung lượng ngắn quy định đặc trưng tác phẩm), so sánh (số dòng của Truyện Kiều, Truyện Lục Vân Tiên, Núi Đôi với 41 dòng của Bếp lửa), chứng minh (dẫn các câu thơ về những biến cố), bình luận (đánh giá sức lay động của bài thơ). Về phương thức biểu đạt, đoạn trích chủ yếu dùng nghị luận, xen tự sự (thuật lại mạch các biến cố trong bài thơ) và biểu cảm (giọng trân trọng, những từ như thấm thía, lay động).

Dẫn ra một câu văn nêu lí lẽ và lời phân tích, bình luận chủ quan của người viết trong đoạn trích.

Trả lời: Ví dụ câu: “Bếp lửa với vẻn vẹn 41 dòng nên buộc phải theo hướng tinh gọn, nghĩa là bỏ qua tình tiết, chi tiết mà chỉ gồm những biến cố chính trong cuộc đời tác giả.” Đây là lí lẽ (vì ngắn nên phải tinh gọn) kèm phân tích chủ quan của người viết về cách bài thơ chọn lọc sự việc. Có thể dẫn câu khác: “Tất cả đều đúng, và theo ý kiến chủ quan của tôi, cái hay, cái độc đáo của Bếp lửa còn được làm nên từ cấu trúc bài thơ: cấu trúc kể chuyện.” (có cụm theo ý kiến chủ quan của tôi).

Câu văn sau có phải là kết luận cho toàn bộ bài viết này hay không? Vì sao? “Có thể nói, bằng việc tập trung khắc hoạ những biến cố “đắt giá”, thấm thía nhất, gạt bỏ những “chi tiết bình thường” trong độ tuổi “Chăn trâu đốt lửa ngoài đồng”, Bằng Việt đã lay động đến con tim của hàng triệu bạn đọc.”

Trả lời: Không phải. Câu này chỉ khép lại luận điểm thứ nhất (bài thơ có dung lượng ngắn nên chọn lọc biến cố). Dấu hiệu: đoạn văn bàn về dung lượng mở đầu bằng Thứ nhất, nghĩa là còn những luận điểm tiếp theo về cấu trúc kể chuyện; cuối đoạn trích có dấu […] cho biết bài viết còn tiếp. Kết luận của toàn bài phải khẳng định lại luận đề: cái hay của Bếp lửa đến từ cấu trúc kể chuyện với nhiều nét riêng, không chỉ ở chuyện chọn biến cố.

II. Viết

Viết đoạn văn (khoảng 100 chữ) giải thích vì sao trong cuộc sống, chúng ta cần biết ăn năn, ân hận vì những lỗi lầm của chính mình.

Đoạn văn tham khảo: Ai cũng có lúc làm sai, nhưng không phải ai cũng biết day dứt vì cái sai ấy. Ăn năn là dấu hiệu lương tâm còn lên tiếng: ta nhìn thẳng vào việc mình đã làm và thấy người khác bị tổn thương ra sao. Có ân hận, ta mới muốn sửa chữa, mới xin lỗi một cách thật lòng thay vì đổ lỗi hay lấp liếm. Người biết ăn năn cũng ít khi lặp lại sai lầm cũ, vì nỗi day dứt đã thành bài học. Dĩ nhiên, ăn năn không phải để tự dằn vặt mãi mà để đứng dậy, sống tốt hơn hôm qua.

Viết bài văn (khoảng 300 chữ) phân tích một nét đặc sắc về nội dung hoặc nghệ thuật mà em yêu thích nhất trong bài thơ Nơi em về (trích, Nguyễn Sĩ Đại).

Bài văn tham khảo (nét đặc sắc: điệp cấu trúc “Nơi em về” và chuỗi hình ảnh làng quê):

Đọc Nơi em về của Nguyễn Sĩ Đại, điều đọng lại lâu nhất trong em là cách nhà thơ mở mỗi khổ bằng ba chữ Nơi em về rồi để cả một làng quê hiện ra theo từng mùa.

Ngay khổ đầu, nhà thơ không tả ngôi làng bằng những nét lớn mà chọn một khoảnh khắc rất nhỏ:

Nơi em về có một chiếc tàu cau
Rơi lặng lẽ xuống vườn sương cỏ ướt

Tiếng tàu cau rơi trong sương sớm là âm thanh chỉ người từng sống ở quê mới nhận ra. Cấu trúc Nơi em về trở lại ở các khổ sau, mỗi lần mở ra một mảng màu khác: mùa xuân tím nụ chanh, hoa xoan, hoa lục bình; trái thị thơm và câu chuyện cổ; mùa hạ tiếng ve trên vòm duối; chiều thu cánh ong và tiếng gà trưa. Phép điệp tạo nhịp như những bước chân trở về, mỗi bước gặp thêm một kỉ niệm.

Điệp cấu trúc còn cho thấy người nói (xưng anh) như đang dẫn em đi qua miền tuổi thơ của mình. Những hình ảnh rất thật, rất quê (tàu cau, trái thị, cây duối, gà trưa) vì thế không chỉ là cảnh mà là nỗi nhớ, là niềm tự hào thầm kín về một miền quê bình dị.

Nhờ phép điệp cùng chuỗi hình ảnh giàu âm thanh, màu sắc, bài thơ giống một lời mời ân cần mà da diết. Đọc xong, em muốn nhìn lại khu vườn quê mình kĩ hơn, để thấy những điều nhỏ bé mà mình từng bỏ qua.