Ôn tập học kì I Ngữ văn 10 Cánh diều (trang 119–123): Nội dung ôn tập và tự đánh giá

Từ các bài đã học trong sách Ngữ văn 10, tập một, hãy kẻ bảng hoặc vẽ sơ đồ về các bài đọc hiểu theo thể loại và kiểu văn bản (bảng gợi ý: Loại văn bản đọc – Thể loại hoặc kiểu văn bản – Tên văn bản; ba loại: văn bản văn học, văn bản nghị luận, văn bản thông tin).

Trả lời:

Nêu tên các văn bản đọc hiểu tiêu biểu cho mỗi thể loại truyện trong sách Ngữ văn 10, tập một và chỉ ra đặc điểm tiêu biểu cần chú ý khi đọc mỗi thể loại đó.

Trả lời:

Truyện của học kì I là hai thể loại dân gian ở Bài 1.

• Thần thoại – tiêu biểu: Hê-ra-clét đi tìm táo vàng, Thần Trụ Trời. Khi đọc cần chú ý: không gian vũ trụ nhiều cõi, thời gian thuở xa xưa không xác định; nhân vật là thần hoặc bán thần với sức mạnh phi thường (Hê-ra-clét là con của thần Dớt); cốt truyện thường là chuỗi thử thách; truyện giải thích nguồn gốc thế giới hoặc ca ngợi sức mạnh, trí tuệ của con người.
• Sử thi – tiêu biểu: Chiến thắng Mtao Mxây, Ra-ma buộc tội. Khi đọc cần chú ý: người anh hùng là đại diện cho cộng đồng, chiến đấu vì danh dự và sự bình yên chung; lối kể trang trọng, nhiều so sánh, phóng đại, lặp lại; lời người kể có khi hướng thẳng tới người nghe (Hỡi các con…); bối cảnh là đời sống tộc người cổ xưa (nhà dài, buôn làng, rẫy nương).

Nêu đặc điểm chung về nội dung và hình thức của các văn bản thơ được học trong sách Ngữ văn 10, tập một. Xác định các điểm cần chú ý về cách đọc hiểu các văn bản thơ này.

Trả lời:

• Nội dung: bốn bài thơ của Bài 2 đều là thơ trữ tình trung đại, nói về tâm sự riêng gắn với thời thế: nỗi nhớ quê, lo nước của Đỗ Phủ nơi đất khách; nỗi buồn duyên phận và ý muốn cưỡng lại số phận của Hồ Xuân Hương; nỗi cô quạnh và tâm sự thời thế của Nguyễn Khuyến bên ao thu; chí làm trai của Phạm Ngũ Lão.
• Hình thức: đều viết theo thể Đường luật (thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt), viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm; tuân thủ niêm, luật bằng trắc, vần (thường một vần bằng), đối ở hai cặp câu thực và luận; ngôn ngữ hàm súc, ít lời nhiều ý; hay dùng bút pháp tả cảnh ngụ tình.
• Cách đọc: đọc cả phiên âm, dịch nghĩa, dịch thơ (với bài chữ Hán) để không bị lệch ý; xác định bố cục (đề – thực – luận – kết hoặc hai câu đầu, hai câu sau); tìm các cặp đối và tác dụng; chú ý từ ngữ then chốt (tiêu sâm, trơ, teo…); đặt bài thơ vào hoàn cảnh sáng tác để hiểu tâm trạng.

Bài 3 yêu cầu đọc hiểu văn bản tuồng, chèo có gì giống và khác so với các bài đọc hiểu truyện và thơ trong sách Ngữ văn 10, tập một?

Trả lời:

Phân tích nội dung, hình thức và ý nghĩa của các văn bản thông tin trong Bài 4, sách Ngữ văn 10, tập một.

Trả lời:

• Nội dung: cả bốn văn bản cùng viết về văn hoá Việt Nam. Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội lí giải vì sao vùng đất này là trung tâm văn hoá, chính trị qua nhiều thế kỉ; ba văn bản còn lại giới thiệu lễ hội: Giỗ Tổ Hùng Vương của người Việt, lễ hội Ka-tê của người Chăm ở Ninh Thuận, lễ hội Ok Om Bok của người Khmer.
• Hình thức: là văn bản thông tin tổng hợp; có nhan đề, sa-pô hoặc đề mục; thông tin sắp xếp theo trình tự thời gian (diễn biến lễ hội) hoặc theo các phương diện; có trích dẫn tư liệu, số liệu; lồng ghép tự sự, miêu tả, biểu cảm; dùng ảnh minh hoạ.
• Ý nghĩa: giúp người đọc hiểu cội nguồn và sự đa dạng của văn hoá các dân tộc trên đất nước; khơi lòng tự hào và ý thức giữ gìn; đồng thời là mẫu để học sinh viết, nói về một địa chỉ văn hoá, một lễ hội ở địa phương mình.

Viết

Nêu tên các kiểu văn bản được rèn luyện viết trong sách Ngữ văn 10, tập một; chỉ ra các yêu cầu giống nhau và khác nhau khi viết các kiểu văn bản đó.

Trả lời:

Các kiểu bài: nghị luận về một vấn đề xã hội (Bài 1); báo cáo kết quả nghiên cứu về một vấn đề (Bài 2); bài luận thuyết phục người khác từ bỏ một thói quen hay một quan niệm (Bài 3); bản nội quy, bản hướng dẫn nơi công cộng và bài luận về bản thân (Bài 4).

• Giống nhau: đều theo quy trình chuẩn bị – tìm ý, lập dàn ý – viết – kiểm tra, chỉnh sửa; đều cần xác định rõ mục đích và người đọc; bố cục mạch lạc; thông tin, lí lẽ chính xác; diễn đạt đúng chính tả, ngữ pháp.
• Khác nhau: ba kiểu nghị luận và báo cáo nghiên cứu dùng lí lẽ, bằng chứng để chứng minh một quan điểm hay một kết quả; báo cáo cần thêm phương pháp nghiên cứu, trích dẫn, tài liệu tham khảo. Nội quy, hướng dẫn là văn bản thông tin, câu ngắn, các điều khoản đánh số, giọng khách quan, nội quy mang tính bắt buộc còn hướng dẫn mang tính chỉ dẫn. Bài luận về bản thân kể, tả những trải nghiệm có thật để giới thiệu năng lực, phẩm chất của người viết.

Nêu mục đích, yêu cầu và nội dung chính của việc viết bài luận thuyết phục người khác từ bỏ một thói quen hoặc quan niệm (Bài 3) với viết bài luận về bản thân (Bài 4). Hoàn thành bảng vào vở.

Trả lời:

Nêu mục đích, yêu cầu và nội dung chính của việc làm báo cáo kết quả nghiên cứu một vấn đề về thơ. Hoàn thành bảng vào vở.

Trả lời:

Nói và nghe

Nêu các nội dung chính được rèn luyện trong kĩ năng nói và nghe ở sách Ngữ văn 10, tập một. Chứng minh nhiều nội dung nói và nghe liên quan chặt chẽ với nội dung đọc hiểu và viết.

Trả lời:

Bảng cho thấy mỗi bài học là một vòng khép kín: đọc cung cấp hiểu biết và mẫu diễn đạt, viết rèn cách tổ chức ý, nói và nghe đưa những ý ấy ra trình bày, tranh luận trực tiếp.

Tiếng Việt

a) Nêu nội dung chính của phần tiếng Việt được học trong sách Ngữ văn 10, tập một (bảng: Bài 1–4 – Tên nội dung phần tiếng Việt). b) Nêu ra một số biện pháp tu từ có trong các bài thơ đã học ở Bài 2 và phân tích tác dụng của một biện pháp tu từ mà em thấy nổi bật. c) Trong các lỗi dùng từ về tiếng Việt được đề cập ở sách Ngữ văn 10, tập một, em thường hay mắc lỗi nào?

Trả lời:

a)

b) Những phép tu từ dễ gặp: đối (các cặp câu thực, luận trong Cảm xúc mùa thu, Tự tình), đảo ngữ (Xiên ngang mặt đất, rêu từng đám), ẩn dụ, nói quá (khí thôn ngưu trong Tỏ lòng), câu hỏi tu từ. Phân tích một biện pháp nổi bật, phép đảo ngữ kết hợp đối trong hai câu luận bài Tự tình:

Xiên ngang mặt đất, rêu từng đám,
Đâm toạc chân mây, đá mấy hòn.

Động từ mạnh xiên ngang, đâm toạc được đưa lên đầu câu, khiến hình ảnh rêu, đá nhỏ bé bỗng mang sức vươn lên dữ dội. Hai câu đối nhau từng chữ làm sức phản kháng ấy nhân đôi. Qua cảnh vật, người đọc nghe ra nỗi uất ức và khát khao vượt thoát khỏi số phận của chính nhà thơ. Đây là cái gân guốc rất riêng của Hồ Xuân Hương.

c) Gợi ý tự đánh giá: lỗi em hay mắc nhất là lặp nghĩa (viết những tác phẩm tuyệt tác, quá trình diễn biến) và dùng từ không hợp phong cách (đưa từ khẩu ngữ như siêu hay, đỉnh vào bài nghị luận). Cách khắc phục: viết xong đọc lại từng câu, gạch những từ có nghĩa trùng nhau; thay khẩu ngữ bằng từ trung tính; tra từ điển khi chưa chắc nghĩa từ Hán Việt.

Bài thơ Thương vợ là lời của ai, nói về ai? A. Vợ nhà thơ Trần Tế Xương nói về chồng; B. Vợ nhà thơ Trần Tế Xương tự nói về mình; C. Người chồng nói về người vợ của mình; D. Nhà thơ Trần Tế Xương tự nói về mình.

Trả lời: C. Nhan đề đã cho biết tình cảm của người chồng dành cho vợ; sáu câu đầu kể công việc, sự vất vả của bà Tú, hai câu cuối là lời ông Tú tự trách mình (có chồng hờ hững).

Bài thơ nêu trên có đặc điểm như thế nào? A. 8 câu, không có hình ảnh; B. 8 câu, mỗi câu 7 chữ; C. 8 câu, không có nhịp; D. 8 câu, không có vần.

Trả lời: B. Đây là thất ngôn bát cú Đường luật viết bằng chữ Nôm; bài thơ vẫn có hình ảnh (thân cò, mom sông), nhịp 4/3 và vần bằng sông – chồng – đông – công – không, nên A, C, D sai.

Câu thơ nào sau đây sử dụng biện pháp tu từ ẩn dụ? A. Cha mẹ thói đời ăn ở bạc; B. Có chồng hờ hững cũng như không; C. Một duyên hai nợ âu đành phận; D. Lặn lội thân cò khi quãng vắng.

Trả lời: D. Hình ảnh thân cò (vốn quen trong ca dao) được dùng để chỉ bà Tú: nhỏ bé, lam lũ, một mình lặn lội kiếm sống. Cách nói thân cò thay cho con cò còn gợi thân phận đáng thương.

Câu thơ nào sau đây sử dụng thành ngữ? A. Quanh năm buôn bán ở mom sông; B. Nuôi đủ năm con với một chồng; C. Năm nắng mười mưa dám quản công; D. Eo sèo mặt nước buổi đò đông.

Trả lời: C. Năm nắng mười mưa là thành ngữ chỉ sự vất vả, dãi dầu. (Câu Một duyên hai nợ cũng mượn một thành ngữ nhưng không có trong các phương án.)

Điểm giống nhau giữa bài thơ trên với các bài Tự tình (bài 2 – Hồ Xuân Hương), Cảm xúc mùa thu (bài 1 – Đỗ Phủ), Câu cá mùa thu (Nguyễn Khuyến) là gì? A. Viết về tình cảm với quê hương; B. Viết về đề tài người phụ nữ; C. Viết về thiên nhiên, mùa thu; D. Làm theo thể thơ Đường luật.

Trả lời: D. Bốn bài khác nhau về đề tài (người vợ, thân phận nữ sĩ, thu nơi đất khách, thu làng quê) nhưng cùng là thơ thất ngôn bát cú Đường luật.

Nêu nội dung chính của bài thơ trên trong khoảng 4 – 5 dòng.

Trả lời: Bằng giọng vừa thương vừa tự giễu, Tú Xương kể chuyện bà Tú tần tảo: quanh năm buôn bán ở chỗ nguy hiểm, một mình gánh việc nuôi cả chồng con, chịu bao lời qua tiếng lại nơi đò đông. Bà nhẫn nại, cam chịu mà không một lời kêu ca. Hai câu cuối, nhà thơ quay sang trách thói đời và tự trách mình là người chồng vô tích sự. Bài thơ vừa ngợi ca người vợ tảo tần, vừa cho thấy nhân cách đáng trọng của một người đàn ông dám nhận lỗi.

I. Đọc hiểu – b) Đoạn trích về Lễ hội Đền Hùng (theo Uyên Linh, baodautu.vn): mở đầu bằng câu ca dao về ngày Giỗ Tổ mồng mười tháng Ba, rồi nói về vị trí của Đền Hùng trong tâm thức người Việt, thời gian và các hoạt động của lễ hội, và một văn bản ngọc phả cổ ghi nhận việc thờ cúng qua các triều đại.

Đoạn trích viết về đề tài gì? Tóm tắt trong khoảng 3 – 4 dòng.

Trả lời: Đề tài: lễ hội truyền thống (Giỗ Tổ Hùng Vương). Tóm tắt: Đền Hùng ở Việt Trì, Phú Thọ là nơi người Việt tưởng nhớ cội nguồn. Lễ hội diễn ra nhiều ngày, khép lại vào ngày chính hội (ngày 10 tháng Ba theo lịch âm) bằng lễ rước kiệu và dâng hương ở Đền Thượng. Từ lâu, ngày Giỗ Tổ đã có vị trí đặc biệt, được các triều đại tiếp nối thờ phụng, như ngọc phả để lại ở Đền Hùng còn ghi.

Xác định phương thức biểu đạt chính và phương thức biểu đạt kết hợp của đoạn trích.

Trả lời: Phương thức chính là thuyết minh (cung cấp thông tin về thời gian, địa điểm, nghi lễ, lịch sử lễ hội). Kết hợp tự sự (thuật lại diễn tiến lễ hội, việc ngọc phả được sao chép qua các đời vua) và biểu cảm (những từ ngữ thể hiện lòng tôn kính, như đậm đà tình nghĩa, linh nghiệm).

Đoạn trích được triển khai theo kiểu diễn dịch, quy nạp hay tổng – phân – hợp?

Trả lời: Diễn dịch. Phần mở (câu ca dao và lời nhận định Đền Hùng là biểu tượng cội nguồn) nêu ý khái quát; các đoạn sau lần lượt cụ thể hoá bằng tên gọi, thời gian, hoạt động, tư liệu lịch sử. Cuối đoạn không có câu tổng kết quay lại ý chung nên không phải tổng – phân – hợp.

Phân tích ý nghĩa của một thông tin mà em tâm đắc nhất khi đọc đoạn trích (trình bày trong khoảng 6 – 8 dòng).

Trả lời (đoạn tham khảo): Em tâm đắc nhất với thông tin về bản ngọc phả được sao chép, đóng dấu kiểm qua các thời Lê Thánh Tông và Lê Kính Tông, ghi rằng các triều đại từ Triệu, Đinh, Lê, Lý, Trần đến Hậu Lê đều giữ hương khói ở đền. Chi tiết này cho thấy việc thờ Vua Hùng không phải một phong tục mới, mà là mạch nối liền qua hàng trăm năm, bất kể triều đại nào lên cầm quyền. Nhà nước các thời coi đó là việc chung của cả dân tộc, giữ nguyên ruộng đất dùng cho cúng tế. Đọc thông tin ấy, em hiểu vì sao ngày Giỗ Tổ được coi là ngày của mọi người Việt, và đạo lí uống nước nhớ nguồn có gốc rễ rất sâu trong lịch sử.

II. Viết